సర్గ
కుశలవోపాఖ్యానం
కావ్యసమాప్తి, కుశలవుల శిక్షణ, గానం
రాముడు వనవాసాన్ని ముగించుకొని మళ్ళీ రాజ్యాన్ని పొందాడు. ఆ తరువాత పూజ్యుడైన వాల్మీకి ఋషి ఆయన సమగ్ర చరితను కావ్యరూపంలో రచించాడు. ఆ కావ్యం విచిత్రమైన పదాలు గలది, అర్థవంతమైనది — పదాలు చిత్రమైనవి, అర్థం గంభీరమైనది. ఇక్కడ ‘ప్రాప్తరాజ్యస్య’ (రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందినవాని) అనే పదం మననం చేయదగినది; కథ పూర్తి అయినప్పుడే అది వ్రాయబడుతుంది. తరువాత కవి తన కావ్య పరిమాణాన్ని స్వయంగా లెక్కిస్తున్నాడు — ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాలు, ఐదు వందల సర్గలు, ఆరు కాండలు, దానితో పాటు ఉత్తరకాండ. ఈ లెక్క ఈ గ్రంథం తనకు తానే ఇచ్చుకున్న ప్రమాణం. తన పరిమాణాన్ని తానే చెప్పుకునే గ్రంథం తన హద్దులను ఎరుగును. అంతేకాక ఇక్కడ ‘ఉవాచ’ (చెప్పాడు) అని కాక ‘చకార’ (చేశాడు, రచించాడు) అనే క్రియాపదం ప్రయోగింపబడింది; కావ్యం ఒక కర్మ, కేవలం మాట కాదు. ఉత్తరకాండ ప్రస్తావన కూడా ఇక్కడే మొదటిసారి స్పష్టమవుతుంది.
భవిష్యత్తుతో కూడిన, ఉత్తరకాండతో కూడిన ఆ కావ్యాన్ని రచించి, మహాప్రాజ్ఞుడూ సమర్థుడూ అయిన ఆ ముని ఇలా ఆలోచించాడు — ‘కో న్వేతత్ ప్రయుంజీయాత్?’ — ‘దీనిని ఎవరు ప్రయోగిస్తారు?’ అంటే, దీనిని ఎవరు గానం చేసి లోకంలో ప్రచారం చేస్తారు? కావ్యం సిద్ధమైంది, కాని గాయకుడు దొరకలేదు. అలా ఆలోచిస్తున్న పరిశుద్ధాత్ముడైన ఆ మహర్షి పాదాలను మునివేషధారులైన కుశలవులు పట్టుకున్నారు. ఇక్కడ ఒక సౌందర్యం కనిపిస్తుంది — చింత కలిగిన వెంటనే సమాధానం ఎదుట నిలిచింది. ఎవరి ఆత్మ పరిశుద్ధమైనదో వారి సంకల్పం తనంతట తానే ఫలిస్తుంది. పాదగ్రహణమే శిష్యత్వానికి మొదటి చిహ్నం. ఇక్కడ మరో సూక్ష్మమైన విషయం ఉంది — కవి ‘దీనిని ఎవరు వింటారు?’ అని అడగడం లేదు, ‘దీనిని ఎవరు ప్రయోగిస్తారు?’ అని అడుగుతున్నాడు. శ్రోతలు సులభంగా దొరుకుతారు, యోగ్యుడైన వక్త మాత్రం దుర్లభుడు. ప్రయోగమే కావ్యానికి జీవం.
