సర్గ
ఋష్యశృంగుని రాక
దశరథుని అంగదేశ ప్రయాణం, శాంతతో కలిసి ఋషికుమారుని అయోధ్యాప్రవేశం
సుమంత్రుడు రాజు దశరథునితో మళ్ళీ ఇలా అంటాడు — రాజేంద్రా, నీకు హితం చేసే నా మాట విను. దేవశ్రేష్ఠుడు, బుద్ధిమంతుడు అయిన సనత్కుమారుడు పూర్వం ఎలా చెప్పాడో, నేను కూడా అలాగే చెబుతున్నాను. అతడు ఇలా అన్నాడు — ఇక్ష్వాకుల వంశంలో పరమధార్మికుడైన ఒక రాజు పుడతాడు; అతడు దశరథుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు, శ్రీమంతుడు, సత్యప్రతిజ్ఞుడు అవుతాడు. ఇక్కడ ఒక రమణీయమైన విషయం — సూతుని ద్వారా రాజు తన పేరునే వింటున్నాడు. పూర్వం చెప్పబడిన భవిష్యవాణి ఈనాడు వింటున్నవాని ఎదుటనే ఫలించి నిలిచి ఉంది.
సనత్కుమారుని మాట ఇంకా కొనసాగుతుంది — ఆ రాజుకు అంగదేశాధిపతితో మైత్రి ఉంటుంది; అతనికి శాంత అనే పేరు గల మహాభాగ్యవతి అయిన కుమార్తె ఉంటుంది. అంగరాజు కుమారుడు రోమపాదుడు అని లోకంలో ప్రసిద్ధుడు; మహాయశస్వి అయిన దశరథుడు స్వయంగా అతని దగ్గరకు వెళ్తాడు. వెళ్ళి ఇలా అంటాడు — ధర్మాత్మా, నేను సంతానం లేనివాడను; శాంత భర్త అయిన ఋష్యశృంగుడు నీ ఆజ్ఞతో నా యజ్ఞాన్ని నిర్వహించుగాక, దానివల్ల నా కులసంతతి స్థిరపడుగాక. ఇక్కడ గమనించాలి — ఇక్కడ స్నేహమే సంతానానికి సాధనమవుతుంది; కేవలం ప్రీతి కోసమే అనిపించే మైత్రి కులరక్షణకు ఉపయోగపడుతుంది. అంతేకాక శాంత మూలతః దశరథుని ఔరసపుత్రికయేనని, రోమపాదునికి దత్తపుత్రికగా ఇవ్వబడిందని పౌరాణిక కథ చెబుతుంది. అందువల్ల ‘కన్యా చాస్య’ (అతని కుమార్తె) అనే పదం ఇద్దరు రాజులకూ సరిపోతుంది. తన కుమార్తెను మిత్రునికి ఇచ్చినవాడే ఆమె భర్తను యాచిస్తున్నాడు — ఇదే స్నేహపు గతి.
రాజు ఆ మాట విని ఆత్మనిగ్రహం గల రోమపాదుడు మనసులో ఆలోచించి శాంత భర్తను అతనితో పంపుతాడు. ‘మనసా విచింత్య’ (మనసులో ఆలోచించి) అనే పదంతో అతడు తొందరపడి మాట ఇవ్వడని తెలుస్తుంది; ఋషికుమారుని పంపడం రాష్ట్రానికి సంబంధించిన విషయం కూడా, కాబట్టి ఆలోచన అవసరం. ఆ విప్రుని పొందిన తర్వాత దశరథుని చింత అంతా తొలగిపోతుంది; ఆనందించిన అంతరాత్మతో అతడు ఆ యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తాడు. ‘విగతజ్వరః’ (జ్వరం తొలగినవాడు) అనే పదం ఇక్కడ మనోహరమైనది — పుత్రులు లేని రాజు శోకం జ్వరంలా లోపల దహిస్తుంది; ఋషికుమారుని లాభంతోనే ఆ జ్వరం శమిస్తుంది. సంతానప్రాప్తి చికిత్సలా వర్ణించబడింది.
