సర్గ
పుత్రజన్మ, విశ్వామిత్రుని ఆగమనం
రామ భరత లక్ష్మణ శత్రుఘ్నుల జననం, నామకరణం, బాల్యం, విశ్వామిత్రుని రాక
మహాత్ముడైన దశరథుని హయమేధ క్రతువు పూర్తికాగానే దేవతలు తమ తమ భాగాలను స్వీకరించి వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళారు. ‘యథాగతమ్’ (వచ్చినట్లే) అనే పదం సూక్ష్మమైనది — ఏ మార్గంలో వచ్చారో అదే మార్గంలో వెనుదిరిగారు; తృప్తి చెందిన అతిథి వెళ్ళడం నిర్విఘ్నంగా జరుగుతుంది. తర్వాత దీక్షా నియమం ముగిసింది. యజ్ఞదీక్ష స్వీకరించిన యజమాని నియతవ్రతుడై ఉంటాడు; కర్మ ముగిసిన తర్వాత అతడు మళ్ళీ సాధారణ గృహస్థధర్మాన్ని పొందుతాడు. కాబట్టి రాజు భార్యాగణంతో కలిసి, సేవకులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో సహా పురంలోకి ప్రవేశించాడు. అతనిచేత తగినవిధంగా పూజించబడిన నానాదేశాల రాజులు మునిశ్రేష్ఠునికి ప్రణమిల్లి ఆనందంగా తమ దేశాలకు బయలుదేరారు. ‘యథార్హమ్’ (తగినవిధంగా) — ప్రతి రాజు పదవిని అనుసరించి సత్కారం చేయబడింది, అందరికీ ఒకే విధంగా కాదు. పురం నుండి తమ ఇళ్ళకు వెళ్తున్న ఆ శ్రీమంతులైన రాజుల శుభ్రమైన సైన్యాలు ఆనందంతో ప్రకాశించాయి. ఇక్కడ కవి యజ్ఞపు ఉపసంహారాన్ని శాంతమైన స్వరంతో వర్ణిస్తున్నాడు — కోలాహలం సద్దుమణిగింది, అతిథులు వెళ్ళిపోయారు, రాజు తన ఇంటికి తిరిగివచ్చాడు. మహాకర్మ చివర మిగిలేది ఈ శూన్యతయే. కానీ దేని కోసం అంతా ప్రారంభించబడిందో ఆ ఫలం ఇంకా కనిపించలేదు.
రాజులు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత శ్రీమంతుడైన రాజు దశరథుడు ద్విజోత్తములను ముందుంచుకుని మళ్ళీ పురంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘పురస్కృత్య’ — బ్రాహ్మణులను ముందుంచి; రాజు స్వయంగా వెనుక నడుస్తాడు. ఇది వినయపు మర్యాద. చక్కగా పూజించబడిన ఋష్యశృంగుడు శాంతతో కలిసి బయలుదేరాడు; పరివారంతో కూడిన బుద్ధిమంతుడైన రాజు అతనిని కొంతదూరం అనుసరించి సాగనంపాడు. ‘అనుగమ్యమానః’ (అనుసరించబడుతూ) అనే పదం గృహస్థధర్మాన్ని చూపిస్తుంది — అతిథి బయలుదేరినప్పుడు గృహపతి కొంతదూరం అతనిని అనుసరించి, ఆ తర్వాత వీడ్కోలు చెప్పాలి. ఇలా వారందరినీ పంపివేసి సంపూర్ణమైన మనసుతో రాజు అక్కడ సుఖంగా నివసించాడు, పుత్రోత్పత్తి గురించి ఆలోచిస్తూ ఉన్నాడు. ‘సంపూర్ణమానసః’ — మనోరథం పూర్ణమైనవాడు; అయినా ‘పుత్రోత్పత్తి గురించి ఆలోచిస్తూ’ అని చెప్పబడింది. ప్రతిజ్ఞ లభించింది, ఫలం మాత్రం లభించలేదు; ఇదే ఎదురుచూపు స్థితి. కవి రాజు సుఖాన్నీ చింతనూ ఒకే శ్లోకంలో నిలుపుతున్నాడు.
