॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 1వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

సంక్షేప రామాయణం

నారద వాల్మీకి సంవాదం

పూర్వం తపస్సులోనూ స్వాధ్యాయంలోనూ నిత్యమూ నిమగ్నుడై ఉండే వాల్మీకి అనే తపస్వి అయిన ముని ఉండేవాడు. ఒకనాడు ఆయన వాక్కును ఎరిగినవారిలో శ్రేష్ఠుడైన మునిపుంగవుడు నారదుని ఇలా ప్రశ్నించాడు. ఆయన ప్రశ్న ఇది — ఈ లోకంలో ఇప్పుడు గుణవంతుడైన పురుషుడు ఎవరు? వీర్యవంతుడు ఎవరు? ధర్మం తెలిసినవాడు ఎవరు? కృతజ్ఞుడు ఎవరు? సత్యమే పలికేవాడు ఎవరు? దృఢమైన వ్రతం గలవాడు ఎవరు? ఆయన మళ్ళీ అడిగాడు — సదాచారంతో కూడినవాడు ఎవరు? సమస్త ప్రాణులకూ హితం చేసేవాడు ఎవరు? విద్వాంసుడు ఎవరు? సమర్థుడు ఎవరు? సాటిలేని ప్రియదర్శనుడు ఎవరు? ఇంకా — ఆత్మవంతుడు ఎవరు? క్రోధాన్ని జయించినవాడు ఎవరు? కాంతిమంతుడు ఎవరు? అసూయ లేనివాడు ఎవరు? యుద్ధంలో ఎవరికి రోషం కలిగితే దేవతలు సైతం భయపడతారు? ‘ఇదంతా వినాలని నాకు పరమ కుతూహలంగా ఉంది; మహర్షీ, ఇటువంటి నరుని తెలుసుకోగలవాడవు నీవే’ అని వాల్మీకి అన్నాడు. ఇక్కడ ముని పదహారు గుణాల గురించి అడిగాడు. ఈ గుణాలు శీలం, శౌర్యం, జ్ఞానం, లోకసంబంధం అనే నాలుగు క్షేత్రాలుగా విభజింపబడి ఉన్నాయి. కేవలం శూరుని గురించి అడగలేదు, కేవలం విద్వాంసుని గురించీ అడగలేదు; ఈ గుణాలన్నిటి సముదాయం ఒక్క పురుషునిలోనే ఎలా సంభవిస్తుంది అన్నదే ముని జిజ్ఞాస. ఈ ప్రశ్నలతోనే సమగ్ర రామాయణానికి ప్రవృత్తి కలుగుతుంది. ఏ ప్రశ్న శుద్ధమైనదో దాని సమాధానమూ శుద్ధంగానే ఉంటుంది — అందుకే కవి మొదటనే ప్రశ్నను నిలుపుతున్నాడు. ఇక్కడ వాల్మీకి తపస్విత్వమూ, నారదుడు వాగ్విదులలో అగ్రేసరుడన్న సంగతీ సూచింపబడ్డాయి. స్వయంగా తపస్వి అయినవాడే గుణవంతుని గురించి తెలుసుకోగోరుతాడు; వాక్కును ఎరిగినవాడే అటువంటి పురుషుని వర్ణించగలడు. కాబట్టి ప్రశ్నించేవాడూ సమాధానం చెప్పేవాడూ ఇద్దరూ యోగ్యులే. ఈ సంభాషణే ఆదికావ్యానికి బీజం. ఆ పదహారు గుణాలు ఇవి — గుణవత్త్వం (సద్గుణసంపద), వీర్యం (పరాక్రమం), ధర్మజ్ఞత్వం (ధర్మాన్ని ఎరగడం), కృతజ్ఞత్వం (చేసిన మేలును మరువకపోవడం), సత్యవాక్యత్వం (సత్యమే పలకడం), దృఢవ్రతత్వం (చేపట్టిన వ్రతాన్ని విడువకపోవడం), సచ్చారిత్ర్యం (సదాచారం), సర్వభూతహితత్వం (సకల ప్రాణుల హితం కోరడం), విద్వత్త్వం (పాండిత్యం), సామర్థ్యం, ప్రియదర్శనత్వం (చూడగానే ప్రీతి కలిగించే రూపం), ఆత్మవత్త్వం (మనస్సును వశంలో ఉంచుకోవడం), జితక్రోధత్వం (కోపాన్ని జయించడం), ద్యుతిమత్త్వం (తేజస్సు), అనసూయత్వం (అసూయ లేకపోవడం), రణే శత్రుభయంకరత్వం (యుద్ధంలో శత్రువులకు భయం కలిగించడం).