కీర్తిని కోరే, ధర్మం ఎరిగిన ఆ రాజు చేతులు జోడించి ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ఋష్యశృంగుని వరిస్తాడు. రాజైనప్పటికీ అతడు యువకుడైన ముని ఎదుట అంజలి ఘటిస్తాడు — ఇక్కడ రాజధర్మం తపోధర్మం ఎదుట వినమ్రమవుతుంది. యజ్ఞం కోసం, సంతానం కోసం, స్వర్గం కోసం ఆ నరేశ్వరుడు ఆ ద్విజముఖ్యుని నుండి కోరిన కోరికను పొందుతాడు. ఈ మూడు ప్రయోజనాలూ ఒక్కచోట లెక్కించబడ్డాయి — క్రియ, సంతతి, పరలోకం; మూడింటికీ మూలం యజ్ఞమే. అతనికి నలుగురు పుత్రులు కలుగుతారు — అపారమైన పరాక్రమం గలవారు, వంశానికి ప్రతిష్ఠ తెచ్చేవారు, సర్వభూతాలలో ప్రసిద్ధులు. ఇదే సమగ్ర రామాయణానికి బీజవాక్యం. ఒక్క అర్ధశ్లోకంతో కవి నలుగురు సోదరుల ఆగమనాన్ని సూచిస్తాడు; మిగిలిన కావ్యమంతా దాని విస్తారమే.
ఇలా దేవశ్రేష్ఠుడైన భగవాన్ సనత్కుమారుడు పూర్వం దేవయుగంలో ఈ కథను చెప్పాడు — అని సుమంత్రుడు ముగిస్తాడు. ‘పురా దేవయుగే’ (పూర్వం దేవయుగంలో) అనే పదాలతో కథ ప్రాచీనత్వమూ ప్రామాణ్యమూ స్థాపించబడతాయి; కృతయుగంలో చెప్పబడిన వాణి ఈనాడే ఫలించడానికి సిద్ధంగా ఉంది. తర్వాత అతడు ఇలా అంటాడు — పురుషశార్దూలా, నీవే సైన్యవాహనాలతో స్వయంగా వెళ్ళి ఆ మునిని చక్కగా సత్కరించి తీసుకురా. దూతను పంపితే చాలదు; యాచకుడు స్వయంగా వెళ్ళడమే సత్కారం. సుమంత్రుని మాట విని దశరథుడు సంతోషించాడు. వసిష్ఠుని అనుమతి తీసుకుని, సూతుని మాటను విని అతడు ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇక్కడ మర్యాదను గుర్తుంచుకోవాలి — మంత్రి ఉపాయాన్ని సూచిస్తాడు, గురువు అనుమతిస్తాడు, రాజు మాత్రం స్వయంగా వెళ్తాడు. ఇలా ముగ్గురి కలయికతో కార్యం ప్రారంభమవుతుంది.
అంతఃపురంతోనూ అమాత్యులతోనూ కలిసి రాజు ఆ ద్విజుడు ఉన్న చోటికి బయలుదేరాడు. అతడు ఒంటరిగా వెళ్ళడు — రాణులు కూడా వెంట వెళ్తారు; ఎందుకంటే యజ్ఞఫలం పుత్రజన్మ, అందులో వారే ముఖ్యులు. అడవులనూ నదులనూ మెల్లమెల్లగా దాటుతూ అతడు ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు నివసిస్తున్న ప్రదేశానికి చేరుకున్నాడు. ‘శనైః శనైః’ (మెల్లమెల్లగా) అనే ద్విరుక్తితో మార్గపు దైర్ఘ్యమూ పరివారంతో కూడిన ప్రయాణపు మందగతీ సూచించబడతాయి. అక్కడ చేరి రోమపాదుని సమీపంలో ఉన్న ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ఋషికుమారుని అతడు చూశాడు — ప్రజ్వలిస్తున్న అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. తర్వాత రాజు తగిన విధంగా విశేషంగా అతనికి పూజ చేశాడు. ‘దీప్యమానమివానలమ్’ (మండుతున్న అగ్నిలా) అనే ఉపమానంతో తపస్సు తేజస్సు సూచించబడింది; అడవిలో పెరిగినవాడు రాజసభలో కూడా అగ్నిలా ప్రకాశిస్తాడు.