యజ్ఞం ముగిసిన తర్వాత ఆరు ఋతువులు గడిచాయి; తర్వాత పన్నెండవ మాసంలో, చైత్రమాసంలో, నవమి తిథినాడు రాముడు పుట్టాడు. ఆరు ఋతువులు అంటే ఒక సంవత్సరం; దీనితో గర్భాధానం నుండి జన్మ వరకు ఉన్న కాలం కూడా సూచించబడింది. కవి ఇక్కడ కాలాన్ని జ్యోతిషశాస్త్ర పదాలతోనే నిర్దేశిస్తున్నాడు, ఇది వాల్మీకిలో అరుదు. అదితి అధిదేవతగా గల నక్షత్రం — అంటే పునర్వసు. ఐదు గ్రహాలు స్వోచ్చస్థానాలలో ఉన్నప్పుడు — ఐదు గ్రహాలు తమ తమ ఉచ్చరాశులలో ఉన్నాయి. జ్యోతిషంలో గ్రహానికి బలం ఎక్కువగా ఉండే స్థానాన్ని ‘ఉచ్చం’ అంటారు; అక్కడ రవి మేషంలో, కుజుడు మకరంలో, శని తులలో, గురువు కర్కాటకంలో, శుక్రుడు మీనంలో అని సంప్రదాయంగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. లగ్నం కర్కాటకం, అక్కడ వాక్పతి అయిన బృహస్పతి ఇందునితో, అంటే చంద్రునితో కలిసి ఉన్నాడు. ఇలా లగ్నంలో గురుచంద్రుల యోగం, ఐదు గ్రహాల ఉచ్చస్థితి — ఇదంతా అత్యంత దుర్లభమైన యోగాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ సమయంలో లగ్నం ఉదయిస్తుండగా కౌసల్య సర్వలోకాలచేత నమస్కరించబడే జగన్నాథుడు, దివ్యలక్షణాలతో కూడినవాడు అయిన రాముని కన్నది — విష్ణువులో సగభాగమైన మహాభాగుడు, ఇక్ష్వాకునందనుడు, ఎర్రని కన్నులు గలవాడు, మహాబాహువు, ఎర్రని పెదవులు గలవాడు, దుందుభిలాంటి స్వరం గలవాడు. శిశువు వర్ణన కూడా రాజలక్షణాలకు సంబంధించినదే.
సాటిలేని తేజస్సు గల ఆ పుత్రునితో కౌసల్య, దేవశ్రేష్ఠుడు, వజ్రపాణి అయిన ఇంద్రునితో అదితి శోభించినట్లు శోభించింది. ఈ ఉపమానం పూర్వశ్లోకంతో సరిపోతుంది — అదితి నక్షత్రం ఉన్నచోట అదితి ఉపమానమే. కైకేయికి సత్యపరాక్రముడైన భరతుడు పుట్టాడు — సాక్షాత్తు విష్ణువులో నాలుగవ భాగం, అన్ని గుణాలతో కూడినవాడు. ‘చతుర్భాగః’ (నాలుగవ భాగం) అనేది పాయసవిభాగాన్ని అనుసరించిన అంశకల్పన. తర్వాత సుమిత్ర లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులు అనే ఇద్దరు కుమారులను కన్నది; ఆ వీరులిద్దరూ సర్వాస్త్రకుశలులు, విష్ణువు అర్ధభాగంతో కూడినవారు. వారి జన్మనక్షత్రాలను కూడా కవి వేర్వేరుగా చెబుతాడు. ప్రసన్నబుద్ధి గల భరతుడు పుష్యనక్షత్రంలో, మీనలగ్నంలో పుట్టాడు; మీనం గురువుకు స్వగృహం, పుష్యమి అత్యంత శుభమైన నక్షత్రం. సౌమిత్రులు మాత్రం సార్పనక్షత్రంలో, అంటే ఆశ్లేషలో, కుళీరలగ్నంలో, రవి అభ్యుదయించినప్పుడు పుట్టారు. ‘సార్పం’ అనేది ఆశ్లేష పేరు, ఎందుకంటే దాని దేవతలు సర్పాలు; ‘కుళీరః’ అనేది కర్కాటకరాశికి పర్యాయపదం. ‘అభ్యుదితే రవౌ’ — సూర్యుడు పైకి ఎక్కినప్పుడు, పగటి మధ్యలో. ఇలా నలుగురి జన్మా కాలనియమంతో బంధించబడింది; కవి కేవలం చెప్పడమే కాదు, ప్రమాణీకరిస్తున్నాడు కూడా.