ఆ కుశలవులు ధర్మజ్ఞులు, రాజకుమారులు, యశస్వులు, సోదరులు, చక్కని స్వరసంపద గలవారు; వారు ఆశ్రమంలోనే నివసిస్తూ ఉండేవారు. మేధావులూ వేదాలలో పరినిష్ఠితులూ అయిన వారిని చూసి ముని వేదోపబృంహణం కోసం — వేదార్థాన్ని విస్తరించి బలపరచడం కోసం — వారికి ఆ కావ్యాన్ని నేర్పాడు. ‘వేదోపబృంహణమ్’ అనే పదం ఎంతో ముఖ్యమైనది — కావ్యం వేదానికి విరుద్ధం కాదు, దాని విస్తరణ. వేదంలో సంక్షిప్తంగా ఉన్నది ఇక్కడ విస్తారంగా ఉంది. ఆ కావ్యానికి ఇక్కడ మూడు పేర్లు చెప్పబడ్డాయి — రామాయణం, సీతాయాశ్చరితం (సీత చరిత్ర), పౌలస్త్యవధ (పులస్త్య వంశీయుడైన రావణుని వధ). మూడు పేర్లతో మూడు దృక్కోణాలు సూచింపబడ్డాయి; ఒకే కథ నాయకుని పేరుతో, నాయిక పేరుతో, ప్రతినాయకుని పేరుతో పిలువబడుతుంది. అంతేకాక ‘చరితవ్రతః’ (వ్రతాన్ని ఆచరించినవాడు) అనే విశేషణం కవి వ్రతాన్ని ఆచరిస్తూనే ఈ కావ్యాన్ని రచించాడని తెలియజేస్తుంది; తపస్సుతో రచించినది మొదట తపస్వులకే ఇవ్వబడుతుంది.
ఆ కావ్యం పఠించడానికీ గానం చేయడానికీ మధురమైనది — చదవడానికీ పాడడానికీ తగినది. అది మూడు ప్రమాణాలతో — అంటే ద్రుత, మధ్య, విలంబిత గతులతో — కూడినది; ఏడు జాతులతో (స్వరజాతులతో) కూడినది; తంత్రీలయతో సమన్వితమైనది — వీణ లయతో కలిసి పాడదగినది. శృంగారం, కరుణం, హాస్యం, రౌద్రం, భయానకం, వీరం మొదలైన రసాలతో అది నిండి ఉంది. ఈ విధంగా ఆ సోదరులిద్దరూ ఈ కావ్యాన్ని గానం చేశారు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — ఆదికావ్యం కేవలం పఠించదగినది మాత్రమే కాదు, గానం చేయదగినది కూడా. శోకం నుండి పుట్టిన శ్లోకం చివరకు గీతరూపంలో లోకాన్ని చేరుతుంది. అంతేకాక ఇక్కడ సంగీతశాస్త్ర పారిభాషిక పదాలు — ప్రమాణం, జాతి, లయ, తంత్రి — ప్రయోగింపబడ్డాయి. దీనివల్ల కవి కాలంలోనే గాంధర్వశాస్త్రం (సంగీతశాస్త్రం) చక్కగా వ్యవస్థీకృతమై ఉందని సూచింపబడుతోంది.
ఆ సోదరులిద్దరూ గాంధర్వ తత్త్వం ఎరిగినవారు, స్థానాలలోనూ మూర్ఛనలలోనూ నిపుణులు, స్వరసంపద గలవారు, రూపుదాల్చిన గంధర్వులవలె ఉన్నవారు. రూపంతోనూ లక్షణాలతోనూ సంపన్నులు, మధురస్వరంతో మాట్లాడేవారు. బింబం నుండి పుట్టిన ప్రతిబింబాలవలె, రాముని దేహం నుండి జన్మించిన మరో ఇద్దరు రాములవలె వారు కనిపించేవారు. ఈ ఉపమ గూఢార్థం గలది — తండ్రి కుమారులలో ప్రతిబింబించాడు, కథ గాయకులలో ప్రతిబింబించింది. రాముని స్వయంగా చూడనివాడు వారిని చూడడం ద్వారా రాముని చూస్తాడు. దీనివల్ల గాయకుడు కథను కేవలం మోసుకుపోయేవాడు కాదు, దాని ప్రతిరూపం కూడా. ‘స్థానమూర్ఛనకోవిదౌ’ అనే పదంతో వారి శాస్త్రీయ జ్ఞానం, ‘గంధర్వావివ రూపిణౌ’ (రూపుదాల్చిన గంధర్వులవలె) అనే పదంతో వారి సౌందర్యం చెప్పబడ్డాయి. జ్ఞానమూ రూపమూ రెండూ ఒకేచోట కలిశాయి.