మూడు లోకాలలోని వృత్తాంతాలూ ఎరిగిన నారదుడు ఆ ప్రశ్న విని ఎంతో సంతోషించాడు. ఆయన ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘మునీ, నీవు కీర్తించిన ఈ గుణాలు అనేకం, దుర్లభమైనవి కూడా; ఒక్క పురుషునిలో వీటన్నిటి కలయిక సాధారణంగా కనిపించదు. అయినప్పటికీ ఈ గుణాలన్నిటితో కూడిన నరుడు ఒకడున్నాడు. అతనిని గురించి నేను బాగా తెలుసుకొని, ఆలోచించి చెబుతాను, విను.’ పిమ్మట ఆయన ఇలా చెప్పాడు — ‘ఇక్ష్వాకుల వంశంలో పుట్టిన రాముడనే పురుషుడు జనులందరూ విన్నవాడు, ప్రసిద్ధుడు.’ ఈ సమాధానంతో నారదుడు కేవలం పేరునే కాదు, కులాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు; ఎందుకంటే గుణాల మూలాలలో కులం నుండి వచ్చే శిక్షణ కూడా ఒకటి. ఇక్ష్వాకు వంశం సత్యపరాయణమైన వంశం; ఆ వంశంలోనే సత్యవ్రతుడైన రాముడు జన్మించాడు — ఈ పొందిక అర్థవంతమైనది. ఈ ప్రశ్నోత్తరాలతోనే సంక్షేప రామాయణం ఆరంభమవుతుంది. నారదుడు కల్పించి ఏదీ చెప్పడం లేదు; త్రికాలజ్ఞుడైన ఆయన అంతా కళ్ళారా చూసినట్లే ఎరుగును. కాబట్టి ఆయన మాట ప్రమాణమైనది.

నారదుడు రాముని గుణాలను ఇలా వర్ణిస్తున్నాడు. ఆయన నియతాత్ముడు (మనస్సును నియమించుకున్నవాడు), మహావీర్యుడు, ద్యుతిమంతుడు, ధృతిమంతుడు, జితేంద్రియుడు. ఆయన బుద్ధిమంతుడు, నీతిమంతుడు, వాగ్మి, శ్రీమంతుడు, శత్రునాశకుడు. ఆయన శరీర లక్షణాలు కూడా ఉత్తమమైనవి — విశాలమైన భుజాలు, మోకాళ్ళవరకు వ్రేలాడే బలమైన బాహువులు, శంఖం వంటి కంఠం, పెద్ద చెక్కిళ్ళు, విశాలమైన వక్షస్సు, గొప్ప ధనుస్సు, కండలలో మరుగుపడిన జత్రువులు (మెడ కింది ఎముకలు), అందమైన శిరస్సు, శుభమైన లలాటం, ఉత్తమమైన విక్రమం (నడక). ఆయన సముడు (తగిన ఎత్తు, కొలతలు గలవాడు), సమంగా విభక్తమైన అవయవాలు గలవాడు, నునుపైన మేనిఛాయ గలవాడు, ప్రతాపవంతుడు, బలిసిన వక్షస్సు గలవాడు, విశాలమైన కన్నులు గలవాడు, లక్ష్మీవంతుడు, శుభలక్షణాలతో కూడినవాడు. గుణాలలో ఆయన ధర్మజ్ఞుడు, సత్యసంధుడు, ఎల్లప్పుడూ ప్రజల హితంలో నిమగ్నుడు, యశస్వి, జ్ఞానసంపన్నుడు, శుచి, సంయమి, సమాధిమంతుడు (ఏకాగ్రచిత్తుడు). ఆయన ప్రజాపతితో సమానుడు, ధాత (అందరినీ పోషించేవాడు), రిపునాశకుడు, జీవలోకానికి రక్షకుడు, ధర్మానికి పరిరక్షకుడు. ఆయన వేదాలనూ వేదాంగాలనూ తత్త్వతః ఎరుగును; ధనుర్వేదంలో నిష్ణాతుడు; సర్వశాస్త్రాల అర్థమూ తెలిసినవాడు; స్మృతిమంతుడు, ప్రతిభావంతుడు. ఆయన సర్వలోకప్రియుడు, సాధువు, అదీనాత్ముడు (దైన్యం ఎరుగని మనస్సు గలవాడు), విచక్షణుడు, అందరిపట్ల సమదృష్టి గలవాడు; నదులు ఎల్లప్పుడూ సముద్రాన్ని చేరినట్లు సజ్జనులు ఎల్లప్పుడూ ఆయనను చేరుతూ ఉంటారు. ఇక్కడ గమనించవలసింది — నారదుడు మొదట గుణాలను, తరువాత రూపాన్ని, మళ్ళీ గుణాలను వర్ణిస్తున్నాడు. దీనివల్ల రూపం గుణాలకు ఆశ్రయం మాత్రమే, గుణాలే ప్రధానం అని సూచింపబడుతోంది. ఈ విధంగా వాల్మీకి వేసిన పదహారు ప్రశ్నలకూ నారదుడు ఒక్కటే సమాధానం ఇచ్చాడు — ‘రాముడు’. ముఖ్యంగా ఇక్కడ మూడు పదాలు మననం చేయదగినవి — సత్యసంధః (సత్యప్రతిజ్ఞుడు), ధర్మస్య పరిరక్షితా (ధర్మాన్ని కాపాడేవాడు), జీవలోకస్య రక్షితా (జీవలోకాన్ని రక్షించేవాడు). సత్యం ఆయన స్వభావం, ధర్మం ఆయన మార్గం, లోకరక్షణ ఆయన ప్రయోజనం. ఈ మూడింటిలోనే సమగ్ర రామచరితం సంగ్రహింపబడి ఉంది. సముద్రం గంభీరంగా, చలించకుండా ఉన్నట్లే రాముడు కూడా గాంభీర్యంతో, ధైర్యంతో కూడినవాడని ఈ ఉపమ తెలియజేస్తుంది.