రాజుకు నలుగురు మహాత్ములైన పుత్రులు వేర్వేరుగా పుట్టారు; వారు గుణవంతులు, ఒకరికొకరు తగినవారు, కాంతిలో ప్రోష్ఠపదలతో సమానులు. ప్రోష్ఠపదలు అంటే భాద్రపద నక్షత్రాలు; వాటిలోని నాలుగు తారలు సమానమైన కాంతితో కనిపిస్తాయి. కాబట్టి నలుగురు సోదరుల సామ్యం కాంతి ద్వారానే సూచించబడింది. వారి జన్మసమయంలో గంధర్వులు మధురంగా పాడారు, అప్సరోగణాలు నాట్యం చేశాయి, దేవదుందుభులు మోగాయి, ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసింది. అయోధ్యలో జనంతో కిక్కిరిసిన గొప్ప ఉత్సవం జరిగింది; వీధులు జనంతో నిండి, నటులతో నర్తకులతో కిక్కిరిశాయి. ‘జనసంబాధాః’ — జనంతోనే కిక్కిరిసి, అడుగు పెట్టడానికి కూడా చోటు లేనివి. గాయకులతో వాద్యకారులతో మారుమోగుతున్న విశాలమైన వీధులు అన్ని రత్నాలతో కూడి ప్రకాశించాయి; వీధులలోనే రత్నాలు వెదజల్లబడ్డాయి. రాజు సూతులకూ మాగధులకూ వందిజనులకూ ఇవ్వవలసిన బహుమతులు ఇచ్చాడు, బ్రాహ్మణులకు ధనాన్నీ వేలాది గోధనాన్నీ ఇచ్చాడు. సూతులూ మాగధులూ వందులూ రాజస్తుతి పఠించేవారు; వారి జీవనం రాజు అనుగ్రహం మీదనే. ఇక్కడ చూడాలి — దివిలో దేవతలు, భువిలో నగరం; రెండుచోట్లా ఒకే ఆనందం. ఈ జన్మ కేవలం కులానికే కాదు, మూడు లోకాలకూ అభ్యుదయం. పూర్వసర్గలో దేవతలు యాచకులు; ఇక్కడ వారే వాద్యాలు మోగిస్తున్నారు. ‘జగుః కలమ్’ — కలం అంటే మధురమైన, అవ్యక్తమైన స్వరం; గంధర్వుల గానం అలాంటిదే. ఆకాశం నుండి పడుతున్న పుష్పవృష్టి కనిపిస్తుంది; ఇదే దేవతలు సాక్షులుగా ఉన్నారనడానికి చిహ్నం.
