సర్గ
రామాయణ కథాసంగ్రహం
యోగదర్శనం, కావ్యవిషయానుక్రమణిక
నారదుని నోట సమగ్ర రామచరితాన్ని విని, బ్రహ్మ ఆదేశాన్ని కూడా పొంది, వాల్మీకి ఆ వృత్తాంతాన్నే మళ్ళీ స్వయంగా దర్శించాలని కోరుతున్నాడు. ఆయన విన్నది ధర్మంతోనూ అర్థంతోనూ కూడినది, హితకరమైనది కూడా; అయినప్పటికీ కేవలం వినడంతో కవికి తృప్తి కలుగలేదు. బుద్ధిమంతుడైన ఆ రాముని వృత్తాంతాన్ని ఆయన స్పష్టంగా తెలుసుకోవడానికి మళ్ళీ అన్వేషిస్తున్నాడు. అప్పుడు ఆయన జలాన్ని స్పృశించి చక్కగా ఆచమనం చేసి, తూర్పుకు కొనలు గల దర్భలపై కూర్చొని, చేతులు జోడించి స్థిరంగా నిలిచాడు; ధర్మంతో — అంటే యోగధర్మంతో — ఆయన రామచరిత గమనాన్ని అన్వేషిస్తున్నాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — కవి మొదట కలాన్ని చేపట్టడు, ఆసనాన్ని చేపడతాడు. ఆచమనం, దర్భాసనం, అంజలి — ఇవి యజ్ఞానికి అంగాలు. కాబట్టి ఇక్కడ కావ్యరచన యజ్ఞంలా ఆరంభమవుతోంది. ముందు సమాధి, తరువాత రచన — ఇది ఈ సర్గ ఇచ్చే మొదటి సందేశం. అంతేకాక ‘భూయః’ (మళ్ళీ) అనే పదం ఇది రెండవ పరిశీలన అని సూచిస్తుంది; విన్నదాన్ని కూడా స్వయంగా దర్శించాలి అన్నది కవి నిష్ఠ.
సమాధిలో ఉన్న ముని ఎదుట అంతా ప్రత్యక్షమైంది. రామునితో, లక్ష్మణునితో, సీతతో, భార్యలతోనూ రాజ్యంతోనూ కూడిన రాజు దశరథునితో కలిసి అక్కడ యథార్థంగా జరిగినదంతా ఆయన చూశాడు. కేవలం గొప్ప కార్యాలు మాత్రమే కాదు — వారి నవ్వులు, మాటలు, నడకలు, చేష్టలన్నీ కూడా ఆయన తన ధర్మవీర్యంతో ఉన్నది ఉన్నట్లుగా దర్శిస్తున్నాడు. ఆ తరువాత సత్యసంధుడైన రాముడు లక్ష్మణసీతలతో కలిసి వనంలో సంచరిస్తూ పొందిన అనుభవాలను కూడా ఆయన పరిశీలించాడు. ఇక్కడ ‘స్త్రీతృతీయేన’ అనే పదం మనోహరమైనది — ముగ్గురు వనంలో సంచరిస్తున్నారు, వారిలో మూడవది స్త్రీ అయిన సీత. దీనివల్ల కవి కేవలం కథను మాత్రమే కాదు, వ్యక్తుల ముఖభావాలను కూడా చూశాడని సూచింపబడుతోంది. నవ్వు కూడా కనిపించిన చోట దర్శనం సంపూర్ణమైనదే. ‘ధర్మవీర్యేణ’ అనే పదం ఈ దృష్టి తపస్సుతో లభించినదే గాని కల్పనతో కాదని తెలియజేస్తుంది. ‘తత్త్వతః’ అనే పదం చూసినది కేవలం ఆభాస కాదు, యథార్థమే అని చెబుతుంది. దీనితో ఈ కావ్యానికి సాక్ష్యప్రామాణ్యం స్థాపింపబడుతోంది.
