సర్గ
అశ్వమేధ సంకల్పం
ఋత్విజుల ఆహ్వానం, యజ్ఞసామగ్రి సేకరణ
చాలా కాలం గడిచిన తర్వాత అతి మనోహరమైన ఒక కాలం వచ్చింది, వసంతం మళ్ళీ వచ్చింది. అప్పుడు రాజు దశరథునికి యజ్ఞం చేయాలని మనసైంది. దేవతలవంటి కాంతి గల ఆ విప్రుడు ఋష్యశృంగునికి శిరసా ప్రణమిల్లి, కులసంతానం కోసం యజ్ఞం నిర్వహించమని అతడు అతనిని వరించాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — రాజు మొదట ద్రవ్యాన్ని సేకరించడు, వ్యక్తిని వరిస్తాడు. యజ్ఞానికి మూలం సామగ్రి కాదు, అర్హుడైన ఋత్విక్కు. కాలం కూడా ఇక్కడ లెక్కించబడింది — వసంతం యజ్ఞపు ఋతువు, సృష్టికి ఆరంభకాలం; సంతానం కోరే కర్మకు ఇదే తగిన సమయం.
‘అలాగే కానివ్వు’ అని చెప్పి ఆ ఋషి భూపతి అయిన ఆ రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీ యజ్ఞసామగ్రి సమకూర్చబడుగాక, అశ్వం విడువబడుగాక, సరయూ ఉత్తరతీరంలో యజ్ఞభూమి ఏర్పాటు చేయబడుగాక.’ ఇక్కడ మూడు కార్యాలు సంక్షిప్తంగా చెప్పబడ్డాయి. ‘సంభారాః’ అంటే యజ్ఞసాధనాలు — హవిస్సు, పాత్రలు, సమిధలు, దక్షిణాద్రవ్యం. ‘తురగవిమోచనం’ (అశ్వాన్ని విడిచిపెట్టడం) అశ్వమేధంలో మొదటి అంగం; విడిచిపెట్టబడిన అశ్వం ఒక సంవత్సరం భూమిపై సంచరిస్తుంది, అది అడ్డు లేకుండా ఎంత భూమిపై సంచరిస్తుందో అంతవరకూ యజమాని ఆజ్ఞ చెల్లుతుంది. యజ్ఞభూమి పుణ్యనది సరయూ ఉత్తరతీరంలో ఏర్పాటు చేయాలి.
తర్వాత రాజు వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ సుమంత్రా, బ్రహ్మవాదులైన ఋత్విజులను వెంటనే పిలువు; సుయజ్ఞుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కాశ్యపుడు, పురోహితుడైన వసిష్ఠుడు, ఇతర ద్విజశ్రేష్ఠులు — వారందరినీ తీసుకురా.’ ఈ పేర్లు ఏడవ సర్గలో మంత్రుల ప్రసంగంలో కూడా వినబడ్డాయి; అక్కడ వారు మంత్రులు, ఇక్కడ ఋత్విజులు. ఒకే బ్రహ్మర్షి సభలో నీతిని చెబుతాడు, యజ్ఞశాలలో మంత్రాన్ని పఠిస్తాడు. తర్వాత వేగంగా పనిచేసే సుమంత్రుడు త్వరగా వెళ్ళి వారిని తీసుకువచ్చాడు.
అతడు వేదపారంగతులందరినీ ఒక్కచోటికి తీసుకువచ్చాడు. అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన రాజు దశరథుడు వారిని పూజించి ధర్మార్థాలతో కూడిన, యుక్తమైన, మృదువైన మాట పలికాడు — ‘పుత్రుని కోసం పరితపిస్తున్న నాకు సుఖం లేదు.’ ఇక్కడ రాజు మాటకు ఉన్న మూడు విశేషణాలను గుర్తుంచుకోవాలి — ధర్మార్థసహితం, యుక్తం, మృదువు. యాచిస్తున్నవాని వాక్కు కూడా మృదువుగానే ఉంటుంది. ‘తాతప్యమానస్య’ అనే పదం గంభీరమైనది — ఒక్కసారి కలిగిన సంతాపం కాదు, మళ్ళీ మళ్ళీ దహించబడుతున్న అంతఃకరణం. రాజ్యం, కోశం, మంత్రిసంపద — అన్నీ ఉన్నాయి, అయినా సుఖం లేదు.
‘పుత్రుని కోసం హయమేధంతో యజ్ఞం చేస్తాను అని నా ఆలోచన. కాబట్టి నేను హయమేధ కర్మతో యజ్ఞం చేయాలనుకుంటున్నాను; ఋషికుమారుని ప్రభావంతో నా కోరికలను పొందుతాను’ అని రాజు అన్నాడు. ‘హయమేధం’ అశ్వమేధానికి పర్యాయపదం; హయం అంటే అశ్వం, మేధం అంటే యజ్ఞం. రాజు తన బలాన్ని నమ్ముకోడు, ఋషికుమారుడైన ఋష్యశృంగుని ప్రభావాన్ని నమ్ముకుంటాడు. పదవ సర్గలో వర్షాన్ని తెచ్చినవాడే ఇక్కడ సంతతిని తెస్తాడని ఆశ. అప్పుడు బ్రాహ్మణులు ‘సాధు’ (మంచిది) అని ఆ మాటను ప్రశంసించారు.