పదకొండు రోజులు గడిచిన తర్వాత రాజు నామకరణం చేశాడు. వసిష్ఠుడు ఎంతో ప్రీతితో పేర్లు పెడతాడు — జ్యేష్ఠుడైన మహాత్మునికి ‘రాముడు’, కైకేయి కుమారునికి ‘భరతుడు’, సుమిత్ర కుమారునికి ‘లక్ష్మణుడు’, మరొకనికి ‘శత్రుఘ్నుడు’. ఈ పేర్ల క్రమమే పుత్రుల జ్యేష్ఠత్వక్రమాన్ని కూడా స్థాపిస్తుంది. అక్కడ రాజు బ్రాహ్మణులకూ పౌరజానపదులకూ భోజనం పెట్టాడు, బ్రాహ్మణులకు నిర్మలమైన రత్నరాశులను విస్తారంగా ఇచ్చాడు. ‘పౌరజానపదాన్’ — నగరవాసులనూ జనపదవాసులనూ; ఇద్దరికీ ఆతిథ్యం. వారికి జన్మక్రియలు మొదలైన అన్ని కర్మలూ చేయించాడు — జాతకర్మ, నామకరణం, నిష్క్రమణం, అన్నప్రాశనం, చూడాకర్మ మొదలైన సంస్కారాలన్నీ విధిపూర్వకంగా చేయించబడ్డాయి. వారందరిలో జ్యేష్ఠుడైన రాముడు తండ్రికి ఆనందం కలిగించే ధ్వజంలా ఉన్నాడు. ‘కేతువు’ అంటే ధ్వజం; ధ్వజంతో దూరం నుండే సైన్యం గుర్తించబడినట్లు, రామునితో ఇక్ష్వాకుకులం గుర్తించబడుతుంది. వ్యాఖ్యాతలు మాత్రం ‘ఏకాదశాహమ్’ (పదకొండు రోజులు) అనేది సూతకానికి ఉపలక్షణమని భావిస్తారు, ఎందుకంటే క్షత్రియులకు పన్నెండు రోజుల సూతకం; కాబట్టి పదమూడవ రోజున నామకరణం అని వారి మతం. నామకరణం రెండవ జన్మ వంటిది; పేరుతోనే మనిషి లోకంలో వ్యవహరించబడతాడు. వసిష్ఠుని ప్రీతి ఇక్కడ విశేషంగా చెప్పబడింది — కులగురువే స్వయంగా పేర్లు నిర్ణయిస్తాడు.
రాముడు ప్రాణులకు స్వయంభువు (బ్రహ్మ) లా మరింత ఆదరణీయుడయ్యాడు — సర్వప్రాణులకూ అతడు బ్రహ్మలా పూజ్యుడయ్యాడు. కుమారులందరూ వేదవిదులు, శూరులు, లోకహితంలో నిమగ్నులు, జ్ఞానసంపన్నులు, గుణాలతో కూడినవారు. కవి మొదట అందరి సామ్యాన్ని చెబుతాడు, తర్వాత రాముని ఆధిక్యాన్ని. వారిలో కూడా మహాతేజస్వి, సత్యపరాక్రముడు అయిన రాముడు నిర్మలమైన చంద్రునిలా లోకమంతటికీ ప్రియుడు. ‘ఇష్టః సర్వస్య లోకస్య’ (లోకమంతటికీ ప్రియుడు) అనే రెండు పదాలు రామాయణపు సారం — రాముడు కేవలం బలవంతుడే కాదు, అందరికీ ప్రియుడు. అతడు ఏనుగు మూపుపైనా, గుర్రపు వీపుపైనా, రథచర్యలలోనూ ఆదరణీయుడు; అంటే గజారోహణంలో, అశ్వారోహణంలో, రథం నడపడంలో కుశలుడని అందరూ అంగీకరించారు. ఈ మూడూ క్షత్రియుని యుద్ధకౌశలానికి అంగాలు. అతడు ధనుర్వేదంలో నిమగ్నుడు, తండ్రి శుశ్రూషలో ఆసక్తుడు; శస్త్రవిద్యా పితృభక్తీ ఒక్కచోటే ఉంటాయి. ఆ తర్వాత కవి లక్ష్మణుని వైపు వెళ్తాడు — లక్ష్మీవర్ధనుడైన లక్ష్మణుడు బాల్యం నుండే రామునిపై అత్యంత స్నేహం గలవాడు. ‘బాల్యాత్ ప్రభృతి’ (బాల్యం నుండే) అనే పదం మననీయం; ఈ స్నేహం తర్వాత పుట్టినది కాదు, సహజమైనది.
