సర్గ
ప్రాజాపత్య పురుషుడు, పాయస విభాగం
విష్ణువు మానవావతారానికి సమ్మతి, యజ్ఞాగ్ని నుండి పాయసం ధరించిన భూతం, రాజు దేవులకు పాయసం పంచడం, గర్భధారణ
సురశ్రేష్ఠులైన దేవతలచేత నియోగించబడిన నారాయణుడు విష్ణువు అన్నీ తెలిసినప్పటికీ దేవతలతో మృదువుగా ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ సురలారా, ఆ రాక్షసాధిపతి వధకు ఉపాయం ఏమిటి, దేనిని ఆశ్రయించి నేను ఆ ఋషికంటకుని సంహరించగలను?’ ఇలా అడగబడిన సురలందరూ అవ్యయుడైన విష్ణువుకు ఇలా బదులిచ్చారు — ‘మానుషరూపాన్ని ధరించి యుద్ధంలో రావణుని సంహరించు. అతడు దీర్ఘకాలం తీవ్రమైన తపస్సు చేశాడు, దానితో లోకకర్త, లోకాలకు పూర్వజుడు అయిన బ్రహ్మ తృప్తి చెందాడు.’ ఇక్కడ గమనించాలి — విష్ణువు ఉపాయం తెలిసినా అడుగుతున్నాడు. ‘జానన్నపి’ (తెలిసినప్పటికీ) అనే పదంతో కవి ప్రశ్న అజ్ఞానం వల్ల కాదని, మర్యాద వల్లనని స్పష్టంగా సూచిస్తున్నాడు. యాచన యాచకుల నోటి నుండే వెలువడాలి; అప్పుడే సంకల్పం దృఢమవుతుంది. అంతేకాక దేవతలు కేవలం వధను యాచించడం లేదు, రూపాన్ని కూడా నిర్దేశిస్తున్నారు — ‘మానుషరూపం’ అని. అవతారపు ఆకారం ఇక్కడే నిశ్చయమైంది. తపస్సుతో పొందిన వరం తపస్సుతోనే తొలగదు; ఉపాయం మరోచోట వెతకాలి అనేది దేవతల ఆలోచన.
దేవతలు ఇలా చెబుతారు — ‘తృప్తి చెందిన ప్రభువు బ్రహ్మ ఆ రాక్షసునికి నానావిధ భూతాల నుండి అతనికి భయం ఉండదని వరం ఇచ్చాడు, మనిషి నుండి మాత్రం భయం ఉంది. వరం పొందే సమయంలో అతడు అవజ్ఞతో మానవులను లెక్కించలేదు. కాబట్టి పితామహుని నుండి పొందిన వరంతో గర్వించిన అతడు మూడు లోకాలనూ నాశనం చేస్తున్నాడు, స్త్రీలను బలవంతంగా అపహరిస్తున్నాడు. ఓ పరంతపా, కాబట్టి అతని వధ మానవుల ద్వారానే చూడబడింది.’ సురల ఆ మాట విని ఆత్మవంతుడైన విష్ణువు అప్పుడు రాజు దశరథుని తండ్రిగా ఎంచుకున్నాడు. ఇక్కడ రెండు విషయాలు చూడాలి. మొదటిది — అవజ్ఞయే మృత్యువుకు ద్వారం; రావణుడు తుచ్ఛమని లెక్కించనిదే అతని అంతమైంది. రెండవది — ‘రోచయామాస’ అనే పదం; విష్ణువును ఎవరూ నియోగించరు, అతడు స్వయంగానే తండ్రిని వరిస్తాడు. రాజు తపస్సు, దానం, అశ్వమేధం, పుత్రేష్టి — వీటన్నిటితో అతడు అర్హతను పొందాడు. వరం హద్దు ఎరుగని చోట, హద్దు తనంతట తానే వరంలోని లోపంలో నిలిచి ఉంటుంది.
