సర్గ
అశ్వమేధ అనుష్ఠానం
అశ్వం తిరిగి రావడం, వపాహోమం, కౌసల్య కర్మ, ఋత్విజులకు దక్షిణ
సంవత్సరం పూర్తికాగానే ఆ యజ్ఞాశ్వం తిరిగి వచ్చింది. అశ్వమేధంలో అశ్వం సంవత్సరం పాటు భూమిపై స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుంది; దానిని ఎవరైనా అడ్డుకుంటే యజమాని వానితో యుద్ధం చేయాలి. అడ్డు లేకుండా తిరిగివచ్చిన అశ్వం యజమాని సార్వభౌమత్వాన్ని సూచిస్తుంది. అందువల్ల సంవత్సరం చివర సరయూ ఉత్తరతీరంలో రాజు యజ్ఞం ప్రారంభమైంది. ఋష్యశృంగుని ముందుంచుకుని ద్విజశ్రేష్ఠులు కర్మను ప్రారంభించారు. వేదపారంగతులైన యాజకులు విధిప్రకారం, న్యాయబద్ధంగా సంచరిస్తూ కర్మలు చేస్తున్నారు. ‘పరిక్రామంతి’ (సంచరిస్తున్నారు) అనే పదంతో యజ్ఞభూమిలో ఋత్విజుల నియతమైన సంచారం సూచించబడుతుంది; ఎక్కడికి, ఎప్పుడు, ఎవరు వెళ్ళాలో కూడా శాస్త్రంలో నిర్దేశించబడి ఉంది. వారు ప్రవర్గ్యాన్ని శాస్త్రోక్తంగా చేసి, ఉపసద్ను కూడా అలాగే చేశారు, అతిదేశం ద్వారా వచ్చిన అదనపు కర్మను కూడా విధిపూర్వకంగా చేశారు. ప్రవర్గ్యం అంటే మహావీరపాత్రలో కాచిన పాలతో చేసే హోమం; ఉపసద్ అంటే సోమయాగానికి పూర్వాంగమైన ఇష్టి. తర్వాత ఆనందించిన మునిశ్రేష్ఠులు దేవతాపూజ చేసి ప్రాతఃసవనంతో మొదలయ్యే కర్మలను విధిపూర్వకంగా చేశారు. ఇక్కడ గమనించాలి — కవి మొదట వైభవాన్ని వర్ణించడు, విధిశుద్ధిని వర్ణిస్తాడు. యజ్ఞపు శోభ విధిలో ఉంటుంది, దృశ్యంలో కాదు. ‘అథ’ (తర్వాత) అనే పదంతో పూర్వసర్గతో అనుసంధానం జరుగుతుంది — ఎక్కడ యజ్ఞభూమి నిర్మించబడిందో, ఎక్కడ రాజులు చేరారో, దానికి ఇది కొనసాగింపు.
ఇంద్రుని భాగం విధిపూర్వకంగా ఇవ్వబడింది, పాపరహితుడైన సోమరాజు అభిషుతుడయ్యాడు. రాళ్ళతో సోమలత రసాన్ని పిండటమే ‘అభిషుతః’ అనే పదానికి అర్థం; వేదాలలో సోముని ‘రాజు’ అని వ్యవహరిస్తారు, కాబట్టి ఇక్కడ ‘రాజు’ అనే పదం దశరథుని సూచించదు, సోముని సూచిస్తుంది. తర్వాత క్రమంగా మాధ్యందిన సవనం ప్రారంభమైంది. సవనం అంటే సోమాన్ని పిండే కాలం; ఒకే రోజులో మూడు సవనాలు ఉంటాయి — ప్రాతఃసవనం, మాధ్యందిన సవనం, తృతీయ సవనం. బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులు శాస్త్రాన్ని పరిశీలించి ఆ మహాత్ముడైన రాజు కోసం తృతీయ సవనాన్ని కూడా చేశారు. ఋష్యశృంగుడు మొదలైనవారు శిక్షానియమాలకు అనుగుణమైన అక్షరాలు గల మంత్రాలతో ఇంద్రుడు మొదలైన దేవశ్రేష్ఠులను ఆహ్వానించారు. ‘శిక్షాక్షరసమన్వితైః’ అనే పదం మననీయం — శిక్ష అంటే స్వరవర్ణాల ఉచ్చారణను నిర్దేశించే వేదాంగం. ఉచ్చారణశుద్ధియే మంత్రానికి ప్రాణం; అది తప్పితే యజ్ఞం విఫలమవుతుంది. తర్వాత హోతలు మధురమైన, స్నిగ్ధమైన గీతాలతో, మంత్రాహ్వానాలతో దేవతలను ఆవాహన చేసి స్వర్గవాసులకు తగిన హవిర్భాగాలను ఇచ్చారు. దేవతలకు ఇచ్చేదాన్ని ‘భాగం’ అంటారు — ప్రతి దేవునికీ నియతమైన అంశం ఉంది. ఇలా మూడు సవనాలు క్రమంగా ముగిశాయి; దీనితో అశ్వమేధపు సోమదినం విధిపూర్వకంగా జరిగిందని సూచించబడుతుంది.