లోకాన్ని ఆనందింపజేసే అన్నగారైన రామునికి లక్ష్మణుడు నిత్యం అన్ని ప్రియమైన పనులూ చేసేవాడు, శరీరంతో కూడా అతని సేవలో నిమగ్నుడు. ‘శరీరతః’ — మనసుతో, మాటతో మాత్రమే కాదు, శరీరంతో కూడా సేవ. లక్ష్మీసంపన్నుడైన అతడు రామునికి బయట ఉన్న మరొక ప్రాణంలా ఉండేవాడు — బయట సంచరించే రెండవ ప్రాణం అని అర్థం. ఈ ఉపమానం రామాయణంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది. అతడు లేకుండా పురుషోత్తముడు నిద్రపోడు; రుచికరమైన అన్నం తెచ్చినా అతడు లేకుండా తినడు. నిద్రా భోజనమూ — ఇవి రెండే దేహానికి నిత్యక్రియలు; అవి కూడా లక్ష్మణుని కోరుకుంటాయి. రాముడు గుర్రమెక్కి వేటకు వెళ్ళినప్పుడు లక్ష్మణుడు విల్లు పట్టుకుని వెనుకనే వస్తాడు, రక్షిస్తూ అనుసరిస్తాడు. ‘పరిపాలయన్’ (రక్షిస్తూ) — రక్షణయే అతని స్వభావం; ఇదే ముందు అడవిలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. అలాగే లక్ష్మణుని తమ్ముడైన శత్రుఘ్నుడు భరతునికి ప్రాణాలకంటే ప్రియుడు, భరతుడు కూడా అతనికి అలాగే ప్రియుడు. ఇలా నలుగురిలో రెండు జంటలు తమంతట తామే ఏర్పడ్డాయి — రామలక్ష్మణులు, భరతశత్రుఘ్నులు. ఈ విభజనే సమగ్ర కథకు ఆధారమవుతుంది. మహాభాగులైన, ప్రియులైన ఈ నలుగురు పుత్రులతో దశరథుడు పరమప్రీతుడయ్యాడు. ‘లక్ష్మిసంపన్నః’, ‘లక్ష్మివర్ధనః’ అనే పదాలు లక్ష్మణుని పేరుకే నిర్వచనాలు.
దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన పితామహునిలా, పుత్రులతో చుట్టుముట్టబడిన దశరథుడు ప్రీతి చెందాడు. వారు జ్ఞానసంపన్నులై, గుణాలతో కూడినవారై, లజ్జాశీలురై, కీర్తిమంతులై, సర్వజ్ఞులై, దీర్ఘదర్శులై ఉండగా, ఇంతటి ప్రభావం గల, ప్రకాశించే తేజస్సు గల వారి తండ్రి దశరథుడు లోకాధిపతి అయిన బ్రహ్మలా ఆనందించాడు. ‘హ్రీమంతః’ (లజ్జాశీలురు) అని మొదట చెప్పబడింది — లజ్జ గుణాలకు రక్షకురాలు; లజ్జ లేనివాని విద్య కూడా వినాశానికే. ‘దీర్ఘదర్శినః’ — దూరంలోని ఫలాన్ని ఆలోచించేవారు. ఆ నరశార్దూలురు వైదికాధ్యయనంలో నిమగ్నులు, పితృశుశ్రూషలో ఆసక్తులు, ధనుర్వేదంలో నిష్ణాతులు. ఈ మూడే రాజపుత్రుని నిత్యకృత్యాలు — వేదం, పితృసేవ, శస్త్రాభ్యాసం. తర్వాత ధర్మాత్ముడైన రాజు దశరథుడు ఉపాధ్యాయులతో, బంధువులతో