నిందారహితులైన ఆ రాజకుమారులు ధర్మయుక్తమైన ఆ ఉత్తమ ఆఖ్యానాన్నంతటినీ సంపూర్ణంగా ‘వాచోవిధేయం’ చేసుకున్నారు — అంటే సమగ్ర కావ్యమూ వారికి కంఠస్థమైంది. ‘వాచోవిధేయమ్’ (వాక్కుకు వశమైనది) అనే పదం మనోహరమైనది; వాణి ఏది కోరితే అదే ఉచ్చరింపబడుతుంది, గుర్తుచేసుకోవడానికి ప్రత్యేక ప్రయత్నం అవసరం లేదు. తరువాత ఋషుల, ద్విజుల, సాధువుల సమావేశాలలో తత్త్వజ్ఞులైన వారిద్దరూ చక్కని ఏకాగ్రతతో, గురువు ఉపదేశించినట్లే గానం చేశారు. ‘యథోపదేశమ్’ (ఉపదేశించినట్లే) అనే పదంతో పరంపర యొక్క శుద్ధి రక్షింపబడుతోంది — గురువు ఎలా ఉపదేశించాడో అలాగే, తమ ఇష్టానుసారం కాదు. ఇక్కడ గమనించవలసినది ఇంకొకటి — వారు తామే సభను ఏర్పాటు చేయరు, సమావేశాలకు హాజరై గానం చేస్తారు. బాలుర వినయమే వారికి మొదటి ఆభరణం. ‘సుసమాహితౌ’ అనే పదంతో ఏకాగ్రత సూచింపబడింది.
ఆ ఇద్దరూ మహాత్ములు, మహాభాగ్యశాలులు, సర్వలక్షణాలతో శోభిల్లేవారు. ఒకసారి సమావేశమైన పరిశుద్ధాత్ములైన ఋషుల మధ్య, సభలో, వారి సమీపంలో నిలబడి వారిద్దరూ ఈ కావ్యాన్ని గానం చేశారు. అది విని మునులందరి కన్నులూ కన్నీటితో నిండిపోయాయి; పరమ విస్మయానికి లోనై వారు ‘సాధు, సాధు’ (బాగు, బాగు) అని వారితో అన్నారు. ప్రసన్నచిత్తులూ ధర్మవత్సలులూ అయిన ఆ మునులు ప్రశంసార్హులై గానం చేస్తున్న కుశలవులను ఇలా ప్రశంసించారు — ‘ఆహా, గీతంలోని మాధుర్యం! ముఖ్యంగా శ్లోకాల మాధుర్యం!’ ఇక్కడ కావ్యానికి మొదటి పరీక్ష జరుగుతుంది; దానికి ప్రమాణం శ్రోతల కన్నీళ్ళే గాని స్తుతివాక్యాలు కావు. అంతేకాక ‘సర్వలక్షణలక్షితౌ’ అనే పదంతో వారి రాజలక్షణాలు సూచింపబడ్డాయి; మునివేషంలో కనిపిస్తున్న వారు నిజానికి రాజకుమారులు — ఈ రహస్యాన్ని కవి మెల్లమెల్లగా బయటపెడుతున్నాడు.