యోగనిష్ఠుడైన ధర్మాత్ముడైన ముని పూర్వం అక్కడ జరిగినదంతా అరచేతిలోని ఉసిరికాయవలె స్పష్టంగా చూస్తున్నాడు. ఈ ఉపమ ఎంతో ప్రసిద్ధమైనది — ‘కరామలకవత్’ జ్ఞానం (అరచేతిలోని ఉసిరికాయ వంటి జ్ఞానం) అని. అరచేతిలోని ఉసిరికాయ అన్ని వైపుల నుండి కనిపించినట్లు, అక్కడ సందేహమూ ఉండదు, ఊహకూ అవసరం ఉండదు — ముని దర్శనం అలా ఉంది. అదంతా యథార్థంగా చూసి, ఆ మహామతి ధర్మంతో రమణీయుడైన రాముని సమగ్ర చరితను కావ్యరూపంలో రచించడానికి ఉద్యుక్తుడయ్యాడు. ఇక్కడ ఒక గొప్ప తత్త్వం నిక్షిప్తమై ఉంది — రామాయణం కల్పిత కావ్యం కాదు, చూసినదాని వర్ణన. కవి ద్రష్ట; ‘ఋషి’ అనే పదానికి అర్థమే ద్రష్ట. కాబట్టి ఈ కావ్యపు ప్రామాణ్యం దర్శనమూలకమైనది, కల్పనమూలకమైనది కాదు. దీనితో కావ్యం ఇతిహాస స్థాయికి చేరుతుంది. అంతేకాక ‘పురా యత్ తత్ర నిర్వృత్తమ్’ (పూర్వం అక్కడ జరిగినది) అనే మాటలతో గతించినది కూడా యోగి ఎదుట వర్తమానంలా నిలుస్తుందని స్పష్టమవుతోంది. కాలం ఆయన దృష్టిని కప్పివేయదు. చూసినదే వ్రాయబడుతుంది అనే నియమం వల్లనే రామాయణంలో పరస్పర విరోధాలు లేవు.
ఆ కావ్యం కామార్థ గుణాలతో కూడినది, ధర్మార్థ గుణాలను విస్తరించేది. రత్నాలతో నిండిన సముద్రంవలె అది గుణరత్నాల నిధి; సమస్త శ్రుతుల సారభూతమైన అర్థాన్ని వహిస్తూ, శ్రోతలందరికీ మనోహరమైనది. మహాత్ముడైన నారదుడు పూర్వం సంక్షేపంగా ఎలా చెప్పాడో అదే క్రమాన్ని అనుసరించి పూజ్యుడైన ముని రఘువంశ చరితను రచించాడు. ఇక్కడ రెండు విషయాలు సూచింపబడ్డాయి — కావ్యఫలం చతుర్వర్గం (ధర్మార్థకామమోక్షాలు), కావ్యక్రమం నారదుడు చెప్పినది. మొదటి సర్గలో సంక్షేపంగా చెప్పినదే ఇక్కడ విస్తారానికి ఆధారమవుతుంది. ఈ విధంగా సంక్షేప రామాయణం విత్తనం, విస్తృత రామాయణం వృక్షం. ‘రఘువంశస్య చరితమ్’ అనే పదం ఈ కావ్యం ఒక్క పురుషునిది కాదని, సమగ్ర వంశపు ధర్మపరంపర యొక్క ఆఖ్యానమని సూచిస్తుంది. ‘సర్వశ్రుతిమనోహరమ్’ అనే పదంలో శ్లేష ఉంది — ‘శ్రుతి’ అనే శబ్దం వేదాన్నీ చెవినీ కూడా బోధిస్తుంది. వేదార్థాన్ని వహించే కావ్యం చెవులకు కూడా మధురంగా ఉంటుంది.
ఇక్కడి నుండి కవి తన కావ్యంలో నిబద్ధమైన విషయాలను క్రమంగా లెక్కిస్తున్నాడు. మొదట బాలకాండ విషయాలు — రాముని జన్మ, ఆయన మహా పరాక్రమం, అందరికీ అనుకూలంగా ఉండడం, లోకప్రియత్వం, క్షమ, సౌమ్యత, సత్యశీలత. తరువాత విశ్వామిత్రునితో కలిసి వెళ్ళినప్పుడు జరిగిన నానావిధమైన విచిత్ర కథలు, జానకి వివాహం, శివధనుస్సు విరగడం, ‘రామరామవివాదం’ — అంటే పరశురామునితో సంఘర్షణ, దాశరథి గుణాలు, రాముని అభిషేక నిశ్చయం, కైకేయి దుష్టభావం. ఇక్కడ మననం చేయదగినది — ఈ శ్లోకాలలో దాదాపు అన్ని పదాలూ ద్వితీయా విభక్తిలో ఉన్నాయి; క్రియాపదం మాత్రం తొమ్మిదవ శ్లోకంలోని ‘చకార’ (రచించాడు) అనే ఒక్కటే. అనేక కర్మపదాలు ఒక్క క్రియాపదంతో అన్వయిస్తాయి — ఈ సూచీశైలి సర్గ చివరి వరకూ కొనసాగుతుంది. దీనివల్ల సమగ్ర రామాయణం కవి చేపట్టిన ఒకే ఒక సంకల్పం అని పాఠకునికి అనుభవమవుతుంది. ఇక్కడ మరో సౌందర్యం కూడా కనిపిస్తుంది — కవి మొదట గుణాలను లెక్కిస్తాడు, తరువాత కర్మలను. ఎవరి శీలం తెలిసిందో వారి చరితమే వినదగినది. ఇక్కడ ‘నానా చిత్రాః కథాః’ (నానావిధ విచిత్ర కథలు) అనే పదంలో తాటకావధ, అహల్యోద్ధారం, యజ్ఞరక్షణ మొదలైన ఉపాఖ్యానాలన్నీ సంగ్రహింపబడ్డాయి.