సరిగ్గా అదే సమయంలో మహాకాంతిమంతుడు, శత్రుసంహారకుడు అయిన ఆ రాజు పుత్రులు లేనివాడై పుత్రులను కోరి పుత్రీయ ఇష్టిని చేశాడు. విష్ణువు కూడా నిశ్చయం చేసుకుని పితామహుని దగ్గర సెలవు తీసుకుని, దేవతలచేతా మహర్షులచేతా పూజించబడుతూ అంతర్ధానమయ్యాడు. తర్వాత యజమాని అయిన దశరథుని అగ్ని నుండి సాటిలేని కాంతి గల, మహావీర్యం గల, మహాబలం గల ఒక గొప్ప భూతం ప్రాదుర్భవించింది. చూడాలి — దేవలోకంలో నిశ్చయం, భూలోకంలో యజ్ఞం; రెండిటి సంధి అగ్నిలో జరుగుతుంది. అగ్నియే దేవతలకు ముఖం, కాబట్టి అక్కడే అదృశ్యమైన సంకల్పం దృశ్యరూపాన్ని ధరిస్తుంది. ‘తస్మిన్నేవ కాలే’ (సరిగ్గా అదే సమయంలో) అనే పదంతో రెండు కాలాల యోగం సూచించబడుతుంది — స్వర్గంలో మంత్రాంగం జరుగుతున్నప్పుడే భూమిపై హవిస్సు హోమం చేయబడింది. అంతేకాక ‘పావకాత్ ప్రాదుర్భూతమ్’ (అగ్ని నుండి ప్రాదుర్భవించింది) అని చెప్పబడింది, ‘అగ్నిలో కనిపించింది’ అని కాదు — హవిస్సు ఎక్కడికి వెళ్తుందో, ప్రతిదానం కూడా అక్కడి నుండే వస్తుంది. ఇదే యజ్ఞపు ప్రతిజ్ఞ.
ఆ భూతం నల్లని వర్ణం గలది, ఎర్రని వస్త్రం ధరించినది, ఎర్రని ముఖం గలది, దుందుభిలాంటి స్వరం గలది; దాని మీసగడ్డాలూ కేశాలూ సింహపు పిల్లవలె మృదువుగా నిగనిగలాడుతున్నాయి. అది శుభలక్షణాలతో కూడినది, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించబడినది, పర్వతశిఖరంలా ఎత్తైనది, మదించిన పులిలాంటి పరాక్రమం గలది, సూర్యునివంటి ఆకారం గలది, మండుతున్న అగ్నిజ్వాలవంటిది. దాని రెండు చేతులలో కాల్చిన జాంబూనద బంగారంతో చేసిన, వెండి మూత గల విశాలమైన పాత్ర ఉంది, అది దివ్యమైన పాయసంతో నిండి ఉంది. ప్రియమైన భార్యను పట్టుకున్నట్లు అది ఆ పాత్రను పట్టుకుంది; ఆ పాత్ర కూడా మాయామయమైనదానిలా కనిపించింది. వర్ణనలో క్రమాన్ని చూడాలి — మొదట వర్ణం, తర్వాత వస్త్రం, తర్వాత స్వరం, తర్వాత రోమాలు, తర్వాత ఆభరణాలు, చివరగా పరిమాణం; కవి దూరం నుండి దగ్గరకు తీసుకువస్తాడు. ఇక్కడ ఉపమానం మర్మస్పర్శి — పుత్రులను ఇచ్చే పాత్ర ప్రియతమలా ఆలింగనం చేసుకోబడింది, ఎందుకంటే రాజు ఆశ అంతా అందులోనే నిక్షిప్తమై ఉంది. ‘మాయామయీమివ’ (మాయామయమైనదానిలా) అనే పదంతో ఆ పాత్ర లౌకికమైనది కాదని, సంకల్పమయమైనదని సూచించబడుతుంది.