ఒకసారి రాజు దశరథుడు ప్రజల హితాన్ని కోరి, జ్యేష్ఠుడూ, శ్రేష్ఠగుణసంపన్నుడూ, తనకు ప్రియమైనవాడూ అయిన కుమారుడు రాముని యువరాజుగా అభిషేకించాలని సంకల్పించాడు. అభిషేకానికి జరుగుతున్న సన్నాహాలను చూసి ఆయన భార్య కైకేయి, పూర్వం తనకు ఇచ్చిన రెండు వరాలను గుర్తుచేసి, రెండు కోరికలు కోరింది — రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనవాసం చేయాలి, భరతునికి రాజ్యాభిషేకం జరగాలి. సత్యవచనానికి కట్టుబడి, ధర్మపాశంతో బంధింపబడిన రాజు దశరథుడు ఇష్టం లేకపోయినా తన ప్రియపుత్రుని అడవికి పంపాడు. రాముడైతే తండ్రి ఆజ్ఞ విని శోకించలేదు, కోపించలేదు, రాజ్యలోభంతో వివాదమూ చేయలేదు. తండ్రి మాటను నెరవేర్చడానికి, కైకేయికి ప్రియం చేయడానికి ప్రతిజ్ఞ పూని, ప్రశాంతమైన మనస్సుతో వనానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ రామునికి పితృవాక్యపరిపాలనమే పరమధర్మం అని చూపబడింది. ఈ ఒక్క సందర్భం ద్వారానే వాల్మీకి అడిగిన ధర్మజ్ఞత్వం, సత్యవాక్యత్వం, దృఢవ్రతత్వం మొదలైన గుణాలు కథ ఆరంభంలోనే ప్రత్యక్షంగా ప్రదర్శింపబడుతున్నాయి. మాటలో చెప్పినది ఆచరణలో నిరూపితమవుతుంది — ఇదే కావ్యరీతి. కైకేయి దోషం కూడా కేవలం ఆమెది మాత్రమే కాదు; మంథర మాటలవల్ల ఆమె బుద్ధి వికృతమైంది. ఈ విధంగా కథ ఆరంభంలోనే సుఖదుఃఖాల అనిత్యత చూపబడుతోంది — ఒకే రోజు అభిషేకం నిశ్చయమైంది, అదే రోజు వనవాసం మొదలైంది.