తరువాత అయోధ్యాకాండ విషయాలు చెప్పబడుతున్నాయి — అభిషేకానికి విఘాతం, రాముని వనవాసం, రాజు దశరథుని శోకం, విలాపం, పరలోకప్రాప్తి. ఆ తరువాత ప్రకృతుల — అంటే పౌరజనుల — విషాదం, వారిని దారిలోనే విడిచిపెట్టడం, నిషాదాధిపతి గుహునితో సంవాదం, సారథి సుమంత్రుడు వెనుదిరగడం, గంగను దాటడం, భరద్వాజుని దర్శనం, ఆయన అనుమతితో చిత్రకూట దర్శనం, ‘వాస్తుకర్మనివేశం’ — అంటే పర్ణశాల నిర్మాణం, భరతుని రాక, రాముని ప్రసన్నుని చేయడానికి ప్రయత్నం, తండ్రికి జలతర్పణం, శ్రేష్ఠమైన పాదుకలకు అభిషేకం, నందిగ్రామంలో నివాసం. ముఖ్యంగా పదిహేడవ శ్లోకాన్ని గమనించాలి — దాని పూర్వార్ధంలో నందిగ్రామ నివాసం, ఉత్తరార్ధంలో దండకారణ్య గమనమూ విరాధవధా ఉన్నాయి. అంటే ఒక్క శ్లోకంలోనే అయోధ్యాకాండా అరణ్యకాండా కలిసిపోతున్నాయి. సూచిని వ్రాస్తున్న కవి దృష్టికి కాండవిభాగం అడ్డు కాదు; ఆయనకు కథ అఖండంగానే గోచరిస్తుంది. అంతేకాక ‘ప్రకృతీనాం విషాదం చ ప్రకృతీనాం విసర్జనమ్’ (పౌరుల విషాదం, పౌరుల విసర్జనం) అనే పదావృత్తి శోచనీయమైనది — ఎవరు విషాదంలో మునిగారో వారే దారిలో విడువబడ్డారు. ఈ ద్విరుక్తితో కరుణ వృద్ధి చెందుతుంది.
వనంలో రాముని వృత్తాంతం ఇలా సంగ్రహింపబడుతోంది — శరభంగుని దర్శనం, సుతీక్ష్ణునితో సమాగమం, అనసూయతో సంభాషణ, ఆమె సీతకు అంగరాగం (శరీరానికి పూసే సుగంధలేపనం) సమర్పించడం, అగస్త్యుని దర్శనం, ఆయన నుండి దివ్యధనుస్సు గ్రహించడం, శూర్పణఖతో సంవాదం, ఆమెను విరూపను చేయడం, ఖరత్రిశిరుల వధ, రావణుని ఉద్యమం, మారీచుని వధ, వైదేహి అపహరణం, రాఘవుని విలాపం, గృధ్రరాజు జటాయువు నిధనం, కబంధ దర్శనం, పంపా దర్శనం, శబరి దర్శనం, ఫలమూలాల భోజనం, పంపాతీరంలో ప్రలాపం, హనుమంతుని దర్శనం. ఇక్కడ ‘హరణమ్’ (అపహరణం) అనే ఒక్క పదమే సమగ్ర కథకు కేంద్రం; దానికి ముందు అంతా ప్రశాంతం, దాని తరువాత అంతా సంఘర్షణమయం. అంతేకాక ఇరవై రెండవ శ్లోకం మళ్ళీ ఒక సంధిస్థానం — దాని పూర్వార్ధంలో శబరి అరణ్యకాండకు చివరిది, ఉత్తరార్ధంలో హనుమద్దర్శనంతో కిష్కింధాకాండ ఆరంభమవుతుంది. ఇంకా ఇక్కడ తపస్వుల దర్శనాలు క్రమంగా లెక్కింపబడుతున్నాయి — శరభంగుడు, సుతీక్ష్ణుడు, అనసూయ, అగస్త్యుడు. వనవాసం కేవలం దుఃఖం కాదు, తపస్వుల సాంగత్యం కూడా.