అక్కడ ఆహుతి ఇవ్వబడనిది ఏదీ లేదు, ఎక్కడా ఏ చిన్న తప్పిదమూ జరగలేదు. అంతా బ్రహ్మవత్తుగా, అంటే వేదవిహితంగా కనిపించింది; ఋత్విజులు క్షేమకరంగానే కర్మ చేశారు. మహాయజ్ఞాలలో తప్పిదపు భయం గొప్పది; విధి లేని యజ్ఞం చేసేవాడు వెంటనే నశిస్తాడని పూర్వసర్గలోనే చెప్పబడింది. అందువల్ల ఇక్కడ కవి నిర్దోషత్వాన్ని విశేషంగా చెబుతున్నాడు. ఆ రోజులలో అలసినవాడు గానీ ఆకలిగొన్నవాడు గానీ ఎవరూ కనిపించలేదు. అక్కడ విద్యలేని బ్రాహ్మణుడు ఒక్కడూ లేడు, వందమందికంటే తక్కువ అనుచరులు గలవాడూ లేడు — ప్రతి విప్రునికీ వంద లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది శిష్యసేవకులు ఉన్నారని అర్థం. బ్రాహ్మణులు నిత్యం భుజిస్తున్నారు, నాథవంతులూ భుజిస్తున్నారు, తాపసులూ శ్రమణులూ భుజిస్తున్నారు. ఇక్కడ కవి దృష్టిని గుర్తుంచుకోవాలి — యజ్ఞపు మాహాత్మ్యం హోమంతో మాత్రమే కాదు, అన్నదానంతో కూడా కొలవబడుతుంది. ఒక్కడైనా ఆకలితో మిగిలిపోతే అక్కడ యజ్ఞం అపూర్ణమే. ‘నాథవంతః’ అనే పదానికి అర్థం — ఒక యజమానిని ఆశ్రయించి జీవించేవారు, వారికి కూడా అక్కడ అన్నం లభిస్తుంది. శ్రమణులు అంటే పరివ్రాజకులు, తాపసులు అంటే వనవాసులు; ఇద్దరికీ అక్కడ ఆతిథ్యం ఉంది.
వృద్ధులూ రోగులూ స్త్రీలూ బాలలూ — అందరూ నిరంతరం భుజిస్తున్నారు; అయినా వారికి తృప్తి కలగడం లేదు, ఎందుకంటే అన్నం అంత రుచికరంగా ఉంది. ‘అన్నం ఇవ్వండి, అన్నం ఇవ్వండి, నానావిధ వస్త్రాలూ ఇవ్వండి’ అని ప్రేరేపించబడిన జనులు అలాగే అనేకసార్లు చేశారు. ఈ ద్విరుక్తి ఆదేశపు త్వరను చూపిస్తుంది; దానం మందంగా జరగకూడదు, మళ్ళీ మళ్ళీ నిరంతరం సాగాలి. పర్వతాల వంటి అన్నరాశులు అక్కడ రోజురోజుకూ కనిపిస్తున్నాయి; ప్రతిరోజూ విధిపూర్వకంగా వండిన అన్నపు రాశులు నిలిచి ఉంటాయి. నానాదేశాల నుండి వచ్చిన పురుషులూ స్త్రీసమూహాలూ ఆ మహాత్ముని యజ్ఞంలో అన్నపానాలతో చక్కగా సత్కరించబడ్డారు. ద్విజశ్రేష్ఠులు విధిపూర్వకంగా వండిన అన్నం రుచికరంగా ఉందని ప్రశంసిస్తున్నారు; ‘ఆహా, తృప్తి పొందాము, నీకు శుభమగుగాక’ అనే మాటను రాఘవుడు (దశరథుడు) విన్నాడు. ఈ శ్లోకం అత్యంత హృద్యమైనది — రాజు తన స్తుతిని వినడు, తృప్తి పొందిన జనుల మాటనే వింటాడు. ఇదే యజ్ఞఫలానికి యథార్థమైన పరీక్ష. ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభమగుగాక) అనే ఆశీర్వచనమే రాజుకు దక్షిణ. అన్నంతో పాటు వస్త్రదానం కూడా చెప్పబడింది; ఆకలీ వస్త్రాలు లేకపోవడమూ — ఈ రెండే దైన్యపు ముఖ్యరూపాలు, ఆ రెండూ అక్కడ నివారించబడ్డాయి.
చక్కగా అలంకరించుకున్న పురుషులు బ్రాహ్మణులకు వడ్డించారు; మెరుగుపెట్టిన మణికుండలాలు ధరించిన ఇతరులు వారికి సేవ చేశారు. వడ్డించేవారు కూడా అలంకరించుకున్నారనే మాటతో ఇక్కడ సేవ కూడా గౌరవనీయమైనదేనని తెలుస్తుంది. కర్మాంతరంలో — ఒక కర్మ ముగిసిన తర్వాత మరొకటి ప్రారంభం కావడానికి ముందున్న విరామంలో — వాక్చాతుర్యం గల ధీరులైన విప్రులు పరస్పరం గెలవాలనే కోరికతో అనేక హేతువాదాలు చేశారు. హేతువాదం అంటే యుక్తిపూర్వకమైన శాస్త్రచర్చ. రోజురోజుకూ కర్మవిస్తరణలో కుశలులైన ద్విజులు ప్రేరేపించబడి శాస్త్రానుసారంగా అన్ని కర్మలనూ చేశారు. ఆ రాజు సదస్యులలో షడంగాలు ఎరుగనివాడు, వ్రతం లేనివాడు, బహుశ్రుతుడు కానివాడు, వాదంలో నేర్పులేనివాడు ఒక్కడూ లేడు. షడంగాలు అంటే శిక్ష, కల్పం, వ్యాకరణం, నిరుక్తం, ఛందస్సు, జ్యోతిషం. సదస్యుడు అంటే యజ్ఞంలో కర్మ చేయకుండా కర్మశుద్ధిని పరీక్షించే విద్వాంసుడు. దీనివల్ల ఈ యజ్ఞం కేవలం క్రియాకాండ కాదని, గొప్ప విద్వత్సభ కూడా అని తెలుస్తుంది. అన్నదానమూ వాదవిద్యా — రెండూ యజ్ఞానికి అంగాలే; దానితో శరీరం పోషించబడుతుంది, దీనితో బుద్ధి.
యూపాలను నిలబెట్టే సమయంలో ఆరు బిల్వ (మారేడు) యూపాలూ, అన్నే ఖదిర (చండ్ర) యూపాలూ, బిల్వాలతో పాటు అన్నే పర్ణ (మోదుగ) యూపాలూ స్థాపించబడ్డాయి. యూపం అంటే యజ్ఞపశువును కట్టే స్తంభం; ‘ఉచ్ఛ్రయః’ అంటే దానిని నిలబెట్టడం. శ్లేష్మాతక (నక్కెర) చెక్కతో ఒకటి నిర్దేశించబడింది, దేవదారుతో రెండు విధించబడ్డాయి, అవి బాహువులు చాచినంత దూరంలో — రెండు చేతులూ చాపితే ఎంత ఎడం ఉంటుందో అంత ఎడంలో — స్థాపించబడ్డాయి. ఈ యూపాలన్నిటినీ యజ్ఞకోవిదులైన శాస్త్రజ్ఞులు చేయించారు; యజ్ఞశోభ కోసం అవి బంగారంతో అలంకరించబడ్డాయి. యూపాలు ఇరవై ఒకటి, ఒక్కొక్కటి ఇరవై ఒక్క అరత్నుల ఎత్తు; ఒక్కొక్కటి ఇరవై ఒక్క వస్త్రాలతో అలంకరించబడింది. అరత్ని అంటే మోచేతి నుండి పిడికిలి వరకు ఉండే కొలత. శిల్పులు చక్కగా చేసిన దృఢమైన ఆ యూపాలన్నీ విధిపూర్వకంగా అమర్చబడ్డాయి, ఎనిమిది అంచులు గలవై నున్నని రూపంతో ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఇరవై ఒకటి అనే సంఖ్య మూడుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — యూపాలు, అరత్నులు, వస్త్రాలు — ఇది వైదిక సంఖ్యానియమానికి నిదర్శనం. వృక్షభేదాలు కూడా యాదృచ్ఛికంగా తీసుకోబడలేదు; ప్రతి కొయ్యకూ నియతమైన ఫలం ఉందని శ్రుతి. యూపాల బంగారు అలంకారం కేవలం శోభ కోసమేనని కవి స్వయంగా చెబుతున్నాడు; కాబట్టి అందులో లోభం లేదు, దేవపూజ పట్ల ఆదరం ఉంది. అమరిక కూడా విధిపూర్వకమే — ఏ స్థానంలో ఏ యూపం అనేది అంతా శాస్త్రం చేత నిర్ణయించబడింది.
ఆ యూపాలు వస్త్రాలతో కప్పబడి, పుష్పాలతో గంధాలతో పూజించబడి, ఆకాశంలో సప్తర్షులలా తేజస్సుతో విరాజిల్లుతున్నాయి. ఈ ఉపమానం మనోహరమైనది — ఆకాశంలో ఏడు నక్షత్రాలు నియతక్రమంలో నిలిచినట్లు, యజ్ఞభూమిలో యూపాలు వరుసగా నిలిచాయి. ఇటుకలు న్యాయబద్ధంగా, కొలత ప్రకారం చేయించబడ్డాయి; శిల్పకర్మలో కుశలులైన బ్రాహ్మణులు అక్కడ అగ్నిని చయనం చేశారు. రాజసింహుని ఆ చిత్యాగ్ని కుశలులైన ద్విజులచేత చయనం చేయబడింది — బంగారు రెక్కలు గల గరుడాకారంలో, మూడింతలుగా, పద్దెనిమిది విభాగాలతో. చిత్యాగ్ని అంటే ఇటుకలతో పేర్చబడే అగ్ని; అశ్వమేధంలో అది రెక్కలు చాచిన గరుడుని ఆకారంలో పేర్చబడుతుంది, దాని విస్తారం మూడింతలై పద్దెనిమిది విధాలవుతుంది. అక్కడ పశువులు ఆయా దేవతలను ఉద్దేశించి నియమించబడ్డాయి; సర్పాలూ పక్షులూ శాస్త్రానుసారంగా నియోగించబడ్డాయి. శామిత్రంలో మాత్రం అశ్వం, అలాగే జలచరాలు — ఇదంతా అప్పుడు ఋషులు శాస్త్రోక్తంగా నియమించారు. శామిత్రం అంటే పశువును సంజ్ఞపనం (వధ) చేసే స్థలం. ఇలా భూచరాలూ జలచరాలూ ఖేచరాలూ అన్ని ప్రాణివర్గాలూ ఒకే కర్మలో సంగ్రహించబడ్డాయి. ‘రుక్మపక్షః’ (బంగారు రెక్కలు గల) అనే పదంతో రెక్కల స్థానంలో బంగారు ఇటుకలు ఉంచబడ్డాయని తెలుస్తుంది. ఇటుకల కొలత కూడా నియతంగా ఉండేది — చితి శుద్ధి కొలతశుద్ధితోనే సిద్ధిస్తుంది.
అక్కడ యూపాలకు మూడు వందల పశువులు కట్టబడ్డాయి, వాటిలో దశరథుని ఆ ఉత్తమ అశ్వరత్నం కూడా ఉంది. కౌసల్య ఆ అశ్వానికి అన్నివైపులా పరిచర్య చేసి, పరమానందంతో మూడు ఖడ్గాలతో దానిని ఛేదించింది. ‘పరిచర్య’ అంటే ప్రోక్షణ మొదలైనవాటితో సంస్కారం చేయడం అని అర్థం; ‘విశశాస’ అంటే మూడు శస్త్రాలతో క్రమంగా తాకి ఛేదించడం. తర్వాత స్థిరమైన మనసుతో, ధర్మాన్ని కోరి ఆమె ఆ పతత్రితో కలిసి ఒక రాత్రి గడిపింది. ‘పతత్రి’ అనేది అశ్వానికి పర్యాయపదం — వేగంగా దూసుకుపోయేది అని. ఈ రాత్రి అశ్వమేధంలో అత్యంత గుహ్యమైన అంగం; అక్కడ మహిషి ధర్మం కోసమే ఉంటుంది, కామం కోసం కాదు — ‘ధర్మకామ్యయా’ (ధర్మాన్ని కోరి) అనే పదంతో కవి దానినే స్పష్టం చేస్తున్నాడు. తర్వాత హోత, అధ్వర్యుడు, ఉద్గాత మహిషితోనూ, పరివృత్తితోనూ, అలాగే వావాతతోనూ ఆ అశ్వాన్ని చేతితో సంయోజించారు. మహిషి అంటే పట్టపురాణి, వావాత అంటే ప్రియమైన భార్య, పరివృత్తి అంటే ఉపేక్షించబడిన భార్య — మూడు వర్గాలూ యజ్ఞంలో తమ స్థానాన్ని పొందుతారు. దీనివల్ల మహాయజ్ఞంలో ఎవరూ విడిచిపెట్టబడరని తెలుస్తుంది. మూడు వందల పశువులు అనే సంఖ్య కూడా శాస్త్రనియతమే; తక్కువా కాదు, ఎక్కువా కాదు.
ఇంద్రియనిగ్రహం గల, పరమసంపన్నుడైన ఋత్విక్కు ఆ పతత్రి వపను తీసి శాస్త్రోక్తంగా వండాడు. వప అంటే పశువు ఉదరంలో ఉండే మేదస్సు పొర; అశ్వమేధంలో దానిని వండటం ప్రధానాంగం. ‘శ్రపయామాస’ అనేది వండటం అనే అర్థం గల ‘శ్రా’ ధాతువు యొక్క ణిజంత లిడంత రూపం. రాజు సరైన సమయంలో న్యాయబద్ధంగా వప ధూమగంధాన్ని ఆఘ్రాణించాడు, దానితో తన పాపాన్ని పోగొట్టుకున్నాడు. వపాధూమాన్ని ఆఘ్రాణించడమే యజమాని పాపాన్ని నశింపజేస్తుందని శ్రుతి; అందుకే రాజు స్వయంగా అక్కడ ఉన్నాడు. అశ్వం యొక్క అంగాలన్నిటినీ పదహారుమంది ఋత్విజులందరూ విధిపూర్వకంగా అగ్నిలో హోమం చేస్తారు. పదహారుమంది ఋత్విజులు అంటే హోత మొదలైన నలుగురు ప్రధానులకు నలుగురేసి సహాయకులు. ఇతర యజ్ఞాల హవిస్సు ప్లక్ష (జువ్వి) కొమ్మలపై చేయబడుతుంది; అశ్వమేధానికి మాత్రం వైతస భాగం కోరబడుతుంది, అంటే అక్కడ వేతస (ప్రబ్బలి) కొమ్మయే విధించబడింది. దీనితో అశ్వమేధపు విశిష్టత సూచించబడుతుంది — మరెక్కడా విధించబడనిది ఇక్కడ విధించబడింది. ‘నిర్ణుదన్ పాపమాత్మనః’ (తన పాపాన్ని తొలగించుకుంటూ) అనే పదాలతో ఇక్కడ రాజు లక్ష్యం పాపక్షయమే, కీర్తి కాదని స్పష్టమవుతుంది. అశ్వపు అంగాలన్నీ హోమం చేయబడ్డాయనే మాటతో ఏదీ మిగిల్చి విడిచిపెట్టబడలేదని తెలుస్తుంది.
బ్రాహ్మణగ్రంథాలలోనూ కల్పసూత్రంలోనూ అశ్వమేధం మూడు రోజుల యాగం అని లెక్కించబడింది — దానికి సోమసవనం గల మూడు రోజులు. దాని మొదటి రోజు చతుష్టోమం, రెండవది ఉక్థ్యం, చివరిది అతిరాత్రం అని పరికల్పించబడింది. ఇవి సోమసంస్థల పేర్లు; స్తోమభేదాన్ని బట్టి దినభేదం. అక్కడ శాస్త్రాన్ని పరిశీలించి అనేక ఇతర క్రతువులు కూడా చేయించబడ్డాయి — జ్యోతిష్టోమం, ఆయుష్టోమం, రెండు అతిరాత్రాలు, అభిజిత్తు, విశ్వజిత్తు, రెండు ఆప్తోర్యామాలు అనే మహాక్రతువులు. తన కులాన్ని వృద్ధి చేసే రాజు హోతకు తూర్పు దిక్కును, అధ్వర్యునికి పడమటి దిక్కును, బ్రహ్మకు దక్షిణ దిక్కును, ఉద్గాతకు ఉత్తర దిక్కును ఇచ్చాడు. హోత ఋగ్వేది, అధ్వర్యుడు యజుర్వేది, ఉద్గాత సామవేది, బ్రహ్మ అన్నీ ఎరిగి కర్మను రక్షించేవాడు — వీరు నలుగురూ ప్రధాన ఋత్విజులు. ఈ దక్షిణ పూర్వం స్వయంభువు (బ్రహ్మ) చేసిన అశ్వమేధ మహాయజ్ఞంలో ఇలాగే నిర్ణయించబడింది. దక్షిణ అంటే ఋత్విజులకు ఇవ్వవలసిన ధనం; కానీ ఇక్కడ కేవలం ధనం కాదు, సమస్త దిక్కులే ఇవ్వబడ్డాయి. రాజు దేనిని రక్షిస్తాడో దానినే ఇస్తాడు — ఇది దానానికి పరాకాష్ఠ. దిక్కులనే దక్షిణగా ఇచ్చిన రాజు కోశంలో ఇంకేం మిగులుతుంది? అయినా అతడు విషాదపడడు — ముందు అతని ఔదార్యమే మళ్ళీ కనిపిస్తుంది.
క్రతువును న్యాయబద్ధంగా ముగించి కులవర్ధనుడు, పురుషశ్రేష్ఠుడు అయిన రాజు ఋత్విజులకు ఆ భూమిని ఇచ్చాడు. ఇలా ఇచ్చి శ్రీమంతుడైన ఇక్ష్వాకునందనుడు ఎంతో సంతోషించాడు; దానం వల్ల దాతకు ఆనందం పెరుగుతుంది, నష్టం కాదు. కానీ ఋత్విజులందరూ పాపరహితుడైన రాజుతో ఇలా అన్నారు — ‘సమస్త భూమినీ రక్షించడానికి మీరొక్కరే అర్హులు. మాకు భూమితో పని లేదు; మేము పాలించడంలో సమర్థులం కాము. ఓ భూపతీ, మేము నిత్యం స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నులం; మీరు ఇక్కడ దానికి బదులుగా కొంత నిష్క్రయం (మూల్యం) మాత్రమే ఇవ్వండి. మణిరత్నాలో, బంగారమో, గోవులో — ఏది సిద్ధంగా ఉంటే అది ఇవ్వండి, ఓ నృపశ్రేష్ఠా; భూమితో మాకు ప్రయోజనం లేదు.’ ఈ సంవాదం గుర్తుంచుకోదగినది — బ్రాహ్మణులు దానాన్ని స్వీకరిస్తారు, కానీ రాజ్యాన్ని స్వీకరించరు; స్వాధ్యాయమే వారి ధనం. పాలించలేనివాడు స్వీకరించడమే అధర్మం. వర్ణధర్మపు ఈ మర్యాద ఇక్కడ చాలా స్పష్టంగా ఉంది. ఇలా చెప్పబడిన రాజు వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులకు పది లక్షల గోవులను ఇచ్చాడు. ‘నిష్క్రయః’ అనే పదం సూక్ష్మమైనది — ఇచ్చిన వస్తువు స్థానంలో ఇచ్చే మూల్యమే నిష్క్రయం; కాబట్టి దానం తిరస్కరించబడలేదు, మార్చబడింది.
పది కోట్ల బంగారం, దానికి నాలుగింతల వెండి ఇవ్వబడ్డాయి. తర్వాత ఋత్విజులందరూ కలిసి ఆ ధనాన్ని ముని ఋష్యశృంగునికీ బుద్ధిమంతుడైన వసిష్ఠునికీ సమర్పించారు. ఆ ద్విజోత్తములు న్యాయబద్ధంగా పంపకం చేసి, ఎంతో ప్రీతి చెందిన మనసుతో అత్యంత ఆనందంగా బదులిచ్చారు. ఇక్కడ గమనించాలి — స్వీకరించిన ధనాన్ని వారు తమ దగ్గర ఉంచుకోరు, గురువులిద్దరికీ సమర్పించి మళ్ళీ న్యాయమైన పంపకం చేయిస్తారు. తర్వాత శ్రద్ధగల రాజు ప్రసర్పకులకు — యజ్ఞాన్ని చూడటానికి వచ్చిన విప్రులకు — కోటి సంఖ్యలో జాంబూనద సువర్ణాన్ని ఇచ్చాడు. ఆ తర్వాత యాచిస్తూ వచ్చిన ఒక దరిద్ర ద్విజునికి రాఘవనందనుడు తన చేతిలో ఉన్న ఉత్తమాభరణాన్నే ఇచ్చాడు. కోశం ఖాళీ అయినప్పటికీ యాచకుడు రిక్తహస్తాలతో తిరిగి వెళ్ళలేదు — ఈ కథ రాజు ఔదార్యానికి పరాకాష్ఠ. తర్వాత ద్విజవత్సలుడైన రాజు విధిపూర్వకంగా ప్రీతి చెందిన ద్విజులకు ఆనందంతో ఇంద్రియాలు కలవరపడుతుండగా ప్రణామం చేశాడు. నేలపై సాగిలపడిన ఆ ఉదారుడైన నరవీరునికి బ్రాహ్మణులు నానావిధ ఆశీస్సులు పలికారు. తర్వాత ప్రీతి చెందిన మనసుతో రాజు సాటిలేని ఆ యజ్ఞఫలాన్ని పొందాడు. దానం చేసి గర్వపడకుండా దండంలా సాగిలపడేవాడే యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు. ‘ప్రసర్పకాః’ అంటే యజ్ఞశాల వైపు వచ్చేవారు, అంటే దర్శనం కోసం వచ్చేవారు; వారికి కూడా దక్షిణ ఇవ్వబడింది.
ఆ యజ్ఞం పాపాన్ని పోగొట్టేది, స్వర్గానికి చేర్చేది; రాజశ్రేష్ఠులకు కూడా అది దుస్తరమైనది — సాధారణ రాజులు దానిని మొదటి నుండి చివరి వరకు నిర్వహించలేరని అర్థం. తర్వాత రాజు దశరథుడు ఋష్యశృంగునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ సువ్రతా, కులాన్ని వృద్ధి చేసే కార్యాన్ని మీరే చేయాలి.’ ఇక్కడ కథ మర్మం — అశ్వమేధం పాపనాశనానికీ స్వర్గానికీ, కానీ పుత్రప్రాప్తికి మరొక కర్మ అవసరం. యజ్ఞం ముగించినా రాజు తృప్తి చెందలేదు; దేని కోసం అంతా ప్రారంభించబడిందో అది ఇంకా లభించలేదు. ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నీకు కులాన్ని నిలిపే నలుగురు కుమారులు కలుగుతారు.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ సమగ్ర రామాయణానికి బీజం. మహాత్ముడైన ఆ నృపేంద్రుడు అతని మధురమైన మాట విని, శ్రద్ధగా అతనికి ప్రణమిల్లి, పరమానందాన్ని పొంది, మళ్ళీ ఆ ఋష్యశృంగునితో మాట్లాడాడు. ఈ అరవైయవ శ్లోకం త్రిష్టుప్ ఛందస్సులో కూర్చబడింది; సర్గాంతంలో వృత్తం మార్చడం వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. ఇలా ఈ సర్గ అశ్వమేధ సమాప్తితో కాక, కొత్త కర్మ ఆరంభంతో ముగుస్తుంది. ఇక్కడ రెండు సర్గల సంధి ఉంది — అశ్వమేధం ముగిసింది, పుత్రేష్టి ప్రారంభమైంది; ఒకే కథ రెండు సర్గలలో విభజించబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