కలిసి వారి వివాహం గురించి ఆలోచించాడు. వివాహం గృహస్థాశ్రమానికి ద్వారం; తండ్రి దానినే ముందు చూస్తాడు. కానీ మంత్రుల మధ్య ఆ మహాత్ముడు ఇలా ఆలోచిస్తున్న సమయంలోనే మరొకటి వచ్చిపడుతుంది. కవి ఇక్కడ కథలోని మలుపును సూక్ష్మంగా కూరుస్తున్నాడు — తండ్రి వివాహం గురించి ఆలోచిస్తాడు, దైవం మాత్రం వనవాసాన్ని కూరుస్తుంది. ‘సోపాధ్యాయః సబాంధవః’ (ఉపాధ్యాయులతో, బంధువులతో కలిసి) — ఒంటరిగా ఆలోచించడు; గురువులతో బంధువులతో మంత్రులతో కలిసి విమర్శించడమే రాజనీతి. పుత్రులు యౌవనానికి వచ్చినప్పుడు తండ్రికి ఈ చింత స్వాభావికం.
సరిగ్గా అదే క్షణంలో మహాతేజస్వి, మహాముని అయిన విశ్వామిత్రుడు వచ్చాడు. ‘అభ్యాగచ్ఛత్’ అనే లఙ్ రూపం ఆకస్మికమైన రాకను సూచిస్తుంది; అతనిని ఎవరూ పిలవలేదు. రాజును చూడాలని కోరుతూ అతడు ద్వారపాలకులతో ఇలా అన్నాడు — ‘గాధి కుమారుడైన కౌశికుడినైన నేను వచ్చానని త్వరగా తెలియజేయండి.’ అతడు తన పేరు చెప్పడు, గోత్రాన్నీ తండ్రినీ చెబుతాడు; ఇది ఋషుల రీతి. అతని ఆ మాట విని కలవరపడిన మనసులతో అందరూ ఆ మాటచేత ప్రేరేపించబడి రాజభవనానికి పరుగెత్తారు. ‘ప్రదుద్రువుః’ — కేవలం వెళ్ళలేదు, పరుగెత్తారు; ద్వారపాలకుల కలవరమే విశ్వామిత్రుని ప్రభావాన్ని వెల్లడిస్తుంది. వారు రాజభవనానికి వెళ్ళి ఇక్ష్వాకురాజుకు ఋషి విశ్వామిత్రుడు వచ్చాడని నివేదించారు. వారి ఆ మాట విని శ్రద్ధగల రాజు పురోహితునితో కలిసి ఎంతో ఆనందంతో, ఇంద్రుడు బ్రహ్మకు ఎదురేగినట్లు, ఎదురేగాడు. ‘సపురోధాః’ — వసిష్ఠునితో కలిసి; గొప్ప అతిథి స్వాగతంలో పురోహితుడు కూడా అవసరం. కాంతితో జ్వలిస్తున్న, తీక్షణమైన వ్రతం గల ఆ తాపసుని చూసి ప్రసన్నమైన ముఖంతో రాజు అర్ఘ్యం సమర్పించాడు. ‘సంశితవ్రతః’ అంటే వ్రతం తీక్షణమైనదీ దృఢమైనదీ అయినవాడు. తపస్సుతో ప్రకాశించే ముఖాన్ని చూడగానే రాజు ముఖం కూడా ప్రసన్నమైంది. ద్వారం దగ్గరకు వచ్చిన ముని మాట ఆజ్ఞలా ఆచరించబడింది; ఎవరూ ఆలస్యం చేయలేదు. ‘ప్రత్యుజ్జగామ’ — రాజు ఆసనం నుండి లేచి ఎదురుగా వెళ్ళాడు; ఇదే అతిథిపూజలో మొదటి అంగం. ఉపమానం కూడా సార్థకమైనది — ఇంద్రుడు బ్రహ్మకు ఎలాగో, రాజు మునికి అలాగ; ఐశ్వర్యం తపస్సు ఎదుట వినమ్రమవుతుంది.