స్నేహం వల్లనే ఆనందించిన అంతరాత్మతో రోమపాదుడు దశరథుని పూజించాడు. బుద్ధిమంతుడైన ఋషికుమారునికి అతడు దశరథునితో తనకున్న స్నేహాన్నీ బంధుత్వాన్నీ వివరించాడు; అది విని ఋష్యశృంగుడు కూడా అప్పుడు ఆ రాజును ప్రతిగా పూజించాడు. పూజకు కారణం ఇక్కడ చెప్పబడింది — సంబంధం తెలియనంత వరకు పూజ లాంఛనప్రాయమైనది; తెలిసిన తర్వాత అది సహజమవుతుంది. ఇలా చక్కగా సత్కరించబడిన నరశ్రేష్ఠుడు దశరథుడు అతనితో ఏడెనిమిది రోజులు ఉండి రోమపాదునితో ఇలా అన్నాడు — రాజా, ప్రజాపతీ, నీ కుమార్తె శాంత భర్తతో కలిసి నా నగరానికి రావాలి. ఇక్కడ ఔచిత్యాన్ని చూడాలి — వచ్చిన రోజే అతడు యాచించడు; ఏడెనిమిది రోజుల సహవాసంతో ప్రీతిని పెంచుకున్న తర్వాతనే ప్రార్థిస్తాడు.
రాజు ఇలా అంటాడు — ఆమె నా నగరానికి రావాలి; అక్కడ ఒక మహత్కార్యం ప్రారంభం కాబోతోంది. అతడు యజ్ఞం పేరు ఎత్తడు, ‘మహత్కార్యం’ అని మాత్రమే అంటాడు; ఇది యాచనలోని సంయమం. ‘అలాగే’ అని అంగీకరించి రోమపాదుడు ఆ బుద్ధిమంతుని ప్రయాణానికి ఒప్పుకుని ఆ విప్రునితో ‘భార్యతో కలిసి నీవు వెళ్ళు’ అన్నాడు. ఋషికుమారుడు కూడా అంగీకరించి అప్పుడు రాజుకు ‘అలాగే’ అని బదులిచ్చాడు. రాజు అనుమతి పొంది అతడు భార్యతో కలిసి బయలుదేరాడు. ఆ ఇద్దరు రాజులూ ఒకరికొకరు అంజలి ఘటించి, స్నేహంతో గుండెలకు హత్తుకుని పరస్పరం అభినందించుకున్నారు. ఇక్కడ ముగ్గురూ సమ్మతిస్తున్నారు — శాంతను పెంచిన తండ్రి, ఆమె భర్త, యాచించే రాజు; అందువల్ల ప్రయాణం ధర్మబద్ధమూ వివాదరహితమూ అవుతుంది.
