॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 20వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

దశరథుని నిరాకరణ

దశరథుని విషాదం, సైన్యదాన ప్రస్తావన, రావణ వృత్తాంతం, రాముని ఇవ్వడానికి నిరాకరణ, విశ్వామిత్రుని కోపం

విశ్వామిత్రుని మాట విని రాజశార్దూలుడైన దశరథుడు ఒక ముహూర్తకాలం స్పృహ కోల్పోయినట్లయ్యాడు; మళ్ళీ స్పృహ పొంది ఇలా అన్నాడు — ‘నా రాజీవలోచనుడైన రాముడు ఇంకా పదహారేళ్ళకు తక్కువవాడు; రాక్షసులతో యుద్ధం చేసే యోగ్యత ఇతనిలో నేను చూడటం లేదు.’ ‘ఊన’ (తక్కువ) అనే పదం మర్మస్పర్శి — పదహారవ సంవత్సరం కూడా పూర్తి కాలేదని అర్థం. పూర్వసర్గలో మునిచేత ‘సత్యప్రతిజ్ఞుడవు కమ్ము’ అని ప్రార్థించబడిన రాజు ఇక్కడ మొదటే నిరాకరణతో మాట్లాడుతున్నాడు. మూర్ఛ నుండి తేరుకోవడం కూడా ఆ మాట అతని హృదయాన్ని చీల్చిందని సూచిస్తుంది.

రాజు ఇలా అంటాడు — ‘ఇదిగో అక్షౌహిణీ సైన్యం ఉంది, దానికి నేనే పతినీ ఈశ్వరుడినీ; దీనితో కలిసి వెళ్ళి నేనే ఆ నిశాచరులతో యుద్ధం చేస్తాను. శూరులు, పరాక్రమవంతులు, అస్త్రవిశారదులు అయిన ఈ నా సేవకులు రాక్షసగణాలతో యుద్ధం చేయడానికి యోగ్యులు; రాముని మాత్రం తీసుకువెళ్ళకూడదు. నేనే విల్లు చేతబట్టి యుద్ధరంగపు అగ్రభాగంలో రక్షకుడనవుతాను; ప్రాణాలు ఉన్నంతవరకూ నిశాచరులతో యుద్ధం చేస్తాను. ఇలా చక్కగా రక్షించబడిన ఆ వ్రతచర్య నిర్విఘ్నంగా జరుగుతుంది; నేను అక్కడికి వస్తాను, రాముని తీసుకువెళ్ళకూడదు.’ ఇక్కడ గమనించాలి — రాజు నిరాకరణను స్పష్టంగా చెప్పడు, బదులుగా ఒక వినిమయాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు; కోశాన్నీ సైన్యాన్నీ తన శరీరాన్నీ ఇస్తాడు, కుమారుని తప్ప. ‘న రామం నేతుమర్హసి’ (రాముని తీసుకువెళ్ళకూడదు) అనే వాక్యం ఈ సర్గలో ఐదుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది; ఆ ఆవృత్తియే తండ్రి భయానికి కొలత. అంతేకాక రాజు స్వయంగా వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు — సైన్యానికి పతీ ఈశ్వరుడూ అయినవాడు కూడా రక్షకత్వాన్ని యాచిస్తున్నాడు; ఇదే రాజు పితృత్వాన్నీ క్షత్రియత్వాన్నీ ఏకకాలంలో చూపిస్తుంది.

‘రాముడు బాలుడు, విద్య పూర్తి కానివాడు; బలాబలాలు ఎరుగడు; అస్త్రబలంతో కూడినవాడు కాడు, యుద్ధవిశారదుడూ కాడు. రాక్షసులు కపటయుద్ధం చేసేవారు; కాబట్టి అతడు వారికి సరిజోడు కాడు. అంతేకాక రాముని వియోగంతో నేను ఒక్క ముహూర్తం కూడా జీవించలేను; ఓ మునిశార్దూలా, రాముని తీసుకువెళ్ళకూడదు. ఒకవేళ, ఓ సువ్రతుడవైన బ్రహ్మన్, రాఘవుని తీసుకువెళ్ళాలనే కోరితే—’ ఇక్కడ తండ్రి చెప్పే రెండు కారణాలు వేర్వేరు — మొదటిది రాముని అసమర్థత, రెండవది తాను వియోగాన్ని సహించలేకపోవడం. రెండవదే యథార్థమైనది; మొదటిది దానికి ఆవరణ మాత్రమే. కుమారుడు యుద్ధానికి యోగ్యుడు కాడని చెప్పినవాడే అతనిని ముందు సమస్త సైన్యంతో కలిపి పంపాలనుకుంటున్నాడు — ఈ అసంగతియే స్నేహానికి లక్షణం.

