సర్గ
విశ్వామిత్రుడు రాముని యాచించడం
మారీచసుబాహువులు చేసిన యజ్ఞవిఘ్నం, రాముని యాచన, దశరథుని మూర్ఛ
రాజసింహుని అద్భుతమైన విస్తారం గల ఆ మాట విని, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోగా మహాతేజస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘రాజశార్దూలా, ఇది నీకే తగినది; భూమిపై మరెక్కడా ఇలాంటి మాట సంభవించదు. నీవు మహావంశంలో పుట్టావు, వసిష్ఠుడు నీకు ఉపదేష్ట. నా హృదయంలో ఉన్న మాటను చెబుతాను, ఆ కార్యాన్ని నెరవేర్చడానికి నిశ్చయించుకో; సత్యప్రతిజ్ఞుడవు కమ్ము.’ ఇక్కడ గమనించాలి — ముని మొదట స్తుతిస్తాడు, తర్వాత బంధిస్తాడు. ‘భవ సత్యప్రతిశ్రవః’ (సత్యప్రతిజ్ఞుడవు కమ్ము) అనే పదాలతో అతడు రాజును అతని మాటతోనే బంధిస్తాడు; యాచనకు ముందే ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేశాడు. ఈ సర్గ అంతా ఒకే అఖండ భాషణం, దాని ఆరంభం ఇది. స్తుతి కూడా ఇక్కడ సాధనమే — కులమూ గురువూ గుర్తుచేయబడ్డారు, దానివల్ల రాజు మాట తప్పకుండా ఉంటాడు.
‘పురుషశ్రేష్ఠా, నేను సిద్ధి కోసం ఒక నియమాన్ని (వ్రతాన్ని) ఆచరిస్తున్నాను. దానికి విఘ్నం కలిగించే కోరిన రూపం ధరించగల ఇద్దరు రాక్షసులు ఉన్నారు. అనేకసార్లు వ్రతం ఆచరించబడినప్పుడు, సరిగ్గా సమాప్తి సమయంలోనే వీర్యవంతులూ చక్కగా శిక్షణ పొందినవారూ అయిన ఈ మారీచసుబాహువులు మాంసరక్త ప్రవాహాన్ని ఆ వేదికపై కురిపించారు.’ ఇక్కడ విఘ్నపు స్వరూపం మననీయం — వారు యజ్ఞాన్ని భంగం చేసి పారిపోరు, వేదికను అపవిత్రం చేస్తారు. శుద్ధియే యజ్ఞానికి ప్రాణం; కాబట్టి రక్తమాంసాలను కురిపించడమే పరమదూషణం. ‘సమాప్త్యామ్’ (సమాప్తి సమయంలో) అనే పదంతో వారి క్రౌర్యం వ్యక్తమవుతుంది — ఫలం దగ్గరపడినప్పుడే వారు దెబ్బతీస్తారు. ‘కామరూపిణౌ’ (కోరిన రూపం ధరించేవారు) అనే పదంతో ఆ విఘ్నం బలంతో కాక మాయతో చేయబడుతుందని తెలుస్తుంది.
‘ఆ వ్రతనిశ్చయం ఇలా భంగమవగా, శ్రమించి నిరుత్సాహుడనై నేను ఆ ప్రదేశం నుండి వెళ్ళిపోయాను. రాజా, వారిపై క్రోధాన్ని విడవాలని నా బుద్ధి అంగీకరించదు; ఆ వ్రతచర్య అలాంటిది, అందులో శాపం విడువకూడదు. కాబట్టి రాజశార్దూలా, సత్యపరాక్రముడు, కాకపక్షాలు (బాలుని జుట్టు) ధరించినవాడు, వీరుడు, జ్యేష్ఠుడు అయిన నీ కుమారుడు రాముని నాకు ఇవ్వాలి.’ ఇదే సర్గకు కేంద్రం. తపస్వి సమర్థుడైనా శపించలేడు, ఎందుకంటే వ్రతనియమం అతనినే బంధిస్తుంది; అందుకే అతడు బాలుని యాచిస్తాడు. ‘కాకపక్షధరమ్’ (కాకపక్షాలు ధరించినవాని) అనే పదంతో రాముని శైశవమే సూచించబడింది — అతడు యోధుని కాదు, శిశువును యాచిస్తున్నాడు. ఇదే యాచనలోని తీక్షణత — క్షత్రియుడు బ్రహ్మర్షి అయ్యాడు, అతడు రాజు నుండి సైన్యాన్ని కాదు, బాలుని మాత్రమే వరిస్తున్నాడు.
‘నా రక్షణలో ఉన్న ఇతడు తన దివ్యమైన తేజస్సుతో విఘ్నకారులైన ఆ రాక్షసులను నాశనం చేయగల సమర్థుడు. నేను కూడా ఇతనికి అనేక విధాలైన శ్రేయస్సును ఇస్తాను — ఇందులో సందేహం లేదు; దానితో ఇతడు మూడు లోకాలలోనూ ఖ్యాతిని పొందుతాడు.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ మర్మస్పర్శి — ముని కేవలం యాచించడమే కాదు, ఇస్తాడు కూడా. బాలుని తండ్రి దేనిని శంకిస్తాడో అదంతా అతడు ముందే పరిహరిస్తున్నాడు; రక్షణ, విద్య, యశస్సు — ఈ మూడు మాటలూ తండ్రి భయానికి మూడు సమాధానాలు. ‘మయా గుప్తః’ (నా రక్షణలో) అనే పదంతో అతడు స్వయంగా బాధ్యతను స్వీకరిస్తున్నాడు.