మునులు ఇలా అంటున్నారు — ‘ఎప్పుడో చాలాకాలం క్రితం జరిగినదాన్ని కూడా వీరిద్దరూ కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపించారు. వారిద్దరూ కథాభావంలో ప్రవేశించి సరిగ్గా అలాగే గానం చేశారు — కలిసి, మధురంగా, రాగరంజితంగా, స్వరసంపదతో సంపన్నంగా.’ ఈ విధంగా తపస్సుచేత కీర్తనీయులైన మహర్షులు ప్రశంసిస్తుండగా వారిద్దరూ మళ్ళీ మరింత రాగరంజితంగా, మధురంగా గానం చేశారు. అప్పుడు ప్రసన్నుడైన ఒక ముని లేచి వారికి కలశాన్ని ఇచ్చాడు. ఇక్కడ ‘ప్రవిశ్య’ (ప్రవేశించి) అనే పదం సారభూతమైనది — కథాభావంలో ప్రవేశించనివాడు నిజానికి గానం చేయనే చేయడు. అంతేకాక ‘చిరనిర్వృత్తమ్’ (చాలాకాలం క్రితం జరిగినది) అనే పదంతో కాలపు దూరం సూచింపబడింది, ‘ప్రత్యక్షమివ’ (ప్రత్యక్షంగా ఉన్నట్లు) అనే పదంతో ఆ దూరాన్ని అధిగమించడం సూచింపబడింది. గతాన్ని వర్తమానం చేయడం — ఇదే కావ్య సామర్థ్యం.
అప్పుడు దానాల వర్షం ఆరంభమైంది. మహాయశస్వి అయిన ఒకడు ప్రసన్నుడై నారచీరను ఇచ్చాడు, మరొకడు కృష్ణాజినాన్ని, ఇంకొకడు యజ్ఞోపవీతాన్ని. ఒకడు కమండలువును ఇచ్చాడు, మరొకడు ముంజగడ్డితో చేసిన మేఖలను, ఇంకొకడు బృసి అనే ఆసనాన్ని, మరొకడు కౌపీనాన్ని. ఒకడు సంతోషంతో గొడ్డలిని, ఇంకొకడు కాషాయవస్త్రాన్ని, మరొకడు చీరను (నారబట్టను) ఇచ్చాడు. ఒకడు ఆనందంతో జటలను కట్టుకునే త్రాడునూ కట్టెలు కట్టే త్రాడునూ, ఒకడు యజ్ఞపాత్రను, ఇంకొకడు కట్టెల మోపును, మరొకడు అత్తి కర్రతో చేసిన బృసిని ఇచ్చారు. కొందరు ‘స్వస్తి’ (శుభమగుగాక) అన్నారు, మరికొందరు ఆనందంతో ‘ఆయుష్యమ్’ (దీర్ఘాయుష్మంతులు కండి) అని పలికారు. తపస్వులకు ఏది సర్వస్వమో అదే వారి దానం; వారి దగ్గర ధనం లేదు, కాబట్టి ఉపకరణాలనే ఇస్తున్నారు. ఈ జాబితా తపోవనంలోని సమస్త వస్తుసంపదను చిత్రంలా చూపిస్తుంది. అంతేకాక దానాల క్రమం అవరోహణంగా సాగుతుంది — మొదట కలశమూ నారచీరా, చివరకు కేవలం ‘స్వస్తి’, ‘ఆయుష్యమ్’ అనే మాటలు మాత్రమే. ఏమీ లేనివానికి ఆశీర్వాదమే దానం.
ఈ విధంగా సత్యవాదులైన మునులందరూ నానావిధమైన వరాలను ఇచ్చారు. తరువాత వారు ఇలా అంటున్నారు — ‘ఈ ఆఖ్యానం ఆశ్చర్యకరమైనది, ముని చక్కగా కీర్తించినది, కవులకు పరమ ఆధారమైనది, యథాక్రమంగా సమాప్తమైనది. సర్వగీతాలలో నిపుణులైన బాలకులారా, మీరిద్దరూ ఈ గీతాన్ని చక్కగా గానం చేశారు — ఇది ఆయుష్షునిచ్చేది, పుష్టిని కలిగించేది, సర్వశ్రుతిమనోహరమైనది.’ ఇక్కడ ‘కవీనామాధారమ్’ (కవులకు ఆధారం) అనే పదంతో దీని ఆదికావ్యత్వం ప్రకటింపబడింది; ముందు రాబోయే కవులందరికీ ఇదే ఆశ్రయం. ‘సర్వశ్రుతిమనోహరమ్’ అనే పదం మూడవ సర్గలో కూడా కనిపించింది — అక్కడ కవి చెప్పాడు, ఇక్కడ శ్రోతలు చెబుతున్నారు. అంతేకాక ‘ఆయుష్యం పుష్టిజననమ్’ అనే పదాలతో కావ్య ఫలశ్రుతి సూచింపబడింది — వినడంతోనే ఆయుష్షు పెరుగుతుంది, పుష్టి కలుగుతుంది. ఈ ప్రశంస సత్యవాదులైన మునులు చేసినది, కాబట్టి ప్రామాణికమైనది.