ఆ భూతం దశరథుని చూసి ఈ మాట పలికింది — ‘ఓ రాజా, ఇక్కడికి వచ్చిన నన్ను ప్రాజాపత్య పురుషునిగా ఎరుగు.’ అప్పుడు రాజు చేతులు జోడించి బదులిచ్చాడు — ‘భగవాన్, మీకు స్వాగతం; నేను మీకు ఏమి చేయాలి?’ మళ్ళీ ఆ ప్రాజాపత్య పురుషుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, దేవతలను అర్చించిన నీవు ఈనాడు దీనిని పొందావు.’ తపస్సుతో కాదు, బలంతో కాదు, దేవార్చనతోనే ఇది లభించింది అనే మాట యజ్ఞఫలాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. రాజు కూడా అతిథిని మొదట పూజిస్తాడు, తర్వాత ప్రయోజనం అడుగుతాడు — ఇదే గృహస్థు మర్యాద. ‘కిమహం కరవాణి తే’ (నేను మీకు ఏమి చేయాలి) అనేది రాజు ఔదార్యం — ఇవ్వడానికి వచ్చినవానికి కూడా అతడు సేవ చేయాలనుకుంటున్నాడు. ‘ప్రాజాపత్యం నరమ్’ అనేది విశేషం — దేవుడు కాదు, గంధర్వుడు కాదు, ప్రజాపతి పంపిన పురుషుడు; ప్రజాసృష్టి కార్యం ప్రజాపతి దూత ద్వారానే సాధించబడటం ఔచిత్యం.
‘ఓ నృపశార్దూలా, దేవతలు నిర్మించిన ఈ పాయసం సంతానాన్ని కలిగించేది, ధన్యమైనది, ఆరోగ్యాన్ని వృద్ధి చేసేది; దీనిని స్వీకరించు. నీకు తగిన భార్యలకు “తినండి” అని చెప్పి ఇవ్వు. వారిలో నీవు దేని కోసం యజ్ఞం చేస్తున్నావో ఆ పుత్రులను పొందుతావు.’ ఇష్టి ఫలం ఇక్కడ పాయసరూపంలో మూర్తీభవిస్తుంది. దైవం ఇచ్చినదాన్ని మనిషి అనుభవించాల్సిందే; లేకపోతే వరం ఫలాన్ని ఇవ్వదు. ‘అనురూపాభ్యః’ (తగినవారికి) అనే పదం కూడా సార్థకమైనది — అర్హమైన పాత్రలోనే దైవం ఫలిస్తుంది. ‘లప్స్యసే’ (పొందుతావు) అనే భవిష్యత్కాలం నిశ్చయాన్ని సూచిస్తుంది — ఇది సంభావన కాదు, ప్రతిజ్ఞయే.
‘అలాగే’ అని చెప్పి ప్రీతి చెందిన రాజు దేవాన్నంతో నిండిన, దేవతలు ఇచ్చిన బంగారు పాత్రను శిరస్సుతో స్వీకరించి, అద్భుతమైన, ప్రియదర్శనమైన ఆ భూతానికి నమస్కరించి, పరమానందంతో దానికి ప్రదక్షిణ చేశాడు. దేవనిర్మితమైన పాయసాన్ని పొంది దశరథుడు, ధనం లేనివాడు అకస్మాత్తుగా ధనాన్ని పొంది సంతోషించినట్లు, పరమప్రీతుడయ్యాడు. తర్వాత అద్భుతమైన రూపం గల, పరమకాంతిమంతమైన ఆ భూతం తన కార్యాన్ని ముగించి అక్కడే అంతర్ధానమైంది. ‘శిరసా ప్రతిగృహ్య’ (శిరస్సుతో స్వీకరించి) అనే పదంతో రాజు వినయం చూపబడుతుంది — రాజైనా దైవాన్ని శిరస్సున మోస్తాడు. ‘ధనం లేనివానికి ధనంలా’ అనే ఉపమానం గంభీరమైనది; రాజ్యం సమృద్ధం, కోశం నిండుగా ఉంది, అయినా పుత్రులు లేకపోవడం వల్ల అతడు దరిద్రుడే. కార్యం ముగించిన వెంటనే అంతర్ధానమవడం దివ్యదూతల రీతి — వారు ప్రతిఫలాన్నీ కోరరు, స్తుతినీ కోరరు.