ఆ విశ్వామిత్రుడు శాస్త్రోక్తమైన విధానంతో రాజు అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించి, రాజును కుశలమూ అవ్యయమూ (క్షేమమూ) అడిగాడు. ‘అవ్యయమ్’ — కేవలం ప్రస్తుత క్షేమమే కాదు, అవిచ్ఛిన్నమైన, స్థిరమైన క్షేమం. పరమధార్మికుడైన కౌశికుడు పురంలో, కోశంలో, జనపదంలో, బంధువులలో, మిత్రులలో రాజు కుశలాన్ని అడిగాడు. ఈ ఐదూ రాజ్యానికి అంగాలు; ముని ప్రశ్నక్రమమే రాజధర్మపు జాబితా. మళ్ళీ అతడు అడిగాడు — ‘నీ సామంత శత్రువులందరూ వినమ్రులై జయించబడ్డారా? దైవకర్మనూ మానుషకర్మనూ నీవు చక్కగా ఆచరిస్తున్నావా?’ దైవకర్మ అంటే యజ్ఞహోమాదులు, మానుషకర్మ అంటే అతిథిసత్కారం ప్రజాపాలన మొదలైనవి; రెండిటినీ నిర్వహించడంలోనే రాజు కృతార్థుడవుతాడు. తర్వాత మహాభాగుడైన మునిశ్రేష్ఠుడు వసిష్ఠుని కలిసి, ఆ ఋషులతో కూడా న్యాయబద్ధంగా కుశలప్రశ్నలు చేశాడు. విశ్వామిత్ర వసిష్ఠుల పురాతన వైరం ప్రసిద్ధం; అయినా ఇక్కడ అతడు అతనిని మొదటగానే కలుస్తాడు. బ్రహ్మర్షిత్వం పొందినవానికి ఇదే లక్షణం. తర్వాత వారందరూ ఆనందించిన మనసులతో ఆ రాజు భవనంలోకి ప్రవేశించారు, అతనిచేత పూజించబడి తగినవిధంగా కూర్చున్నారు. ‘శాస్త్రదృష్టేన కర్మణా’ — అర్ఘ్యం స్వీకరించడం కూడా విధిచేత నియతమైనదే; స్వీకరించేవానికీ మంత్రం ఉంది. ఋషులందరితోనూ న్యాయబద్ధంగా సంభాషించబడింది; ప్రతి ఒక్కరి పదవిని అనుసరించి మాట. రాజు కూడా వారందరినీ తగినవిధంగా పూజించి కూర్చోబెడతాడు; సభ సిద్ధమైంది.