వీర్యవంతుడైన దశరథుడూ రోమపాదుడూ ఇద్దరూ ఆనందాన్ని పొందారు. తర్వాత మిత్రుని దగ్గర సెలవు తీసుకుని రఘునందనుడు బయలుదేరాడు. ‘సుహృదమ్ ఆపృచ్ఛ్య’ (మిత్రుని సెలవు అడిగి) అనే పదాలతో స్నేహమర్యాద చూపబడింది — సెలవు అడగకుండా వెళ్ళడం స్నేహభంగం. అతడు పౌరుల దగ్గరకు వేగంగా వెళ్ళే దూతలను పంపాడు — నగరమంతా త్వరగా చక్కగా అలంకరించబడాలి, ధూపం వేయబడాలి, నీళ్ళు చల్లబడాలి, శుభ్రం చేయబడాలి, పతాకాలతో అలంకరించబడాలి అని. ఈ నాలుగు పనులూ క్రమంగా లెక్కించబడ్డాయి — ధూపనం, నీళ్ళు చల్లడం, ఊడ్చడం, పతాకాలు నిలపడం; ఇదే ప్రాచీన నగరాలంకరణ విధి. రాజు వస్తున్నాడని విని సంతోషించిన పౌరులు చెప్పి పంపినదంతా అలాగే చేశారు. తర్వాత చక్కగా అలంకరించబడిన నగరంలోకి రాజు ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ నగరపు శోభ రాజు లోపల ఉన్న ఆనందానికి బాహ్యరూపమే; హృదయంలో పెరిగేది వీధులలో ప్రకాశిస్తుంది.
శంఖదుందుభుల నాదాలతో ద్విజశ్రేష్ఠుని ముందుంచుకుని రాజు ప్రవేశించాడు. ‘పురస్కృత్య’ (ముందుంచుకుని) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాజు స్వయంగా వెనుక నడుస్తాడు, ఋషి ముందు; దీనితోనే యజ్ఞానికి నాయకుడు ఎవరో స్పష్టమవుతుంది. ఆ ద్విజుని చూసి నగరవాసులందరూ ఎంతో ఆనందించారు. ఇంద్రునిలా కార్యాలు చేసే నరేంద్రునితో కలిసి ప్రవేశపెట్టబడుతున్న అతనిని, దివిలో సహస్రాక్షుడైన సురేంద్రునితో కలిసి ప్రవేశిస్తున్న కాశ్యపుని (వామనుని) దేవతలు సత్కరించినట్లు, వారు సత్కరించారు. ఈ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — వామనుడు కూడా కశ్యపపుత్రుడు, చిన్నవయసువాడు, ఇంద్రుని కార్యాన్ని సాధించినవాడు; ఋష్యశృంగుడు కూడా అలాంటివాడే. అతనిని అంతఃపురంలోకి ప్రవేశపెట్టి శాస్త్రోక్తంగా పూజించి, అతనిని తీసుకురావడంతోనే రాజు తనను కృతకృత్యునిగా భావించాడు. యజ్ఞం ప్రారంభం కాలేదు, పుత్రుడు పుట్టలేదు; అయినా అతడు కృతకృత్యుడు — శ్రద్ధయే ఫలానికి ముందే తృప్తిని ఇస్తుంది. అలా వచ్చిన విశాలాక్షి అయిన శాంతను భర్తతో కలిసి చూసి అంతఃపురాలన్నీ ప్రీతితో ఆనందించాయి. వారిచేతా రాజుచేతా విశేషంగా పూజించబడుతూ ఆమె సుఖంగా ద్విజునితో కలిసి అక్కడ కొంతకాలం నివసించింది. ‘సహద్విజా’ (ద్విజునితో కూడి) అనే పదం ఆమె ఒంటరిగా రాలేదని సూచిస్తుంది; భర్తతో కలిసే ఆమెకు గౌరవం. ఇలా సర్గ శాంతతోనే ముగుస్తుంది — ఎవరి నిమిత్తం ఋషి తీసుకురాబడ్డాడో, ఆమెయే చివరలో సుఖంగా కనిపిస్తుంది. ఈ సర్గలో యుద్ధమూ లేదు, వివాదమూ లేదు; కేవలం మైత్రి, శిష్టాచారం, అనుమతి మాత్రమే. ఇలా యజ్ఞానికి ముందు కావలసిన సిద్ధి సంపన్నమైంది; తర్వాతి సర్గలో యజ్ఞారంభం వర్ణించబడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