అడవికి వెళ్తున్న ఆ రాముని ఆయన ప్రియసోదరుడు లక్ష్మణుడు అనుసరించాడు. స్నేహమూ వినయమూ నిండిన అతడు సుమిత్రకు ఆనందాన్ని పెంచేవాడు; అన్నను విడిచి క్షణమైనా ఉండలేనివాడు. రాముని భార్య సీత కూడా — జనకుని కులంలో పుట్టినది, దేవమాయచేత సృష్టింపబడినదా అన్నంత సుందరి, సర్వలక్షణసంపన్న, నారీమణులలో ఉత్తమురాలు, పతినే అనుసరించే వ్రతం గలది — రోహిణి చంద్రుని అనుసరించినట్లు రాముని వెంట నడిచింది. పౌరులూ, తండ్రి దశరథుడూ వెంట రాగా రాముడు శృంగిబేరపురంలో గంగాతీరానికి చేరి నిషాదాధిపతి గుహుని కలుసుకున్నాడు. అక్కడ ఆయన సారథి సుమంత్రుని వెనుకకు పంపివేశాడు. తరువాత ఆ ముగ్గురూ ఒక వనం నుండి మరొక వనానికి సాగుతూ, మహానదులను దాటి, భరద్వాజ ముని ఆదేశం మేరకు చిత్రకూట పర్వతానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ రమణీయమైన నివాసం ఏర్పరచుకొని దేవగంధర్వులవలె ఆ ముగ్గురూ సుఖంగా నివసించారు. ఈ విధంగా వనవాసం కేవలం శోకమయంగా కాక ధర్మానికీ ప్రీతికీ ఆశ్రయమైంది. గుహుడు నిషాదుడైనప్పటికీ రాముడు అతనిని మిత్రునిగా స్వీకరించాడు. దీనివల్ల రాముని సమదృష్టి స్పష్టమవుతుంది — ఆయన జాతిని చూడడు, భక్తినే చూస్తాడు. ఇదే దృష్టి ముందు శబరి, హనుమంతుడు, విభీషణుల స్వీకారంలోనూ కనిపిస్తుంది.

రాముడు చిత్రకూటానికి వెళ్ళిన తరువాత పుత్రశోకంతో తల్లడిల్లిన రాజు దశరథుడు కుమారుని తలచుకుంటూ, విలపిస్తూ ప్రాణాలు విడిచి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ఆయన మరణించిన పిమ్మట వసిష్ఠుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులు రాజ్యానికి నియమించబోయినా మహాబలుడైన భరతుడు ఆ రాజ్యాన్ని కోరలేదు. అతడు సైన్యంతో వనానికి వెళ్ళి మహాత్ముడైన రాముని ప్రసన్నుని చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు — ‘ఆర్యా, నీవే ధర్మజ్ఞుడవు, నీవే రాజువు కావాలి’ అని. కాని రాముడు తండ్రి సత్యాన్ని కాపాడాలని కోరి రాజ్యాన్ని స్వీకరించలేదు. ఆయన రాజ్యానికి చిహ్నంగా తన పాదుకలను భరతునికి ఇచ్చాడు. మళ్ళీ మళ్ళీ వేడుకొన్నా కోరిక నెరవేరని భరతుడు రాముని పాదుకలను శిరస్సున ధరించి తిరిగి వచ్చాడు. అతడు అయోధ్యలో ప్రవేశించలేదు; నందిగ్రామంలో ఉంటూ, రాముని రాకకై ఎదురుచూస్తూ, ఆయన పేరుమీదనే రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఈ విధంగా అన్నదమ్ముల పరస్పర స్నేహమూ త్యాగమూ లోకానికి ఆదర్శమయ్యాయి — ఒకడు రాజ్యాన్ని త్యజిస్తాడు, మరొకడూ దానిని స్వీకరించడు. పాదుకలే రాజ్యచిహ్నం అన్న భరతుని నిర్ణయం రాజనీతికి ఒక నూతన ఆదర్శాన్ని నెలకొల్పుతుంది — సింహాసనం స్వామి కాదు, స్వామి ఆజ్ఞయే ప్రమాణం.