‘—అయితే చతురంగబలాన్ని తీసుకుని నాతో కలిపే అతనిని తీసుకువెళ్ళు. ఓ కౌశికా, నేను పుట్టి అరవై వేల సంవత్సరాలు గడిచాయి; ఎంతో కష్టంతో ఈ కుమారుని పొందాను; కాబట్టి రాముని తీసుకువెళ్ళకూడదు. నా నలుగురు కుమారులపైనా నాకు పరమప్రీతి—’ ‘కృచ్ఛ్రేణ’ (ఎంతో కష్టంతో) అనే ఒక్క పదంలో అశ్వమేధమూ పుత్రేష్టీ సంగ్రహించబడ్డాయి; పదునాల్గవ, పదిహేనవ సర్గలలో విస్తారంగా వర్ణించబడినది ఇక్కడ కేవలం స్మరణతో సూచించబడుతుంది. వార్ధక్యమూ దీర్ఘమైన ఎదురుచూపూ — ఇవే రాజుకు బలమైన కారణాలు.

‘—జ్యేష్ఠుడూ ధర్మప్రధానుడూ అయినవానిపై అది విశేషంగా ఉంది; కాబట్టి రాముని తీసుకువెళ్ళకూడదు. ఆ రాక్షసులు ఎలాంటి పరాక్రమం గలవారు? ఎవరి కుమారులు? వారెవరు? వారి పరిమాణం ఎంత? ఓ మునిపుంగవా, వారిని ఎవరు రక్షిస్తున్నారు? కపటయుద్ధం చేసే వారిని రాముడు గానీ, నా సైన్యం గానీ, నేను గానీ ఎలా ఎదుర్కోవాలి? భగవాన్, అంతా నాకు చెప్పు.’ ప్రశ్నల బాహుళ్యం కూడా భయానికి చిహ్నమే; శత్రువును ఎరుగనివాడు అన్నీ అడుగుతాడు. అయినా ప్రశ్నలు నిష్ఫలం కావు — కుమారుని పంపుతున్న తండ్రికి ప్రతిపక్షపు బలాన్ని తెలుసుకునే హక్కు ఉంది. ఇక్కడ కథ గతి మారుతుంది — నిరాకరణ నుండి జిజ్ఞాస వైపు. ‘సర్వం మే శంస’ (అంతా నాకు చెప్పు) అనే పదాలతో రాజు మునిని మొదటిసారిగా గురువుగా స్వీకరిస్తున్నాడు; ముందు నిరాకరించినవాడే ఇప్పుడు శిష్యునిలా అడుగుతున్నాడు.

‘—దుష్టభావం గల వారి ఎదుట నేను ఎలా నిలవాలి? రాక్షసులు పరాక్రమమదంతో ఉంటారు కదా.’ అతని ఆ మాట విని విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు — ‘పులస్త్యవంశంలో పుట్టిన రావణుడు అనే రాక్షసుడు ఉన్నాడు; బ్రహ్మ నుండి వరం పొందిన అతడు మూడు లోకాలనూ తీవ్రంగా బాధిస్తున్నాడు. మహాబలుడు, మహావీర్యుడు, అనేక రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడినవాడు అయిన ఆ రావణుడు రాక్షసాధిపతి అని, ఓ మహారాజా, వినబడుతోంది.’ పదిహేనవ సర్గలో దేవతల నోటి ద్వారా బ్రహ్మ ఎదుట చెప్పబడినదే ఇక్కడ మనుషుల చెవిని చేరింది; ఒకే శత్రువు రెండు లోకాలకూ కంటకం. ‘బ్రహ్మణా దత్తవరః’ (బ్రహ్మ నుండి వరం పొందినవాడు) అనే పదంతో కవి మళ్ళీ అదే వరాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — అదే రావణుని బలం, అదే అతని మృత్యుద్వారం. ఇక్కడ మొదటిసారిగా రావణుని పేరు అయోధ్యాసభలో వినబడుతుంది.

‘అతడు సాక్షాత్తు వైశ్రవణునికి (కుబేరునికి) సోదరుడు, విశ్రవసు ముని కుమారుడు. ఆ మహాబలుడు స్వయంగా యజ్ఞానికి విఘ్నం చేయనప్పుడు, అతనిచేత ప్రేరేపించబడిన మహాబలులైన ఆ ఇద్దరు రాక్షసులు మారీచుడూ సుబాహువూ యజ్ఞవిఘ్నం చేస్తారు.’ రావణుడు స్వయంగా రాడు — ఇది కూడా అతని దర్పానికి చిహ్నం; యజ్ఞభంగం అతనికి తుచ్ఛమైన పనిగా తోస్తుంది. ఇలా ముని అడిగినదానికంతటికీ సమాధానం చెబుతాడు; కానీ ఆ సమాధానమే రాజు భయాన్ని పెంచుతుంది. జ్ఞానం అభయాన్ని ఇవ్వవలసిన చోట అదే భయకారణమైంది.