అంతటా ప్రశంసలు పొందుతున్న ఆ గాయకులిద్దరూ ఒకసారి అయోధ్య వీధులలోనూ రాజమార్గాలలోనూ గానం చేస్తుండగా భరతుని అన్న అయిన రాముడు వారిని చూశాడు. శత్రుసంహారకుడైన రాముడు పూజార్హులైన ఆ సోదరులను తన మందిరానికి తీసుకువచ్చి సత్కరించాడు. ఆ ప్రభువు దివ్యమైన బంగారు సింహాసనంపై ఆసీనుడై, సమీపంలో కూర్చున్న మంత్రులతోనూ సోదరులతోనూ కూడి ఉన్నాడు. రూపసంపన్నులూ వినయశీలురూ అయిన ఆ ఇద్దరినీ చూసి ఆయన లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు, భరతులతో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవతలవంటి తేజస్సు గల వీరిద్దరి ఈ ఆఖ్యానాన్ని విందాం.’ ఇక్కడ కవి తన కావ్యాన్ని తన నాయకుని ఎదుటనే నిలుపుతున్నాడు; ఇది సాహసోపేతమైన రచనాకళ. అంతేకాక రాముడు వారిని మొదట రాజమార్గంలో చూస్తాడు, సభలో కాదు అన్నది గమనించదగినది. కావ్యం ముందు జనపదాన్ని చేరుతుంది, తరువాత రాజసభను. ‘పూజార్హౌ’ (పూజకు అర్హులు) అనే పదంతో రాముడు వారి గౌరవాన్ని స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నాడు.
విచిత్రమైన అర్థాలూ పదాలూ గల ఆ కావ్యాన్ని చక్కగా గానం చేయమని ఆయన ఆ గాయకులను ప్రేరేపించాడు. వారు కూడా మధురంగా, రాగరంజితంగా, హృదయం నుండి విస్తరించిన నాదంతో, తంత్రీలయానుగుణంగా, అర్థం స్పష్టంగా వినిపించేటట్లు ఎంతో గొప్పగా గానం చేశారు. ఆ గానం సమస్త అవయవాలనూ, మనస్సులనూ, హృదయాలనూ ఆహ్లాదపరిచింది; చెవులకు సుఖం కలిగిస్తూ ఆ జనసభలో శోభిల్లింది. తరువాత రాముడు తన సోదరులతో ఇలా అంటున్నాడు — ‘ఈ మునులిద్దరూ రాజలక్షణాలతో కూడినవారు; ఈ కుశలవులు మహాతపస్వులు కూడా. ఈ చరిత్ర నాకు కూడా శ్రేయస్సును కలిగిస్తుందని వృద్ధులు చెబుతారు; మహిమాన్వితమైన ఆ చరిత్రను వినండి.’ అప్పుడు రాముని మాటతో ప్రేరేపింపబడిన వారిద్దరూ మార్గసంగీత విధానాల సంపదతో గానం చేశారు; సభలో ఉన్న రాముడు కూడా నెమ్మదిగా ఆ గానంలో మనస్సు లగ్నం చేశాడు. ఈ విధంగా కథ తన నాయకుణ్ణే శ్రోతగా చేసుకుంటుంది. చరిత్రను నడిపినవాడే దానికి శ్రోత అవుతాడు — ఇది రామాయణంలోని అపూర్వమైన సంఘటన. ఇక్కడ సర్గ ముగుస్తుంది, కాని కథ మాత్రం ఇప్పుడే ఆరంభమైంది; ముందు కవి వాక్కుతో ఇక్ష్వాకు వంశ వర్ణన ఆరంభమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