భరతుడు వెళ్ళిపోయిన తరువాత, మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చే పౌరుల సాంగత్యాన్ని తప్పించుకోవాలని కోరి, రాముడు చిత్రకూటాన్ని విడిచి దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు. అక్కడ ఆయన విరాధుడనే బలవంతుడైన రాక్షసుని సంహరించాడు. ఆ తరువాత శరభంగుడు, సుతీక్ష్ణుడు, అగస్త్యుడు, అగస్త్యుని సోదరుడు అనే మహర్షులను దర్శించాడు. అగస్త్యుని మాట మేరకు ఆయన ఇంద్రుడు ఇచ్చిన గొప్ప ధనుస్సును, అక్షయమైన బాణాలు గల రెండు అమ్ములపొదులను, పదునైన ఖడ్గాన్ని పొందాడు. ఆ వనంలో నివసిస్తున్న రాముని దగ్గరకు దండకారణ్యవాసులైన ఋషులు వచ్చి రాక్షసులను సంహరించమని ప్రార్థించారు. ఆయన వారికి అభయమిచ్చి, ‘యజ్ఞాలకు విఘ్నం కలిగించే రాక్షసులను నేను సంహరిస్తాను’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. దీనితో వనవాసం తపస్వుల రక్షణకు సాధనమైంది; దుఃఖం కూడా పరోపకారానికి అవకాశమైంది. అగస్త్యుడు ఇచ్చిన అస్త్రాలు కేవలం ఆయుధాలు కావు; అవి ఋషుల విశ్వాసానికి ప్రతీకలు. తపస్సుతో కూడిన శక్తి, శక్తితో కూడిన తపస్సు — ఈ రెండింటి సంగమం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

తరువాత ఆయన పంచవటిలో గోదావరి తీరాన నివసించాడు. అక్కడ ఉండగా ఆయన జనస్థానవాసిని, కామరూపిణి (కోరిన రూపం ధరించగలది) అయిన శూర్పణఖ అనే రాక్షసిని విరూపను చేశాడు; ఆ ఘట్టం అరణ్యకాండలో విస్తారంగా వర్ణింపబడుతుంది. ఆమె మాటలకు కోపించిన ఖరుడు, త్రిశిరుడు, దూషణుడు తమ అనుచరులతో యుద్ధానికి వచ్చారు. రాముడు ఒంటరిగానే జనస్థానంలో నివసించే భయంకరకర్ములైన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను, అలాగే ఖరుని, త్రిశిరుని, దూషణుని సంహరించాడు. ఈ యుద్ధంతో రాముని అద్భుతమైన మహాపరాక్రమం లోకంలో ప్రసిద్ధమైంది; ఋషులకు ఇచ్చిన అభయవచనం కూడా సఫలమైంది. ఒక్క పురుషుడు పద్నాలుగు వేలమందిని జయించడం అతిశయోక్తి కాదు; ఇక్కడ అధర్మబలంపై ధర్మబలం సాధించిన విజయం సూచింపబడుతోంది. రావణునితో విరోధానికి బీజం కూడా ఇక్కడే నిక్షిప్తమై ఉంది.

ఈ విధంగా పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు హతులయ్యారు. అప్పుడు తన జ్ఞాతుల వధ గురించి విని క్రోధంతో ఒళ్ళు తెలియని రావణుడు మారీచుడనే రాక్షసుని సహాయునిగా ఎంచుకున్నాడు. మారీచుడు అతనిని వారిస్తూ, ‘రావణా, మహాబలుడైన రామునితో విరోధం నీకు క్షేమం కలిగించదు’ అన్నాడు. అయినా కాలప్రేరితుడైన రావణుడు అతని హితవచనాన్ని వినలేదు. తరువాత అతడు మారీచునితో కలిసి రాముని ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. మాయావి అయిన ఆ మారీచుడు రాజకుమారులిద్దరినీ దూరంగా లాగుకొనిపోయాడు; అప్పుడు రావణుడు గృధ్రమైన జటాయువును చంపి రాముని భార్యను అపహరించాడు. మారీచుడు మాయామృగ రూపం ధరించి ఆ రాజపుత్రులను దూరంగా తీసుకుపోవడం, సీతను రక్షించడానికి జటాయువు రావణునితో యుద్ధం చేయడం — ఈ రెండు ఘట్టాలూ అరణ్యకాండలో విస్తారంగా వర్ణింపబడతాయి. తిరిగి వచ్చిన రాముడు శూన్యమైన ఆశ్రమాన్ని చూసి, నేలకూలిన జటాయువును గురించి తెలుసుకొని, మిక్కిలి శోకాకులుడై విలపించాడు. ఆ గృధ్రరాజుకు ఔర్ధ్వదేహిక క్రియలు (అంత్యసంస్కారాలు) జరిపి, తరువాత సీతను వెదకడానికి పూనుకున్నాడు. ఇక్కడ కవి చూపుతున్నది ఇది — పరుల కోసం ప్రాణాలు త్యజించినవాడు కన్నకొడుకు చేసినట్లుగా సంస్కారం పొందడానికి అర్హుడు. రావణుడు బలంతో యుద్ధం చేయలేదు, కపటంతో సీతను అపహరించాడు. దీనివల్ల అతని దౌర్బల్యం బయటపడుతుంది — ధర్మంతో జయించలేనివాడే మాయను ఆశ్రయిస్తాడు. జటాయువు మాత్రం ముసలి పక్షి అయినప్పటికీ పరుల కోసం యుద్ధం చేశాడు; అతని త్యాగాన్ని రాముడు తండ్రిని గౌరవించినట్లు గౌరవించాడు.

