సర్గ
ఆదికావ్యోత్పత్తి
క్రౌంచవధ, శోకం శ్లోకమవడం, బ్రహ్మ ఆదేశం
నారదుడు చెప్పిన ఆ సంక్షేప రామాయణ రూపమైన వాక్యాన్ని విని, వాక్కుశలుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన వాల్మీకి తన శిష్యులతో కలిసి ఆ మహాముని నారదుని పూజించాడు. యథావిధిగా సత్కారం పొందిన దేవర్షి నారదుడు ఆయన వద్ద సెలవు తీసుకొని, ఆయన అనుమతి పొంది, ఆకాశమార్గాన దేవలోకానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ ఒక విషయం గమనించదగినది — మొదటి సర్గలో విన్న కథ ఇక్కడ శ్రోత హృదయంలో విత్తనంలా నిక్షిప్తమై ఉంది. గురువు మాట ఇచ్చి వెళ్ళిపోతాడు; శిష్యుని మనస్సులో మాత్రం ఆ మాట నెమ్మదిగా పరిణతి చెందుతుంది. ఈ సర్గలోని కథ అంతా ఆ విత్తనం మొలకెత్తడమే. కవి ఇక్కడ తొందరపడి కావ్యాన్ని ఆరంభించడు; మొదట పూజ, తరువాత వీడ్కోలు, ఆ తరువాత ఏకాంతం — ఈ క్రమంలో కవి చిత్తం సిద్ధమవుతుంది. ఇక్కడ వాల్మీకి శిష్యసమేతుడై ఉన్నాడన్నది కూడా సూచింపబడింది — గురువు గ్రహించిన జ్ఞానం శిష్యపరంపర ద్వారానే లోకంలో నిలుస్తుంది.
నారదుడు దేవలోకానికి వెళ్ళిన ముహూర్తకాలంలోనే వాల్మీకి గంగకు సమీపంలో ప్రవహించే తమసా నది తీరానికి వెళ్ళాడు. ఆ తీరానికి చేరి, బురద లేని స్వచ్ఛమైన స్నానఘట్టాన్ని (తీర్థాన్ని) చూసి, పక్కనే ఉన్న శిష్యుడు భరద్వాజునితో ఇలా అన్నాడు — ‘భరద్వాజా, చూడు, ఈ తీర్థం బురద లేనిది, రమణీయమైనది; దీని నీరు సత్పురుషుని మనస్సువలె ప్రసన్నంగా ఉంది.’ ఇక్కడి ఉపమ ఎంతో సార్థకమైనది. నీటి స్వచ్ఛతను వర్ణించడానికి కవి సత్పురుషుని మనస్సును ఉపమానంగా తీసుకుంటున్నాడు. కవి ఏ ఉపమానంతో వర్ణిస్తాడో దానిని బట్టే అతని దృష్టి తెలుస్తుంది. ఎవరి చిత్తంలో నిర్మలత్వం నెలకొని ఉంటుందో వారే బయటి నీటిలో నిర్మలత్వాన్ని చూస్తారు. ఈ శ్లోకమే ముందు రాబోయే కరుణరసానికి నేపథ్యాన్ని సిద్ధం చేస్తుంది — ఎక్కడ ప్రసన్నత ఉంటుందో అక్కడే ఆఘాతం మరింత తీవ్రంగా తగులుతుంది. తమసా నది జాహ్నవికి (గంగకు) సమీపంలో ప్రవహిస్తుంది అని చెప్పడం ద్వారా కవి స్థలాన్ని నిర్దిష్టం చేస్తున్నాడు; ఆదికావ్యం జన్మించిన భూమి కల్పితమైనది కాదు, ప్రసిద్ధమైన భూమి.
ముని శిష్యునికి ఇలా ఆదేశిస్తున్నాడు — ‘నాయనా, కలశాన్ని ఇక్కడే ఉంచు, నాకు నారచీరను ఇవ్వు; ఈ ఉత్తమమైన తమసా తీర్థంలోనే నేను స్నానం చేస్తాను.’ మహాత్ముడైన వాల్మీకి ఇలా చెప్పగానే నియతవ్రతుడైన భరద్వాజుడు గురువుకు నారచీరను అందించాడు. జితేంద్రియుడైన ముని శిష్యుని చేతి నుండి నారచీరను తీసుకొని, ఆ ప్రదేశంలోని విశాలమైన వనాన్ని నలువైపులా చూస్తూ సంచరించాడు. ఈ శ్లోకాలలో కావ్యం జన్మించే క్షణానికి ముందున్న పూర్వరంగం వర్ణింపబడింది. అక్కడ ప్రత్యేకమైన సంఘటన ఏదీ లేదు; స్నానానికి వచ్చిన ముని, ప్రసన్నమైన నీరు, విశాలమైన వనం — ఇంతే. గొప్ప సంఘటన సాధారణంగా ప్రశాంతమైన క్షణంలోనే మెల్లగా చేరువవుతుంది. శిష్యుని వినయం కూడా ఇక్కడ సూచింపబడింది — అతడు ప్రశ్న వేయడు, ఆలస్యం చేయడు, కేవలం గురువు ఆజ్ఞను పాటిస్తాడు. నారచీర అందించడం చిన్న పనే, కాని దానితో శిష్యుని నియమనిష్ఠ బయటపడుతుంది; చిన్న పనిలోనే శీలం కనిపిస్తుంది.
ఆయనకు సమీపంలోనే ఒకదానినొకటి ఎన్నడూ విడువని క్రౌంచపక్షుల జంట సంచరిస్తూ ఉంది; వాటి మధురమైన కూజితం వినిపిస్తూ ఉంది. పూజ్యుడైన వాల్మీకి దానిని చూశాడు. అదే క్షణంలో పాపపు నిశ్చయం గలవాడూ, సమస్త ప్రాణులపట్ల వైరానికి నిలయమైనవాడూ అయిన ఒక నిషాదుడు ముని చూస్తూ ఉండగానే ఆ జంటలోని మగ క్రౌంచాన్ని కొట్టి చంపాడు. రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో ఆ పక్షి నేలపై గిలగిల కొట్టుకుంటూ పడిపోయింది. భర్త హతుడవడం చూసి అతని భార్య దీనమైన స్వరంతో ఆక్రందించింది. ఎర్రని శిరస్సు గలవాడూ, మదించినవాడూ, రెక్కలు గలవాడూ, తనకు సహచరుడూ అయిన భర్తను కోల్పోయి ఆమె విలపించింది. ఇక్కడ కవి క్రౌంచి శోకాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు; ఎందుకంటే ఆమె శోకం నుండే కావ్యం జన్మించబోతోంది. నిషాదునికి వాడిన రెండు విశేషణాలు మననం చేయదగినవి — పాపనిశ్చయః (పాపం చేయాలనే నిశ్చయం గలవాడు), వైరనిలయః (వైరానికి నిలయమైనవాడు). అతని చర్యకు ఆకలి కారణం కాదు, భయమూ కాదు; వైరమే అతనికి నెలవు. ‘మిథునం’ అనే పదం ఆ రెండింటి అభేదాన్ని సూచిస్తుంది; కాబట్టి ఒకదానిని చంపడం నిజానికి రెండింటినీ చంపడమే.
నిషాదుడు పడగొట్టిన ఆ పక్షిని ఆ స్థితిలో చూసి ధర్మాత్ముడైన ఋషి హృదయంలో కారుణ్యం ఉప్పొంగింది. స్వభావసిద్ధంగానే కరుణను అనుభవించే ఆ ముని ఇది అధర్మం అని నిశ్చయించి, రోదిస్తున్న క్రౌంచిని చూసి, ఈ మాట పలికాడు — ‘మా నిషాద ప్రతిష్ఠాం త్వమగమః శాశ్వతీః సమాః, యత్క్రౌంచమిథునాదేకమవధీః కామమోహితమ్’. దీని అర్థం — ‘ఓ నిషాదా, కామమోహితమైన క్రౌంచ జంటలో ఒకదానిని నీవు చంపావు కాబట్టి, శాశ్వతంగా ఎన్నేళ్ళైనా నీకు ప్రతిష్ఠ కలుగకుండుగాక.’ ఇదే సంస్కృత వాఙ్మయంలో శ్లోకరూపంలో వెలువడిన మొట్టమొదటి వాక్కు. శాపరూపంలో వెలువడిన వాణి తనంతట తానే ఛందోబద్ధమైంది — శోకం శ్లోకమైంది. ఇదే ఈ సర్గకు కేంద్రం, సమగ్ర ఆదికావ్యానికి ఉత్పత్తిస్థానం. ఇక్కడ గమనించవలసినది — ముని కావ్యం రచించాలని కోరలేదు; కరుణయే అతని నోట ఛందస్సును రచిస్తోంది. కోరకుండానే ఉత్తమ కావ్యం జన్మిస్తుంది అని ఆలంకారికులు చెబుతారు.
ఈ విధంగా పలికిన తరువాత మనసులో ఆలోచిస్తున్న ఆయనకు ఒక చింత కలిగింది — ‘ఈ పక్షి శోకంతో ఆర్తుడనైన నేను ఇది ఏమి పలికాను?’ అని. అలా ఆలోచిస్తూ ఆ మహాప్రాజ్ఞుడూ మతిమంతుడూ ఒక నిర్ణయానికి వచ్చి, శిష్యునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాలుగు పాదాలతో బద్ధమైనదీ, ప్రతి పాదంలోనూ సమానమైన అక్షరాలు గలదీ, తంత్రీవాద్యపు లయతో పాడదగినదీ, శోకార్తుడనైన నా నోటి నుండి వెలువడినదీ అయిన ఇది శ్లోకమే అగుగాక, మరొకటి కాదు.’ గురువు పలికిన ఆ అనుత్తమమైన వాక్యాన్ని శిష్యుడు సంతోషంతో గ్రహించాడు; దానితో ముని కూడా సంతుష్టుడయ్యాడు. ఇక్కడ కవి స్వయంగా ఛందస్సు లక్షణాన్ని చెబుతున్నాడు — పాదబద్ధత, అక్షరసామ్యం, లయానుగుణత్వం. దీనివల్ల కావ్యం కేవలం భావం మాత్రమే కాదు, నియమబద్ధమైన భావం అని తెలుస్తుంది. శిష్యుడు దానిని గ్రహించడం కూడా అర్థవంతమే — ఒకరు చెప్పినది మరొకరు గ్రహిస్తారు, ఈ విధంగానే పరంపర ఆరంభమవుతుంది. ఈ సందర్భంలో ‘శోకం’, ‘శ్లోకం’ అనే పదాల సామ్యం కూడా కవి ఉద్దేశించినదే — అక్షరాల స్వల్పమైన మార్పుతోనే శోకం శ్లోకమవుతుంది.
తరువాత ఆయన ఆ తీర్థంలో యథావిధిగా స్నానం చేసి, అదే విషయాన్ని ఆలోచిస్తూ ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చాడు. వినయశీలుడూ బహుశ్రుతుడూ అయిన శిష్యుడు భరద్వాజుడు నిండు కలశాన్ని తీసుకొని గురువు వెనుకనే నడిచాడు. ధర్మవేత్త అయిన ముని శిష్యునితో కలిసి ఆశ్రమంలో ప్రవేశించి, కూర్చొని ఇతర విషయాలు కూడా మాట్లాడాడు, కాని ఆయన ధ్యాస అంతా ఆ శ్లోకంపైనే ఉంది. అప్పుడు లోకకర్తా, స్వయంప్రభువూ, చతుర్ముఖుడూ, మహాతేజస్వీ అయిన బ్రహ్మ ఆ మునిపుంగవుని చూడడానికి స్వయంగా వచ్చాడు. వాల్మీకి ఆయనను చూసి వెంటనే లేచి, వాక్కును నిగ్రహించుకొని, చేతులు జోడించి, నియమంతో, పరమ విస్మయంతో నిలబడ్డాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — బ్రహ్మను ఎవరూ ఆహ్వానించలేదు, ఆయన తనంతట తానే వస్తున్నాడు. ఎక్కడ నిజంగా ఏదో నూతనమైనది జన్మిస్తుందో అక్కడికి దైవం కూడా తనంతట తానే చేరువవుతుంది అని కవి ఆశయం. ఇతర విషయాలు మాట్లాడుతున్నప్పటికీ ఎవరి ధ్యాస ఒకేచోట నిలిచి ఉంటుందో, ఆ ఏకాగ్రతయే రాబోయే మహాకావ్యానికి మూలం.
ఆయన పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆసనం, వందనం సమర్పించి ఆ దేవుని పూజించాడు; విధిపూర్వకంగా ప్రణమిల్లి క్షేమసమాచారం అడిగాడు. భగవంతుడైన బ్రహ్మ పరమపూజితమైన ఆసనంపై కూర్చొని వాల్మీకి ఋషిని కూడా ఆసనంపై కూర్చోమని సూచించాడు. బ్రహ్మ అనుమతి పొంది ఆయన కూడా ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. సాక్షాత్తూ లోకపితామహుడు ఎదుట కూర్చొని ఉన్నా వాల్మీకి మనస్సు మాత్రం అక్కడికే — ఆ సంఘటనపైకే — పోయింది; ఆయన ధ్యానమగ్నుడై ఇలా చింతిస్తూ ఉన్నాడు — ‘వైరబుద్ధి గల ఆ పాపాత్ముడు ఎంత కష్టమైన పని చేశాడు! అంత మధురంగా కూసే క్రౌంచాన్ని కారణం లేకుండా చంపాడే!’ అలా శోకిస్తూనే ఆయన క్రౌంచిని ఉద్దేశించి ఆ శ్లోకాన్ని మళ్ళీ గానం చేశాడు. బ్రహ్మ సన్నిధిలో కూడా ఆయన శోకం తొలగిపోలేదు. ఈ కరుణయే కవి లక్షణం — ఎవరి హృదయం పరుల దుఃఖంతో స్పందిస్తుందో వారే కావ్యం రచించడానికి అర్హులు. పూజ క్రమం కూడా శాస్త్రీయమైనది — పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆసనం, వందనం, తరువాత కుశలప్రశ్న; ఇదే అతిథిసత్కారానికి ప్రాచీనమైన విధి.
ఆయన మళ్ళీ అంతర్ముఖుడై శోకంలో మునిగిపోయాడు. అప్పుడు బ్రహ్మ నవ్వుతూ ఆ మునిపుంగవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు రచించినది శ్లోకమే; దీని గురించి సందేహించవలసిన పని లేదు. ఓ బ్రహ్మర్షీ, నా సంకల్పం వల్లనే ఈ సరస్వతి నీ నోటి నుండి వెలువడింది.’ ఈ వాక్యం వల్ల రెండు విషయాలు సిద్ధిస్తున్నాయి. మొదటిది — ముని నోటి నుండి వెలువడినది దోషరూపమైనది కాదు, ఛందోరూపమైనది. రెండవది — ఆ వాణి మానుషమైనది కాదు, దైవికమైనది. శోకం నుండి పుట్టిన మాట కూడా దైవం ఆమోదించినప్పుడు కావ్యమవుతుంది. బ్రహ్మ నవ్వడం కూడా అర్థవంతమే — ముని సందేహం నిజానికి అనవసరమైనది అని అది సూచిస్తుంది. ‘నేను శాపం పలికానా?’ అని వాల్మీకి శంకించాడు; బ్రహ్మ మాత్రం దానిని శాపరూపంగా కాక సారస్వతరూపంగా (సరస్వతీ ప్రసాదంగా) గ్రహించాడు. ఒకే మాట వేర్వేరు దృష్టులలో వేర్వేరు రూపం ధరిస్తుంది.
తరువాత బ్రహ్మ ఇలా ఆదేశిస్తున్నాడు — ‘ఓ ఋషిసత్తమా, నీవు రాముని సమగ్ర చరిత్రను రచించు. లోకంలో ధర్మాత్ముడూ, భగవంతుడూ, ధీమంతుడూ, ధీరుడూ అయిన రాముని వృత్తాంతాన్ని నారదుని నుండి నీవు ఎలా విన్నావో అలాగే చెప్పు. ధీమంతుడైన ఆ రాముని రహస్యమైన వృత్తాంతమూ, బహిరంగమైన వృత్తాంతమూ, లక్ష్మణునితో కలిసి జరిగినదీ, రాక్షసులకు సంబంధించినదంతా, వైదేహి విషయంలో బహిరంగంగా గాని రహస్యంగా గాని జరిగినదీ — ఇదంతా, నీకు తెలియనిదైనా, నీకు తెలియవస్తుంది. ఈ కావ్యంలో నీ వాక్కు ఎక్కడా అసత్యం కాదు.’ ఈ వరదానం ఎంతో ముఖ్యమైనది — కవికి దివ్యదృష్టి ప్రసాదింపబడుతోంది. కాబట్టి రామాయణం కేవలం కల్పన కాదు, ప్రత్యక్షదర్శనం అని సంప్రదాయం భావిస్తుంది. రహస్యమూ బహిరంగమూ అని రెండూ చెప్పబడ్డాయి; బాహ్యమైన కర్మా, ఆంతరికమైన భావమూ — రెండూ కవికి గోచరమవుతాయి. ‘నారదుని నుండి విన్నట్లు’ అనే మాటతో బ్రహ్మ పూర్వసర్గతో సంబంధాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు — సంక్షేపంగా విన్న కథనే విస్తారంగా చెప్పాలి.
బ్రహ్మ మళ్ళీ ఇలా అంటున్నాడు — ‘రాముని పుణ్యమైన, మనోహరమైన కథను శ్లోకబద్ధంగా రచించు. ఈ భూమిపై పర్వతాలూ నదులూ ఎంతకాలం నిలిచి ఉంటాయో అంతకాలం లోకాలలో రామాయణ కథ ప్రచారంలో ఉంటుంది. నీవు రచించిన రామకథ ఎంతకాలం ప్రచారంలో ఉంటుందో అంతకాలం నీవు పైనా క్రిందా ఉన్న నా లోకాలలో నివసిస్తావు.’ ఇలా చెప్పి భగవంతుడైన బ్రహ్మ అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. అప్పుడు ఆ ముని, శిష్యులతో సహా, విస్మయానికి లోనయ్యాడు. ఇక్కడ కవి అమరత్వం కావ్యపు ఆయుర్దాయంతో కొలవబడుతోంది. పర్వతాలూ నదులూ స్థిరత్వానికి ఉపమానాలు; కావ్యం నిలిచి ఉండడం వాటితో సమానం అని చెప్పి బ్రహ్మ కావ్యాన్ని ప్రకృతివలె శాశ్వతం చేస్తున్నాడు. బ్రహ్మ అంతర్ధానం కూడా సూచనాత్మకమే — ఆదేశం ఇవ్వబడింది, ఇక కార్యం కవిదే. దైవం మార్గం చూపుతుంది, అడుగు వేయవలసినది మాత్రం మనిషే.
ఆయన శిష్యులందరూ ఆ శ్లోకాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ గానం చేశారు; ఎంతో ప్రీతితో, మిక్కిలి విస్మయంతో వారు ఒకరితో ఒకరు ఇలా అనుకున్నారు — ‘సమానమైన అక్షరాలు గల నాలుగు పాదాలతో మహర్షి గానం చేసిన శోకం, మళ్ళీ మళ్ళీ పలకడం వల్ల శ్లోకత్వాన్ని పొందింది.’ అప్పుడు పరిశుద్ధాంతఃకరణుడైన ఆ మహర్షికి ఈ సంకల్పం కలిగింది — ‘ఇటువంటి శ్లోకాలతోనే నేను సమగ్ర రామాయణ కావ్యాన్ని రచిస్తాను.’ తరువాత కీర్తిమంతుడూ, ఉదారమైన దృష్టి గలవాడూ అయిన ఆ ముని, ఉదారమైన వృత్తాలూ అర్థాలూ పదాలూ గల, మనోహరమైన, సమాక్షరాలు గల వందలాది శ్లోకాలతో యశస్వి అయిన రాముని కీర్తిని పెంచే కావ్యాన్ని రచించాడు. చివరగా కవి శ్రోతలను ఇలా ఆహ్వానిస్తున్నాడు — ‘సమాసాలూ సంధులూ సరిగా కూర్చబడిన, సమమైన మధురమైన అర్థంతో కూడిన వాక్యాలతో బద్ధమైన, ముని రచించిన రఘువరుని చరిత్రనూ, దశగ్రీవుని వధనూ వినండి.’ ఈ విధంగా ఈ సర్గ శోకం శ్లోకమవడంతో ఆరంభమై మహాకావ్య సంకల్పం వరకూ సాగి ముగుస్తుంది. శిష్యుల గానం ద్వారానే శ్లోకం మొట్టమొదట లోకంలో ప్రచారమవుతుంది; దీనివల్ల కావ్యం శ్రోతల వల్లనే జీవిస్తుందని తెలుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