తరువాత ఋష్యమూక పర్వతానికి వెళ్ళడం, సుగ్రీవునితో సమాగమం, పరస్పరం విశ్వాసం కలిగించుకోవడం, స్నేహస్థాపన, వాలిసుగ్రీవుల పోరు, వాలి సంహారం, సుగ్రీవునికి రాజ్యం అప్పగించడం, తార విలాపం, ‘సమయం’ — అంటే సీతాన్వేషణ విషయంలో చేసుకున్న ఒప్పందం, వర్షాకాలపు రాత్రులలో నివాసం, రాఘవసింహుని కోపం, సైన్యాల సమీకరణ, వానరులను దిక్కులకు పంపడం, భూమి స్వరూపాన్ని వివరించడం, హనుమంతునికి అంగుళీయకం ఇవ్వడం, ఋక్షబిల దర్శనం, ప్రాయోపవేశం (నిరాహారంగా మరణానికి సిద్ధపడడం), సంపాతి దర్శనం. ఈ కాండలో మైత్రి ప్రధానం. ఒంటరిగా రాక్షసులను జయించగల సమర్థుడు కూడా సహాయకులను కోరుతాడు — దీనివల్ల లోకవ్యవహార మర్యాద కాపాడబడుతుంది. అంతేకాక ‘కోపం రాఘవసింహస్య’ (రాఘవసింహుని కోపం) అనే పదం రాముడు ఎల్లప్పుడూ శాంతంగానే ఉండడని తెలియజేస్తుంది; ప్రతిజ్ఞాభంగం జరిగితే ఆయన కోపిస్తాడు కూడా. ఇంకా ‘పృథివ్యాశ్చ నివేదనమ్’ (భూమి వివరణ) అనే పదం ఈ కాండలో భూగోళ వర్ణన కూడా ఉందని సూచిస్తుంది; సుగ్రీవుడు వానరులకు భూమండలమంతటినీ వర్ణిస్తాడు.
తరువాత హనుమంతుని చరితం — మహేంద్ర పర్వతాన్ని ఎక్కడం, సముద్ర లంఘనం, సముద్రుని మాట మేరకు మైనాకుని దర్శనం, రాక్షసిని బెదిరించడం, నీడను పట్టి లాగే సింహిక సంహారం, లంకనూ మలయ పర్వతాన్నీ చూడడం, రాత్రివేళ లంకాప్రవేశం, ఒంటరిగా కర్తవ్యాన్ని గురించి ఆలోచించడం, పానభూమికి వెళ్ళడం, అంతఃపురాన్ని చూడడం, రావణుని దర్శనం, పుష్పక దర్శనం, అశోకవనం వైపు వెళ్ళడం, సీతా దర్శనం, అభిజ్ఞానప్రదానం, సీతతో సంభాషణ, రాక్షసీల బెదిరింపులు, త్రిజట స్వప్నదర్శనం, సీత మణిని ఇవ్వడం, వృక్షాలను విరవడం, రాక్షసీలు పారిపోవడం, కింకరుల సంహారం, వాయుపుత్రుని బంధించడం, లంకాదహనం, సింహనాదం, తిరిగి లంఘించి రావడం, మధువనంలో మధువును హరించడం. ఒక్క వానరుని చరితం ఏడు శ్లోకాలలో వర్ణింపబడింది — ఈ సర్గ అంతటిలో మరెవరికీ ఇంత విస్తారం ఇవ్వబడలేదు. దీనివల్లనే ఈ కాండ ‘సుందర’ అనే పేరుతో ఎందుకు ప్రసిద్ధమైందో సూచింపబడుతోంది. ‘ఏకస్యాపి విచింతనమ్’ (ఒంటరిగా చేసిన ఆలోచన) అనే పదంలో ఏకాకిత్వపు గౌరవం ప్రతిష్ఠింపబడింది. అంతేకాక ‘గ్రహణం వాయుసూనోః’ (వాయుపుత్రుని పట్టుబడడం) అనే పదంతో బంధనం కూడా సూచింపబడింది — లంకను దహించినా గాయపడని అతడు అంతకుముందు బంధింపబడ్డాడు. పరాజయం కూడా కథలో ఒక భాగమే. ఇంకా ‘అభిజ్ఞానప్రదానం’, ‘మణిప్రదానం’ అనేవి రెండు గుర్తుల ప్రదానాలు — ఒకటి రాముని నుండి సీతకు, మరొకటి సీత నుండి రామునికి. వీటితో విరహంలో ఉన్న ఇద్దరి మధ్య ఒక వారధి కట్టబడుతుంది.