దారిలో ఆయన కబంధుడనే వికృతరూపుడైన రాక్షసుని చూసి, అతని బాహువులను ఖండించి, అతనిని దహనం చేశాడు. దహింపబడిన కబంధుడు దివ్యరూపం పొంది స్వర్గానికి వెళ్తూ రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాఘవా, ఋష్యమూకంలో సుగ్రీవునితో స్నేహం చేయి; సీతను వెదకడంలో అతడు నీకు సహాయం చేస్తాడు.’ తరువాత రాముడు శబరి అనే ధర్మచారిణి అయిన తాపసిని దర్శించాడు; ఆమె చేత పూజింపబడి, సత్కరింపబడి, పంపా సరోవర తీరంలో హనుమంతుని కలుసుకున్నాడు. హనుమంతుని మాట మేరకు ఆయన ఋష్యమూక పర్వతంపై అగ్నిని సాక్షిగా చేసి సుగ్రీవునితో స్నేహం చేశాడు. వాలి తనకు చేసిన అపకారాన్ని — రాజ్యాన్ని హరించడం, భార్యను హరించడం — సుగ్రీవుడు రామునికి విస్తారంగా విన్నవించాడు. రాముడు ‘నేను వాలిని సంహరిస్తాను’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. వానరుడైన సుగ్రీవుడు రాముని బలాన్ని శంకిస్తూ దుందుభి అనే అసురుని పెద్ద కళేబరాన్ని, ఏడు సాలవృక్షాలనూ చూపించాడు. రాముడు తన కాలి బొటనవ్రేలితో ఆ కళేబరాన్ని ఎగురగొట్టి, ఒక్క బాణంతోనే ఏడు సాలవృక్షాలను, పర్వతాన్ని, రసాతలాన్ని చీల్చి సుగ్రీవునిలో విశ్వాసం కలిగించాడు. తరువాత కిష్కింధకు వెళ్ళి యుద్ధంలో వాలిని సంహరించి సుగ్రీవునికి వానరరాజ్యాన్ని అప్పగించాడు. శబరి ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించి రాముడు భక్తి మహిమను చూపించాడు. వానరులతో స్నేహం చేయడం ద్వారా, మహత్కార్యం సహాయకులు లేకుండా సిద్ధించదని ఆయన చూపుతున్నాడు. వాలివధ కూడా న్యాయమైన దండనయే — సోదరుని భార్యను అపహరించినవాడు, సోదరుని రాజ్యం నుండి వెళ్ళగొట్టినవాడు దండనార్హుడే.

రాజ్యం పొందిన సుగ్రీవుడు వానరులందరినీ పిలిపించి, జనకుని కుమార్తెను కనుగొనగోరి, వారిని నాలుగు దిక్కులకూ పంపాడు. దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళిన వానరులకు సంపాతి అనే గృధ్రం లంకలో సీత ఉన్న సంగతి చెప్పింది. తరువాత మహాబలుడైన హనుమంతుడు నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గల లవణసముద్రాన్ని లంఘించి రావణుడు పాలిస్తున్న లంకను చేరాడు. అక్కడ అశోకవనంలో రాముని మాత్రమే ధ్యానిస్తూ శోకంలో మునిగి ఉన్న సీతను చూశాడు. ఆమెకు రాముని అభిజ్ఞానం (గుర్తు) సమర్పించి, వృత్తాంతమంతా విన్నవించి, ఆమెను ఊరడించి, ఆ వనం తోరణాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. తరువాత ఐదుగురు సేనాపతులను, ఏడుగురు మంత్రిపుత్రులను, రావణుని కుమారుడైన అక్షుని సంహరించాడు; పితామహుడైన బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం వల్ల అస్త్రబంధం నుండి తాను విముక్తుడనని తెలిసి కూడా స్వచ్ఛందంగా రాక్షసుల బంధనాన్ని సహించాడు; ఆ తరువాత సీత దగ్గర సెలవు తీసుకొని, లంకను దహించి, మళ్ళీ సముద్రాన్ని లంఘించి తిరిగి వచ్చాడు. రామునికి ప్రణమిల్లి ‘దృష్టా సీతా’ — ‘సీతను చూశాను’ — అన్నాడు. ఈ ఒక్క వాక్యంతో శోకమగ్నుడైన రాముడు మళ్ళీ ఊరట పొందాడు. భక్తుని కార్యకుశలతే స్వామి దుఃఖానికి ఔషధం అని ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. హనుమంతుని కార్యంలో మూడు లక్షణాలు కనిపిస్తాయి — బలం, బుద్ధి, స్వామిభక్తి. సముద్రాన్ని లంఘించడానికి బలం కావాలి; సీతలో విశ్వాసం కలిగించడానికి బుద్ధి కావాలి; అభిజ్ఞానాన్ని తీసుకొని శీఘ్రంగా తిరిగి రావడానికి భక్తి కావాలి. ఈ మూడింటి వల్ల అతడు దూతలకు ఆదర్శమయ్యాడు.