ముని ఇలా చెప్పగా రాజు అప్పుడు మునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ దురాత్ముని ఎదుట యుద్ధంలో నిలవడానికి నేను సమర్థుడను కాను. ఓ ధర్మజ్ఞా, అలాంటి నీవు నా చిన్నకుమారునిపైనా, అల్పభాగ్యుడనైన నాపైనా అనుగ్రహం చూపు; మీరే నాకు దైవమూ గురువూ. దేవదానవగంధర్వులూ యక్షులూ పక్షులూ పన్నగులూ కూడా రావణుని సహించలేరు; యుద్ధంలో మానవుల సంగతి చెప్పేదేముంది?’ ఇక్కడ నిరాకరణ స్పష్టమవుతుంది; అయినా రాజు ఆజ్ఞాపించడు, అనుగ్రహాన్ని యాచిస్తాడు — గురువు పట్ల రాజుకు కూడా ఇదే మర్యాద. ‘అల్పభాగ్యస్య’ (అల్పభాగ్యుడనైన) అనే పదంతో అతడు స్వయంగా తన దైన్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు; సార్వభౌముడైనా కుమారుని విషయంలో దీనుడవుతాడు.

‘ఆ రావణుడు యుద్ధంలో వీర్యవంతుల వీర్యాన్నే హరిస్తాడు; అతనితో గానీ అతని సైన్యాలతో గానీ యుద్ధం చేయడానికి నేను సమర్థుడను కాను — సైన్యంతో కూడినా, ఓ మునిశ్రేష్ఠా, కుమారులతో కలిసినా సరే. కాబట్టి దేవతలవంటివాడైనా యుద్ధాలు ఎరుగని బాలుడైన నా కుమారుని, బ్రహ్మన్, ఏ విధంగానూ ఇవ్వను.’ ‘వీర్యమాదత్తే’ (వీర్యాన్ని హరిస్తాడు) అనే మాటతో భయానికి గూఢకారణం చెప్పబడుతుంది — వీర్యమే హరించబడే చోట సైన్యసంఖ్య ఏమీ సాధించదు. ‘నైవ దాస్యామి’ (ఏ విధంగానూ ఇవ్వను) అనే పదాలతో ప్రతిజ్ఞ భగ్నమైంది; ఇదే సర్గకు మర్మస్థానం.

‘ఇంకా, యజ్ఞవిఘ్నం చేసే ఆ ఇద్దరూ యుద్ధంలో కాలునితో సమానులు, సుందోపసుందుల కుమారులు; వారి విషయంలో కూడా నా చిన్నకుమారుని ఏ విధంగానూ ఇవ్వను. మారీచుడూ సుబాహువూ వీర్యవంతులు, చక్కగా శిక్షణ పొందినవారు. వారిలో ఒకనితో యుద్ధం చేయడానికి మిత్రగణంతో కలిసి నేను వెళ్తాను; లేకపోతే బంధువులతో కలిసి మిమ్మల్ని బతిమాలుకుంటాను.’ తండ్రి యుద్ధానికి సిద్ధం, ప్రణామానికి సిద్ధం — ఒక్క కుమారుని మాత్రం ఇవ్వడు. ఇక్కడ దశరథుడు రెండు ధర్మాల మధ్య బంధించబడ్డాడు — ఒకవైపు రాజు ప్రతిజ్ఞ, మరొకవైపు తండ్రి స్నేహం; ఇదే బంధం అయోధ్యాకాండలో అతనిని నాశనం చేస్తుంది. అక్కడ సత్యాన్ని రక్షిస్తూ అతడు కుమారుని విడిచిపెడతాడు; ఇక్కడ కుమారుని రక్షిస్తూ సత్యాన్ని విడిచిపెడతాడు. ఒకే మాట అతనిని రెండుసార్లు ఛేదిస్తుంది, ఒకసారి ఇక్కడ, ఒకసారి అక్కడ.

రాజు ఇలా పలవరించడంతో కుశికుని కుమారుడైన ఆ ద్విజేంద్రుని అత్యంత తీవ్రమైన క్రోధం ఆవహించింది; యజ్ఞంలో చక్కగా హోమం చేయబడి నెయ్యి చిలకరించబడిన అగ్నిలా ఆ మహర్షి అనే అగ్ని ప్రజ్వలించింది. సర్గాంతంలో వృత్తం పుష్పితాగ్రగా మారుతుంది, పదునాల్గవ పదిహేనవ సర్గలలో లాగే. యాచన చివర కోపం — ఈ సంధియే ఇరవై ఒకటవ సర్గకు బీజం, అక్కడ వసిష్ఠుడు మధ్యవర్తి అవుతాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి