సర్గ
యజ్ఞసామగ్రి ఏర్పాట్లు
వసిష్ఠుని ఆదేశాలు, రాజులకు ఆహ్వానం, దశరథుని దీక్ష
వసంతం మళ్ళీ వచ్చింది; ఇలా ఒక సంవత్సరం పూర్తిగా గడిచింది. పూర్వసర్గలో విడిచిపెట్టబడిన అశ్వం సంవత్సరం పాటు సంచరించే కాలం ముగిసింది. ఇదే అశ్వమేధపు మొదటి మర్యాద — సంవత్సరం పాటు అశ్వం రక్షకులతో కలిసి అడ్డులేకుండా సంచరిస్తుంది, ఆ తర్వాతనే యజ్ఞం ప్రారంభమవుతుంది. అప్పుడు వీర్యవంతుడైన దశరథుడు ప్రసవం కోసం, అంటే పుత్రలాభం కోసం, హయమేధంతో యజ్ఞం చేయడానికి వసిష్ఠుని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. అతడు మునికి నమస్కరించి, న్యాయబద్ధంగా పూజించి వినయంతో ఇలా అన్నాడు — ‘బ్రహ్మన్, మునిపుంగవా, పూర్వం చెప్పినట్లే నా యజ్ఞం జరిపించండి. యజ్ఞాంగాలలో విఘ్నాలు కలగకుండా ఏర్పాటు చేయండి. మీరు నాకు ఆత్మీయులు, మిత్రులు, పరమగురువులు, మహాత్ములు; ప్రారంభం కాబోతున్న ఈ యజ్ఞభారాన్ని మీరే మోయాలి.’ వసిష్ఠుడు ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు — ‘మీరు కోరినదంతా చేస్తాను.’ ఇక్కడ గమనించాలి — రాజు ఆజ్ఞాపించడు, ప్రార్థిస్తాడు. యజ్ఞంలో రాజు యజమాని మాత్రమే; కర్మకు నాయకుడు ఆచార్యుడే. ఈ మర్యాద ఈ సర్గ అంతటా కాపాడబడుతుంది — రాజు కోరుకుంటాడు, వసిష్ఠుడు ఆదేశిస్తాడు, ఇతరులు చేస్తారు. అంతేకాక ‘విఘ్నాలు కలగకుండా’ అనే మాటతో గొప్ప కర్మలో విఘ్నాలు సంభవించవచ్చని సూచించబడుతుంది; వాటి పరిహారం కూడా యజ్ఞంలో ఒక అంగమే.
తర్వాత వసిష్ఠుడు యజ్ఞకర్మలలో నిష్ఠితులైన, అంటే నిపుణులైన వృద్ధ ద్విజులనూ, స్థాపత్యంలో — అంటే వాస్తువిద్యలో — నిష్ణాతులైన పరమధార్మికులైన వృద్ధులనూ పిలిపించాడు. అలాగే కర్మాంతికులను — కర్మ ముగిసేవరకు పర్యవేక్షించేవారిని, అంటే కర్మాధ్యక్షులను — శిల్పకారులనూ, వర్ధకులనూ (వడ్రంగులనూ), ఖనకులనూ (నేల తవ్వేవారినీ), గణకులనూ (లెక్కలు, జ్యోతిషం ఎరిగినవారినీ), శిల్పులనూ, నటులనూ, నర్తకులనూ పిలిపించాడు. పవిత్రులూ శాస్త్రవిదులూ బహుశ్రుతులూ అయిన పురుషులను కూడా పిలిపించి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజశాసనం ప్రకారం మీరు యజ్ఞకర్మను చేపట్టండి.’ ఇక్కడ ఒక విషయం మననీయం — యజ్ఞం మంత్రాలతో మాత్రమే సిద్ధించదు; అందులో వాస్తుశిల్పి, వడ్రంగి, ఖనకుడు, గణకుడు, నటుడు మొదలైనవారందరూ అవసరమే. నటనర్తకులను కూడా లెక్కించడం గమనార్హం — యజ్ఞం కేవలం గంభీరమైన కర్మ కాదు, సమాజపు మహోత్సవం కూడా. గొప్ప కర్మ ఎంతోమంది చేతులతోనే సంపన్నమవుతుంది; అందుకే కవి పనివారందరినీ పేరుపేరునా స్మరిస్తాడు.
వసిష్ఠుడు ఇలా నిర్దేశిస్తాడు — అనేక వేల ఇటుకలు త్వరగా తీసుకురాబడాలి. వాటితోనే చితినీ వేదికనూ నిర్మించాలి. రాజుల కోసం అనేక సౌకర్యాలు గల ఉపకార్యలు, అంటే విడిది మండపాలు, నిర్మించబడాలి. బ్రాహ్మణుల కోసం వందలాది శుభమైన ఆవాసాలు నిర్మించాలి — అవి అనేక భక్ష్యాలతో, అన్నపానాలతో నిండి, చక్కగా సంపన్నమై ఉండాలి. పౌరజనుల కోసం కూడా విశాలమైన ఇళ్ళు నిర్మించాలి. చాలా దూరం నుండి వచ్చే రాజులకు వేర్వేరుగా ఆవాసాలు ఏర్పాటు చేయాలి — అందరూ ఒక్కచోట కాదు, ప్రతి ఒక్కరికీ స్వతంత్రంగా. అశ్వాలకూ ఏనుగులకూ శాలలూ, శయ్యాగృహాలూ, విదేశాల నుండి వచ్చే భటుల కోసం విశాలమైన ఆవాసాలూ నిర్మించాలి. ఇక్కడ కవి యజ్ఞం కోసం ఒక కొత్త నగరాన్నే వర్ణిస్తున్నట్లుంది — ఇళ్ళు, మండపాలు, అశ్వగజశాలలు, సైనికావాసాలు. ఇంకా గమనించాలి — మొదట అతిథుల నివాసం గురించి ఆలోచిస్తారు, ఆ తర్వాతనే యజ్ఞవేదిక. అతిథిసత్కారమే ఈ మహాయజ్ఞపు మొదటి అంగం; అతిథి సుఖంగా లేనిచోట ఆహుతి కూడా నిష్ఫలమే.
ఆ ఆవాసాలలో అనేక భక్ష్యాలు ఉండాలి, అన్ని కోరికలూ సమకూర్చి ఉండాలి — అంటే ఏది కోరితే అది అక్కడ సిద్ధంగానే ఉండాలి. పౌరజనులకు కూడా ఎంతో శోభనమైన అన్నం ఇవ్వాలి. కానీ దానవిధి కూడా ఇక్కడ చెప్పబడింది — అన్నాన్ని విధిపూర్వకంగా సత్కరించి ఇవ్వాలి, లీలగా కాదు, అంటే అనాదరంతో కాదు, ఆటగా విసిరివేసినట్లు కాదు. అన్ని వర్ణాలవారూ చక్కగా సత్కరించబడి పూజను పొందేలా చేయాలి — ఇక్కడ ‘అన్ని వర్ణాలు’ అనే మాటతో ఎవరూ మినహాయింపు కాదని స్పష్టం. కామం వల్ల గానీ క్రోధం వల్ల గానీ ఎవరినీ అవజ్ఞ చేయకూడదు. ఇక్కడ రామాయణపు ఒక ముఖ్యమైన ఉపదేశం నిక్షిప్తమై ఉంది — దానపు విలువ ఇచ్చే వస్తువులో కాదు, ఇచ్చేవాని ఆదరంలో ఉంటుంది. అనాదరంతో ఇచ్చిన అన్నం అన్నమే కాదు. ఇదే ఉపదేశం ముప్పై మూడవ శ్లోకంలో మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది; దానివల్ల కవి దృష్టిలో ఇదే ఈ సర్గకు హృదయమని తెలుస్తుంది.
యజ్ఞకర్మలలో వ్యగ్రులైన, అంటే నిమగ్నులైన పురుషులకూ శిల్పులకూ కూడా విశేషంగా యథాక్రమంగా పూజ చేయాలి — ‘యథాక్రమమ్’ అనే పదంతో పెద్ద చిన్న భేదాన్ని అనుసరించి అని సూచించబడుతుంది. ధనంతోనూ భోజనంతోనూ పూజించబడినవారు పనిని చక్కగా సాధిస్తారు. అన్నీ చక్కగా ఏర్పాటై ఉండేలా, ఏదీ లోపించకుండా ఉండేలా మీరు ప్రీతితో కూడిన మనసుతో చేయండి — అని వసిష్ఠుడు అన్నాడు. అప్పుడు అందరూ కలిసివచ్చి వసిష్ఠునితో ఇలా అన్నారు — ‘మీరు కోరినట్లే అంతా చక్కగా ఏర్పాటవుతుంది, ఏదీ లోపించదు. చెప్పినట్లే చేస్తాము, ఏదీ విడిచిపెట్టబడదు.’ ఇక్కడ పనివారి సత్కారం ధర్మమూ ఉపాయమూ కూడా — పూజించబడిన జనులు తమంతట తామే పనిలో శ్రమిస్తారు, అందులో లోపం మిగలదు. అంతేకాక పనివారే స్వయంగా బదులిచ్చారు; వారి మాటను కూడా కవి ఉదహరించాడు. మహాకావ్యంలో శిల్పుల మాటకు కూడా స్థానం లభించడం ఇక్కడి విశేషం.
తర్వాత వసిష్ఠుడు సుమంత్రుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘భూమిపై ఉన్న ధార్మికులైన రాజులను ఆహ్వానించు. బ్రాహ్మణులనూ క్షత్రియులనూ వైశ్యులనూ శూద్రులనూ వేలాదిగా, అన్ని దేశాల మనుషులనూ సత్కరించి తీసుకురా. మిథిలాధిపతి, శూరుడు, సత్యవాది అయిన జనకుని మాత్రం నీవే స్వయంగా వెళ్ళి చక్కగా సత్కరించి తీసుకురా; అతడు మనకు పూర్వసంబంధి అని తెలిసి అతని గురించే మొదట నీకు చెబుతున్నాను. అలాగే కాశీపతిని — ఆత్మీయుడు, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు, సద్వర్తనుడు, దేవతుల్యుడు — అతనిని కూడా నీవే స్వయంగా తీసుకురా.’ ఇక్కడ జనకుని పేరు అందరికంటే ముందు స్మరించబడింది. అప్పటికి సీత వివాహం జరగలేదు, అయినా ‘పూర్వసంబంధి’ అని చెప్పబడింది — ఇక్ష్వాకు విదేహ వంశాల మధ్య ఉన్న ప్రాచీన కులస్నేహం దీనితో సూచించబడుతుంది. రాబోయే సంబంధానికి బీజం ఇక్కడే నిక్షిప్తమై ఉందని రసికులు చూస్తారు. అంతేకాక ఆహ్వానంలో కూడా ఒక క్రమం ఉంది — అత్యంత గౌరవనీయుని దగ్గరకు దూతను పంపకూడదు, మంత్రియే స్వయంగా వెళ్ళాలి. నాలుగు వర్ణాలలోనూ వేలాది జనులు ఆహ్వానించబడ్డారు — యజ్ఞం బ్రాహ్మణులకు మాత్రమే సంబంధించినది కాదు.
ఆ తర్వాత కేకయరాజు — వృద్ధుడు, పరమధార్మికుడు, రాజసింహుడైన దశరథుని మామగారు — కుమారులతో సహా ఇక్కడికి తీసుకురాబడాలి; ఇతడే కైకేయి తండ్రి. అంగేశ్వరుడైన రోమపాదుడు — మహేష్వాసుడు, అంటే గొప్ప ధనుర్ధరుడు, రాజసింహుని మిత్రుడు — అతనిని కూడా చక్కగా సత్కరించి కుమారులతో సహా తీసుకురావాలి; ఋష్యశృంగుడూ శాంతా నివసించేది అతని ఇంటిలోనే. అలాగే కోసలరాజు భానుమంతుడు, శూరుడు, సర్వశాస్త్రవిశారదుడు, సంపాదనలో నేర్పరి, పరమోదారుడు, పురుషశ్రేష్ఠుడు అయిన మగధాధిపతి — వీరిని కూడా సత్కరించి తీసుకురావాలి. రాజు శాసనాన్ని తీసుకుని రాజశ్రేష్ఠులను ప్రేరేపించు — తూర్పు దేశాల రాజులనూ, సింధుసౌవీర రాజులనూ, సౌరాష్ట్ర రాజులనూ. ఇక్కడ భారతవర్షపు దిక్కులు క్రమంగా లెక్కించబడుతున్నాయి — ఉత్తరాన మిథిల, కేకయ; మధ్యలో కాశీ, కోసల; తూర్పున అంగ, మగధ; పశ్చిమాన సింధు, సౌవీర, సౌరాష్ట్ర. దీనివల్ల తెలుస్తుంది — ఈ యజ్ఞం ఒక్క రాజుది కాదు, దేశమంతటి ఉత్సవం. ఈ పేర్ల లెక్క కవి భౌగోళిక జ్ఞానానికి సాక్షి కూడా.
దక్షిణ దేశాల రాజులందరినీ కూడా తీసుకురావాలి. భూమిపై దశరథునితో సౌహార్దం గల ఇతర రాజులను కూడా అనుచరులతో, బంధువులతో సహా వీలైనంత త్వరగా తీసుకురావాలి; రాజాజ్ఞతో మహాభాగులైన దూతల ద్వారా వారికి ఆహ్వానం పంపాలి. వసిష్ఠుని ఈ మాట విని సుమంత్రుడు త్వరపడి రాజులను తీసుకురావడానికి శుభులైన పురుషులను నియమించాడు. ధర్మాత్ముడు, మహాబుద్ధిమంతుడు అయిన సుమంత్రుడు స్వయంగా కూడా ముని ఆజ్ఞతో త్వరపడి ప్రధానులైన రాజులను తీసుకురావడానికి బయలుదేరాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — అత్యంత శ్రేష్ఠమైన ఆహ్వానాలను సుమంత్రుడే స్వయంగా మోసుకువెళ్తాడు; మిగిలినవి దూతల ద్వారా పంపబడతాయి. సత్కారంలో కూడా తారతమ్యం ఉంది, అది అవజ్ఞ కాదు, వివేకం. అంతేకాక దూతలు కూడా ‘మహాభాగులు’ అని విశేషించబడ్డారు — ఎవరి దూత హీనుడో, వారి ఆహ్వానమూ హీనమే. ‘సానుగాన్ సహబాంధవాన్’ (అనుచరులతో, బంధువులతో సహా) అనే పదాలతో స్పష్టం — రాజు ఒంటరిగా ఆహ్వానించబడడు, పరివారంతో సహా ఆహ్వానించబడతాడు.
నియమించబడిన కర్మాంతికులందరూ మహర్షి వసిష్ఠుని దగ్గరకు వచ్చి యజ్ఞం కోసం ఉపకల్పితమైనది, అంటే సిద్ధం చేయబడినది అంతా నివేదించారు. కర్మను నివేదించడం కూడా కర్మలో ఒక అంగమే — ఆదేశించినవానికి నివేదిక ఇవ్వాలి అనేది మర్యాద. దానితో ప్రీతి చెందిన ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ముని వారందరితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘ఎవరికీ అవజ్ఞతో గానీ లీలగా గానీ ఇవ్వకూడదు. అవజ్ఞతో చేసిన దానం దాతనే చంపుతుంది; ఇందులో సందేహం లేదు.’ తర్వాత కొన్ని రాత్రింబవళ్ళలో రాజులు వచ్చారు. ఇక్కడ వసిష్ఠుని అదే ఉపదేశం రెండవసారి చెప్పబడుతోంది — మొదట కర్మారంభంలో, ఇప్పుడు కర్మ ముగింపులో. రెండుసార్లు చెప్పబడినదే కవి హృదయం. ‘హన్యాద్ దాతారమ్’ (దాతను చంపుతుంది) అనేది కఠినమైన మాట; దానం పుణ్యమవుతుందా పాపమవుతుందా అనేది దాత భావాన్ని బట్టే నిర్ణయించబడుతుంది.
ఆ రాజులు దశరథుని కోసం అనేక రత్నాలు తీసుకుని వచ్చారు — ఆహ్వానించబడి వారు రిక్తహస్తాలతో రాలేదు. అప్పుడు ఎంతో ప్రీతి చెందిన వసిష్ఠుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ‘నరవ్యాఘ్రా, నీ శాసనంతో రాజులు వచ్చారు. రాజశ్రేష్ఠా, నేను కూడా వారందరినీ తగినవిధంగా సత్కరించాను. యజ్ఞానికి కావలసినదంతా శ్రద్ధగల పురుషులు సిద్ధం చేశారు. కాబట్టి మీరు యజ్ఞం చేయడానికి యజ్ఞాయతనం దగ్గరకు బయలుదేరండి. ఆ యజ్ఞాయతనం అన్నివైపులా సమర్పించబడిన సర్వకామ్యవస్తువులతో నిండి ఉంది; రాజేంద్రా, అది మనసుతోనే నిర్మించబడినట్లు మీరు చూడవచ్చు.’ ‘మనసేవ వినిర్మితమ్’ (మనసుతోనే నిర్మించినట్లు) అనే ఉపమానం అత్యంత మనోహరమైనది — త్వరగా పూర్తయిన పని చేతులతో చేసినట్లు కాక, కేవలం సంకల్పంతో పుట్టినట్లు తోస్తుంది. ఈ ఒక్క మాటతో కవి శిల్పుల శ్రమను అత్యున్నతంగా ప్రశంసిస్తున్నాడు. అంతేకాక వసిష్ఠుడు మొదట రాజుల రాకను చెబుతాడు, తర్వాత తాను చేసిన సత్కారాన్ని, తర్వాత యజ్ఞపు సిద్ధతను — ఇదే ఉచితమైన క్రమం.
వసిష్ఠుడు, ఋష్యశృంగుడు ఇద్దరి మాట ప్రకారం శుభదినాన, శుభనక్షత్రంలో జగతీపతి రాజభవనం నుండి బయలుదేరాడు — ‘ఉభయోః’ (ఇద్దరి) అనే పదంతో ఇద్దరు ఆచార్యుల అనుమతీ సూచించబడింది. తర్వాత వసిష్ఠుడు మొదలైన ద్విజోత్తములందరూ ఋష్యశృంగుని ముందుంచుకుని అప్పుడు యజ్ఞకర్మను ప్రారంభించారు. వసిష్ఠుడు కులగురువు, అయినా ఋష్యశృంగుడు ముందుంచబడ్డాడు — ఈ యజ్ఞం కోసం ఎవరు పిలవబడ్డారో వారికే అగ్రస్థానం. అందరూ యజ్ఞవాటికకు వెళ్ళారు, శాస్త్రానుసారంగా విధిపూర్వకంగా కర్మలో ప్రవర్తించారు. శ్రీమంతుడైన రాజు భార్యలతో కలిసి దీక్ష స్వీకరించాడు. ఇక్కడ సర్గ ముగుస్తుంది. ఇంత విస్తారం కేవలం ప్రస్తావన కోసమే — ఇంకా ఆహుతి వేయబడలేదు, దీక్ష మాత్రమే స్వీకరించబడింది. తర్వాతి సర్గలో అశ్వమేధం స్వయంగా వర్ణించబడుతుంది. దీనితో కవి సూచిస్తున్నాడు — గొప్ప కర్మకు ముందు గొప్ప సన్నాహం అవసరం; సన్నాహమే సగం కర్మ. ‘సహ పత్నీభిః’ (భార్యలతో కలిసి) అనే పదాన్ని కూడా గుర్తుంచుకోవాలి — భార్య లేకుండా యజ్ఞం పూర్ణం కాదు; పుత్రకామ యజ్ఞంలో అయితే ఆమెయే ముఖ్యురాలు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