వసిష్ఠుడు మొదలైనవారందరూ రాజు నోటి నుండి వెలువడిన ఆ మాటను అభినందించారు. తర్వాత ఋష్యశృంగుని ముందుంచుకుని వారు రాజుకు ఇలా బదులిచ్చారు — ‘నీ యజ్ఞసామగ్రి సమకూర్చబడుగాక, అశ్వం విడువబడుగాక, సరయూ ఉత్తరతీరంలో యజ్ఞభూమి ఏర్పాటు చేయబడుగాక.’ మూడు నాలుగు శ్లోకాలలో చెప్పబడిన ఈ మాటే మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతోంది. ఈ పునరుక్తి దోషం కాదు — యజ్ఞవిధిలో నిర్దేశం రెండుసార్లో మూడుసార్లో ఉచ్చరించబడుతుంది, దానివల్ల ఏ అంగంలోనూ మరపు రాకుండా ఉంటుంది. ఒక్కరు చెప్పినదాన్ని అందరూ ఆమోదించారని దీనితో సూచించబడుతుంది.
‘పుత్రుల కోసం నీకు ఈ ధార్మికమైన ఆలోచన వచ్చింది కాబట్టి, నీవు అన్ని విధాలా అపారపరాక్రమం గల నలుగురు పుత్రులను పొందుతావు’ అని వారు అన్నారు. ఇక్కడ కారణాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి — బుద్ధి ధార్మికమైనది కాబట్టి ఫలం నిశ్చయం. కోరిక ధర్మంతో కూడి ఉంటే అది తప్పక సిద్ధిస్తుంది. ఇక్కడే మొదటిసారిగా నలుగురు పుత్రుల సూచన ఇవ్వబడింది. తర్వాత ద్విజులు చెప్పినది విని రాజు ప్రీతి చెందాడు, ఆనందంతో అమాత్యులతో ఈ శుభాక్షరాలు గల మాట పలికాడు.
‘గురువుల మాట ప్రకారం నా కోసం సామగ్రి త్వరగా సమకూర్చబడుగాక. సమర్థులైన పురుషుల రక్షణలో ఉన్న అశ్వం ఉపాధ్యాయునితో సహా విడువబడుగాక. సరయూ ఉత్తరతీరంలో యజ్ఞభూమి ఏర్పాటు చేయబడుగాక, శాంతికర్మలు కల్పసూత్రాల ప్రకారం విధిపూర్వకంగా వృద్ధి చెందుగాక.’ ‘సోపాధ్యాయః అశ్వః’ (ఉపాధ్యాయునితో కూడిన అశ్వం) అనే విధి ముఖ్యమైనది — విడిచిపెట్టబడిన అశ్వంతో పాటు ఒక ఆచార్యుడూ, ఆయుధాలు ధరించిన రక్షకులూ వెళ్తారు; రక్షణ లేని అశ్వాన్ని ఎవరైనా పట్టుకుంటే దానివల్ల యజ్ఞం భంగమవుతుంది. ‘శాంతయః’ అంటే అరిష్టాలను నివారించే పుణ్యాహవాచనం మొదలైన కర్మలు, వీటిని ప్రధానయజ్ఞానికి ముందు క్రమంగా వృద్ధి చేయాలి.
‘ఈ క్రతుశ్రేష్ఠంలో కష్టకరమైన అపరాధం ఏదీ జరగకపోతే, ఈ యజ్ఞాన్ని ఏ రాజైనా చేయగలడు. విద్వాంసులైన బ్రహ్మరాక్షసులు లోపం కోసమే వెతుకుతూ ఉంటారు; విధి లేని యజ్ఞాన్ని చేసేవాడు వెంటనే నశిస్తాడు.’ ఇక్కడ రాజు భయానికి కారణం స్పష్టం చేయబడింది. ‘బ్రహ్మరాక్షసులు’ అంటే పూర్వజన్మలో విద్వాంసులైన బ్రాహ్మణులై, దుష్ప్రవర్తన వల్ల రాక్షసత్వాన్ని పొందినవారు; విద్య వారిలో నిలిచే ఉంటుంది, ధర్మం మాత్రం పోయింది. అందువల్లనే వారు విధిలోని లోపాన్ని గ్రహించగలుగుతారు. గొప్ప కర్మ గొప్ప భయాన్ని తెస్తుంది — ఇదే ఈ రెండు శ్లోకాల సారం.
‘కాబట్టి నా ఈ క్రతువు విధిపూర్వకంగా పూర్తయ్యేలా ఏర్పాటు చేయండి; మీరు సాధనాలలో సమర్థులు’ అని రాజు అన్నాడు. ‘కరణం’ అంటే సాధనం, ఉపాయం, కర్మసిద్ధికి ఉపకరణం. రాజు దోషానికి భయపడటమే కాదు, మంత్రుల సామర్థ్యాన్ని నమ్ముతాడు కూడా. తర్వాత మంత్రులందరూ ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఆ రాజశ్రేష్ఠుని మాటను గౌరవించి, ఆజ్ఞాపించినట్లే చేశారు. ఆదేశం, అనుమోదనం, ఆచరణ — మూడూ ఒక్కచోట చెప్పబడ్డాయి.
తర్వాత ఆ ద్విజులు ధర్మజ్ఞుడైన రాజశ్రేష్ఠుడు దశరథుని స్తుతించారు; అనుమతి పొంది అందరూ వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళారు. ఆ విప్రులు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత మహాబుద్ధిమంతుడైన ఆ నరాధిపుడు ఆ మంత్రులను కూడా పంపివేసి తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. సర్గ శాంతమైన ప్రవేశంతో ముగుస్తుంది — కోలాహలంతో కాదు, ఉత్సవంతో కాదు. ఈ సర్గలో జరిగినది ఇంతే — సంకల్పం, ఆహ్వానం, ఆదేశం. కర్మ మాత్రం తర్వాతి సర్గలో ప్రారంభమవుతుంది. గొప్ప యజ్ఞంలో సగం చక్కగా వ్యవస్థీకరించబడిన నిశ్చయమే అని కవి చూపిస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