శరత్కాలపు మనోహరమైన చంద్రుని కిరణాలతో ఆకాశం శోభించినట్లు, అతని అంతఃపురం ఆనందకిరణాలతో ప్రకాశించింది. అతడు అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించగానే కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీకు పుత్రుని ఇచ్చే ఈ పాయసాన్ని స్వీకరించు.’ తర్వాత రాజు కౌసల్యకు పాయసంలో సగం ఇచ్చాడు, మిగిలిన సగంలో సగం సుమిత్రకు ఇచ్చాడు. ఇక్కడ ఆనందం కాంతిరూపంలో వర్ణించబడింది — ఇంటి కాంతి వాస్తవానికి అందులో నివసించేవారి మనసుల కాంతియే. శరత్కాలపు చంద్రుడు నిర్మలుడు, అలాగే ఈ ఆనందం కూడా ఆవరణ లేనిది. ‘ప్రవిశ్యైవ’ (ప్రవేశించగానే) అనే పదంతో రాజు ఆతురత వ్యక్తమవుతుంది — అతడు ఆలస్యాన్ని సహించడు. కౌసల్య జ్యేష్ఠురాలు, కాబట్టి ఆమెకు మొదట; సగం పూర్తిగా — ఇక్కడ క్రమం కూడా ధర్మానుసారమైనది. దైవం నుండి లభించినదాన్ని ఒక్కడే అనుభవించడు; పంచుకోవడమే గృహస్థు ధర్మం.
తర్వాత మిగిలినదానిలో సగం పుత్రుల కోసం కైకేయికి ఇచ్చాడు. అమృతంలాంటి పాయసంలో మిగిలిన సగాన్ని మహాబుద్ధిమంతుడైన రాజు ఆలోచించి మళ్ళీ సుమిత్రకే ఇచ్చాడు. ఇలా ఆ రాజు తన భార్యలకు వేర్వేరుగా పాయసం ఇచ్చాడు. ‘అనుచింత్య’ (ఆలోచించి) అనే పదం ముఖ్యమైనది — పంపకం యాదృచ్ఛికం కాదు, విచారించి చేసినది. సుమిత్రకు రెండుసార్లు ఇవ్వబడింది, అందుకే ఆమెకు ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారు; కవి పంపకంతోనే తర్వాతి కథను సూచిస్తున్నాడు. కైకేయి చిన్నది, అయినా మరువబడలేదు; ‘పుత్రార్థకారణాత్’ (పుత్రుల కోసం) అనే పదంతో రాజు సమదృష్టి సూచించబడుతుంది. ముందు చేదుగా మారబోయే కథకు బీజం ఇక్కడ మాధుర్యంతోనే నాటబడింది.
రాజు ఉత్తమ భార్యలైన వారు ఇలా పాయసాన్ని పొంది దానిని గొప్ప సన్మానంగా భావించారు; వారి మనసులు ఆనందంతో ఉప్పొంగాయి. తర్వాత ఆ ఉత్తమ స్త్రీలు భూపతి ఇచ్చిన ఆ ఉత్తమ పాయసాన్ని వేర్వేరుగా భుజించి, త్వరలోనే అగ్నిసూర్యులతో సమానమైన తేజస్సు గల గర్భాలను ధరించారు. తర్వాత గర్భాలు పెరుగుతున్న ఆ స్త్రీలను చూసి రాజు తిరిగి మనశ్శాంతి పొందినవాడై, స్వర్గంలో దేవేంద్ర సిద్ధర్షిగణాలచేత పూజించబడే హరిలా ఆనందించాడు. చివరి ఉపమానమే చక్రాన్ని పూర్తిచేస్తుంది — స్వర్గంలో పూజించబడేవాడే ఇప్పుడు గర్భరూపంలో భూమిపై అవతరిస్తున్నాడు; పూజ్యుడూ పూజకుడూ ఒక్కడే. సర్గారంభంలో దేవతలు యాచిస్తారు, సర్గాంతంలో ఆ యాచన గర్భరూపంలో ఫలించింది. ‘అచిరేణ’ (త్వరలోనే) అనే పదంతో దైవపు శీఘ్రత చూపబడుతుంది — వేల సంవత్సరాలలో లభించనిది క్షణంలో సిద్ధించింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