‘రాముని ఎదుర్కొని వారు ఏ విధంగానూ నిలవలేరు; రాఘవుడు తప్ప మరే పురుషుడూ వారిని చంపడానికి సాహసించడు. పరాక్రమమదంతో ఉన్న ఆ పాపులిద్దరూ కాలపాశానికి వశమయ్యారు; మహాత్ముడైన రామునికి వారు సరిజోడు కారు. కాబట్టి రాజా, పుత్రునిపై ఉన్న స్నేహాన్ని ప్రదర్శించకూడదు.’ ‘కాలపాశవశం గతౌ’ (కాలపాశానికి వశమయ్యారు) అనే పదాలతో వారి మృత్యువు నిశ్చయమైనదేనని, రాముడు కేవలం నిమిత్తమాత్రుడని ముని చూపిస్తున్నాడు. స్నేహనిషేధం కూడా కఠినమైనది — తండ్రి హృదయం తెలిసినా అతడు దానినే నిషేధిస్తున్నాడు. ఇది బ్రహ్మర్షి దృఢత్వం; ఇక్కడ స్నేహం ధర్మానికి విరోధిలా నిలబెట్టబడింది.
‘నేను నీకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — ఆ రాక్షసులిద్దరూ చంపబడినట్లే తెలుసుకో. సత్యపరాక్రముడు, మహాత్ముడు అయిన రాముని నేను ఎరుగుదును; మహాతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు కూడా, తపస్సులో నిలిచిన ఈ ఇతరులు కూడా ఎరుగుదురు.’ ఇక్కడ ‘వేద్మి’ (ఎరుగుదును) అనే పదం గంభీరమైనది — తండ్రి తనకు కుమారుడు తెలుసని భావిస్తాడు, కానీ రాముని యథార్థ స్వరూపం తపస్వులకే తెలుసని ముని చెబుతున్నాడు. సాక్షులు కూడా ఆ సభలోనే కూర్చుని ఉన్నారు; కాబట్టి ఆ మాట కేవలం ప్రతిజ్ఞ కాదు, ప్రమాణం కూడా. ‘హతౌ తౌ విద్ధి’ (వారు చంపబడినట్లే తెలుసుకో) అనే భూతకాల ప్రయోగంతో రాబోయే వధ జరిగిపోయినట్లే చెప్పబడింది.
‘రాజేంద్రా, భూమిపై ధర్మలాభాన్నీ పరమమైన, స్థిరమైన యశస్సునూ నీవు కోరుకుంటే, రాముని నాకు ఇవ్వాలి. కాకుత్స్థా, వసిష్ఠుడు మొదలైన నీ మంత్రులందరూ అనుమతిస్తే, అప్పుడు రాముని పంపు; ఆసక్తి లేకుండా నీకు ప్రియమైన కుమారుని ఇవ్వాలి.’ ఇక్కడ ముని కౌశలం కనిపిస్తుంది — అతడు రాజుకు మార్గాన్ని ఇస్తున్నాడు. ఒంటరిగా నిర్ణయం తీసుకోవలసిన అవసరం లేదు, మంత్రుల అనుమతి కావాలి; ఇలా యాచన రాజనీతి పరంగా కూడా శుద్ధమవుతుంది, రాజుకు తప్పించుకునే మార్గం కూడా మూసుకుపోతుంది. ధర్మమూ యశస్సూ — రాజుకు అత్యంత ప్రియమైనవే మూల్యరూపంలో చూపబడ్డాయి.
‘యజ్ఞానికి పది రాత్రులే మిగిలి ఉన్నాయి; అంతకాలం కోసమే రాజీవలోచనుడైన రాముని యాచిస్తున్నాను. రాఘవా, నా యజ్ఞకాలం దాటిపోకుండా చేయి; నీకు శుభమగుగాక, శోకంలో మనసు పెట్టకు.’ ‘దశరాత్రమ్’ (పది రాత్రులు) అనే పదంతో యాచనకు హద్దు నిర్దేశించబడింది — ఎల్లకాలం కాదు, పది రాత్రులు మాత్రమే. కాలాన్ని గుర్తుచేయడం యాచనను త్వరపెడుతుంది; యజ్ఞకాలం దాటిపోతే శ్రమ అంతా వ్యర్థం. ‘మా చ శోకే మనః కృథాః’ (శోకంలో మనసు పెట్టకు) అనే మాటతో ముని తండ్రి హృదయాన్ని తాకుతాడు కూడా, ఓదారుస్తాడు కూడా. ఓదార్పు కూడా ఇక్కడ పట్టుదలలో ఒక భాగమే.
ఇలా ధర్మార్థాలతో కూడిన మాట పలికి ధర్మాత్ముడు, మహాతేజస్వి, మహాబుద్ధిమంతుడు అయిన విశ్వామిత్రుడు ఆగిపోయాడు. శుభమైన ఆ విశ్వామిత్రుని మాట విని ఆ రాజేంద్రుడు గొప్ప శోకంతో ఆవహించబడి కంపించాడు, మూర్ఛపోయాడు; తర్వాత స్పృహ పొంది లేచి భయంతో కుంగిపోయాడు. చివరగా కవి ఛందస్సు మారుస్తాడు — హృదయాన్నీ మనసునూ చీల్చే ఆ మునివాక్యాన్ని విన్న మహాత్ముడైన ఆ గొప్ప నరపతి బాధపడిన మనసుతో ఆసనం నుండి తూలిపోయాడు. ‘రాముని ఇవ్వు’ అనే ఒక్క మాటే రాజును సింహాసనం నుండి కదిలిస్తుంది; దీనితో రాబోయే కథ గురుత్వం సూచించబడుతుంది. పుత్రేష్టితో లభించినదే ఇప్పుడు యాచించబడింది — ఇది కవి కూర్పు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