తరువాత రాముడు సుగ్రీవునితో కలిసి మహాసముద్ర తీరానికి వెళ్ళి, సూర్యునివంటి తేజస్సు గల బాణాలతో సముద్రాన్ని కల్లోలపరిచాడు. నదులకు పతి అయిన సముద్రుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు; అతని మాట మేరకే రాముడు నలుని చేత సేతువును నిర్మింపజేశాడు. ఆ సేతువు ద్వారా సముద్రాన్ని దాటి రాముడు లంకాపురిని చేరాడు, యుద్ధంలో రావణుని సంహరించాడు; సీతను తిరిగి పొంది మిక్కిలి వ్రీడను (సిగ్గును) పొందాడు. ఈ వ్రీడకు కారణం మూలంలో చెప్పబడలేదు; పరుని ఇంట నివసించిన భార్యను తిరిగి స్వీకరిస్తే లోకాపవాదం వస్తుందేమోనన్న శంకయే దానికి కారణమని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు. విభీషణుని శరణాగతి, కుంభకర్ణుడు, ఇంద్రజిత్తు, ప్రహస్తుడు మొదలైనవారి వధ, దేవతల పుష్పవృష్టి — ఇవి ఈ సంక్షేపంలో చెప్పబడలేదు; అవి యుద్ధకాండలో విస్తారంగా వర్ణింపబడతాయి. ఈ విధంగా దుష్టనిగ్రహమూ శిష్టపరిపాలనమూ ఒక్క కార్యంలోనే సిద్ధించాయి. శరణాగత రక్షణమే రాముని పరమవ్రతం — ఈ వ్రతం యుద్ధకాండలో ప్రసిద్ధమైనది.

తరువాత రాముడు జనసభలో సీతతో పరుషమైన మాటలు పలికాడు. ఆ మాటలను సహించలేని ఆ సాధ్వి జ్వలిస్తున్న అగ్నిలో ప్రవేశించింది. అగ్నిదేవుడు స్వయంగా ఆమె సర్వవిధాలా నిర్దోషి అని చెప్పి ఆమెను రామునికి అప్పగించాడు. అప్పుడు దేవతలూ పితృదేవతలూ ప్రత్యక్షమై రాముని కార్యాన్ని ప్రశంసించారు; స్వర్గంలో ఉన్న దశరథుడు కూడా కుమారుని చూసి ప్రీతి చెందాడు. తరువాత ఆయన లంకలో రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుని అభిషేకించి, కృతకృత్యుడై, తాపం తొలగి ఆనందించాడు. ప్రసన్నచిత్తుడైన రాముడు దేవతలు ఇచ్చిన వరాలతో యుద్ధంలో మరణించిన వానరులను తిరిగి బ్రతికించి, మిత్రులందరితో కలిసి పుష్పక విమానంలో అయోధ్యకు బయలుదేరాడు. దారిలో భరద్వాజాశ్రమానికి వెళ్ళి, భరతునికి సందేశం అందించడానికి హనుమంతుని పంపాడు. నందిగ్రామంలో భరతుని కలుసుకొని, జటలను విడిచి, సోదరులతో కలిసి అయోధ్యలో ప్రవేశించాడు. వసిష్ఠుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులూ ప్రజలూ కలిసి రాజ్యాభిషేకం చేయగా, ఆయన ధర్మబద్ధంగా భూమిని పాలించడం ప్రారంభించాడు. అగ్నిపరీక్ష సీతపై అవిశ్వాసంతో జరిగింది కాదు; లోకం ఎదుట సత్యాన్ని ప్రకటించడానికే జరిగింది అని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు.