తరువాత రాఘవునికి ఊరట కలిగించడం, మణిని అందజేయడం, సముద్రునితో సమాగమం, నలుడు సేతువు కట్టడం, సముద్రాన్ని దాటడం, రాత్రివేళ లంకను ముట్టడించడం, విభీషణునితో సాంగత్యం, అతడు రావణవధోపాయాన్ని తెలియజేయడం, కుంభకర్ణ నిధనం, మేఘనాద సంహారం, రావణ వినాశం, శత్రుపురంలో సీతను తిరిగి పొందడం, విభీషణ పట్టాభిషేకం, పుష్పక దర్శనం, అయోధ్య వైపు ప్రయాణం, భరద్వాజునితో సమాగమం. ఇక్కడ ‘సీతావాప్తిమరేః పురే’ (శత్రుపురంలో సీతాప్రాప్తి) అనే పదం గుర్తుంచుకోదగినది — యుద్ధఫలం రాజ్యం కాదు, సీతను పొందడమే. అంతేకాక సుందరకాండకు ఇచ్చినన్ని శ్లోకాల కంటే తక్కువ శ్లోకాలు యుద్ధకాండకు ఇవ్వబడ్డాయి — సంగ్రామం ఎంత గొప్పదైనా కవి హృదయంలో అన్వేషణమే ప్రధానం. ఇంకా ‘నలసేతోశ్చ బంధనమ్’ (నలుని సేతువు నిర్మాణం) అనే పదంలో శిల్పి అయిన నలుని పేరు స్మరింపబడింది; సేతువు అతని కీర్తి, కేవలం సాధనం కాదు.
చివరగా వాయుపుత్రుని దూతగా పంపడం, భరతునితో సమాగమం, రామాభిషేక మహోత్సవం, సర్వసైన్యాలను వీడ్కొలపడం, స్వరాష్ట్ర ప్రజలను రంజింపజేయడం, వైదేహి పరిత్యాగం — ఇవి చెప్పబడ్డాయి. ఈ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది — సాధారణం కంటే అధికం; కథ యొక్క చివరి భాగం ఇందులోనే సంగ్రహింపబడింది. తరువాత కవి ఇలా చెబుతున్నాడు — రామునికి సంబంధించి ఈ భూమిపై ఇంకా జరగబోయేది ఏదైతే ఉందో, అదంతా పూజ్యుడైన వాల్మీకి ఋషి ఉత్తర కావ్యంలో రచించాడు. దీనితో ఉత్తరకాండ ఉనికి సూచింపబడింది. ముఖ్యంగా ‘అనాగతమ్’ (ఇంకా రానిది) అనే పదం మననం చేయదగినది — గతాన్ని చూసినవాడు భవిష్యత్తును కూడా చూస్తాడు; యోగదృష్టికి కాలనియమం అడ్డు కాదు. ఈ విధంగా మూడవ సర్గ సమగ్ర కావ్యానికి విషయసూచి అవుతుంది. మొదటి సర్గలో నారదుడు సంక్షేపంగా చెప్పాడు, ఈ సర్గలో వాల్మీకి స్వయంగా దర్శించాడు, ఇక ముందు వందలాది సర్గలలో విస్తారంగా గానం చేయబడుతుంది. విన్నది, చూసినది, పాడినది — ఈ మూడు సోపానాలతో ఆదికావ్యం ప్రవర్తిస్తుంది. ఈ సర్గలో ఒక్క కథ కూడా విస్తారంగా చెప్పబడలేదు; అయినప్పటికీ చదివేవారి చిత్తంలో సమగ్ర రామాయణం ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ సూచీకళయే కవి సామర్థ్యం. విత్తనంలో వృక్షం ఉన్నట్లు, ఈ సర్గలో ఆరు కాండలూ ఉత్తరకాండా నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