తర్వాత ఆనందించిన మనసుతో పరమోదారుడైన రాజు ఆ మహాముని విశ్వామిత్రుని పూజిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘మర్త్యునికి అమృతం లభించినట్లు, నీరు లేని దేశంలో వర్షం కురిసినట్లు, సంతానం లేనివానికి తగిన భార్యయందు పుత్రుడు పుట్టినట్లు, పోయిన వస్తువు మళ్ళీ లభించినట్లు, గొప్ప అభ్యుదయంలో కలిగే ఆనందంలా — నీ రాకను నేను అలాగే భావిస్తున్నాను. మహామునీ, నీకు స్వాగతం.’ ఐదు ఉపమానాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి; అన్నిటిలోనూ ఒకే భావం — దుర్లభమైనది ప్రయత్నం లేకుండా లభించింది. ‘పుత్రజన్మాప్రజస్య’ (సంతానం లేనివానికి పుత్రజన్మ) అనే ఉపమానం ఈ సర్గలోనే సఫలమైంది, ఎందుకంటే రాజు స్వయంగా దీనిని అనుభవించాడు. మళ్ళీ అతడు ఇలా అంటాడు — ‘నీకు ఏ గొప్ప కోరికను నెరవేర్చాలి? నేను ఆనందంగా ఉన్నాను. ఓ బ్రహ్మన్, నీవు నాకు దానానికి అర్హమైన పాత్రవు; ఓ మానదా, అదృష్టవశాత్తు నీవు వచ్చావు. ఈనాడు నా జన్మ సఫలమైంది, నా జీవితం చక్కగా జీవించబడింది. విప్రేంద్రుడవైన నిన్ను చూశాను కాబట్టి నా రాత్రి చక్కని ప్రభాతమైంది. పూర్వం నీవు రాజర్షి అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడవు; తపస్సుతో ప్రకాశించే కాంతి గలవాడవై బ్రహ్మర్షిత్వాన్ని పొందావు; కాబట్టి నీవు నాకు అనేక విధాలా పూజ్యుడవు. ఇది నాకు అద్భుతమైనది, పరమపవిత్రమైనది; నీ దర్శనంతో నేను పుణ్యక్షేత్రానికి వెళ్ళినట్లున్నాను. నీవు ఏమి కోరుతున్నావో, నీ రాకకు కారణమేమిటో చెప్పు. నీచేత అనుగ్రహించబడాలని కోరుకుంటున్నాను; ఓ సువ్రతా, కార్యం గురించి సందేహించవలసిన అవసరం లేదు. దానిని పూర్తిగా నేను నెరవేరుస్తాను; నీవే నాకు దైవం. నీ రాక వల్ల కలిగిన సమగ్రమైన, సాటిలేని ధర్మాన్నీ గొప్ప అభ్యుదయాన్నీ నేను పొందాను.’ ‘విమర్శం న గంతుమర్హసి’ (సందేహించవలసిన అవసరం లేదు) — ‘సిద్ధిస్తుందో లేదో’ అనే సందేహం నీకు వద్దు అని అర్థం; ఈ మాటే ముందు రాజుకు దుఃఖకారణమవుతుంది. ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు వినయంతో పలికిన, హృదయానికీ చెవులకూ సుఖం కలిగించే ఈ మాట విని, ప్రసిద్ధమైన గుణయశస్సులు గలవాడు, గుణాలతో విశిష్టుడు అయిన ఆ పరమర్షి పరమానందాన్ని పొందాడు. చివరి శ్లోకం శ్లోకవృత్తాన్ని విడిచి దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది — ఇది సర్గ సమాప్తిలో వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. రాజు ఈ మాట ఈ సర్గలోనే అత్యంత దీర్ఘమైనది; దానితో కవి విశ్వామిత్రుని మాహాత్మ్యాన్ని పరోక్షంగా స్థాపిస్తున్నాడు. ‘అద్య మే సఫలం జన్మ’ (ఈనాడు నా జన్మ సఫలమైంది) అనేది అతిశయోక్తి కాదు, గృహస్థుని యథార్థ భావన — ఎవరి ఇంటికి గొప్ప అతిథి వస్తాడో వాని జన్మ సఫలం. ‘రాజర్షి అనే పేరుతో’ అనే దాని నుండి ‘బ్రహ్మర్షిత్వాన్ని పొందావు’ అనే దాని వరకు విశ్వామిత్రుని సమగ్ర కథ ఒకే శ్లోకంతో సూచించబడింది, అది ముందు విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ఇలా ఈ సర్గ జన్మతో ప్రారంభమై, ఎదురుచూపుతో పెరిగి, ఆగమనంతో ముగుస్తుంది; కథలో రెండవ అంకం ఇక్కడే ప్రారంభమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