నారదుడు రామరాజ్యాన్ని భవిష్యత్తులో జరగబోయేదిగా వర్ణిస్తున్నాడు. రాముని రాజ్యంలో లోకం హర్షంతో, ఆనందంతో, తృప్తితో, పుష్టితో, చక్కని ధర్మనిష్ఠతో ఉంటుంది; ఆరోగ్యంతో, వ్యాధులు లేకుండా, కరువు భయం లేకుండా ఉంటుంది. అక్కడ ఏ పురుషుడూ తన పుత్రుని మరణాన్ని చూడడు; స్త్రీలు నిత్యమూ సుమంగళులుగా, పతివ్రతలుగా ఉంటారు. అగ్నివల్ల భయం ఉండదు, ప్రాణులు నీటిలో మునిగిపోవు; గాలివల్ల గాని, జ్వరంవల్ల గాని, ఆకలివల్ల గాని, దొంగలవల్ల గాని భయం ఉండదు. నగరాలూ రాష్ట్రాలూ ధనధాన్యాలతో నిండి ఉంటాయి; కృతయుగంలో వలె జనులందరూ నిత్యమూ సంతోషంగా ఉంటారు. రాముడు విస్తారమైన సువర్ణ దక్షిణలతో వందలాది అశ్వమేధ యాగాలు చేసి, విద్వాంసులకు విధిపూర్వకంగా గవాం కోట్యయుతం — అసంఖ్యాకమైన కోట్ల గోవులను — దానం చేసి, బ్రాహ్మణులకు లెక్కలేనంత ధనాన్ని ఇచ్చి, రాజవంశాలను నూరింతలుగా నెలకొల్పుతాడు; లోకంలో నాలుగు వర్ణాలవారినీ వారి వారి ధర్మాలలో నియోగిస్తాడు. ఈ విధంగా పదివేల సంవత్సరాలు, మరో వేయి సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని పాలించి ఆయన బ్రహ్మలోకానికి చేరుతాడు. ఇక్కడ క్రియాపదాలు భవిష్యత్కాలంలో ప్రయోగింపబడ్డాయి; ఎందుకంటే నారదుడు రాముని రాజ్యకాలంలోనే వాల్మీకికి ఈ కథ చెబుతున్నాడని వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం. ఈ రాజ్యమే లోకంలో ‘రామరాజ్యం’గా ప్రసిద్ధి పొందింది; నేటికీ సుపరిపాలనకు ఉపమానంగా దీనినే చెప్పుకుంటారు. రాజు గుణాలే ప్రజలలో ప్రతిబింబిస్తాయి — ఇదే ఈ వర్ణనలోని ఆశయం. రాజు ధర్మంలో నిలిచినప్పుడు ప్రకృతి కూడా అనుకూలిస్తుంది అనే భారతీయ రాజనీతి సిద్ధాంతం ఇక్కడ కావ్యరూపంలో చెప్పబడింది.

చివరగా నారదుడు ఈ ఆఖ్యానం యొక్క ఫలశ్రుతిని చెబుతున్నాడు. ఈ ఆఖ్యానం పవిత్రమైనది, పాపనాశకమైనది, పుణ్యాన్ని కలిగించేది, వేదాలతో సమానమైనది. ఈ రామాయణాన్ని పఠించే నరుడు సర్వపాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. ఇది ధన్యమైనది, కీర్తిని కలిగించేది, ఆయుష్షును వృద్ధి చేసేది; శ్రద్ధతో దీనిని వినేవాడు గాని పఠించేవాడు గాని పుత్రపౌత్రులతో, సేవకులతో, బంధువులతో కూడి ఈ లోకంలో సుఖాన్ని అనుభవిస్తాడు, మరణానంతరం స్వర్గంలో ఆనందిస్తాడు. దీనిని పఠించిన బ్రాహ్మణుడు వాక్కులో శ్రేష్ఠత్వాన్ని పొందుతాడు, క్షత్రియుడు భూపతిత్వాన్ని పొందుతాడు, వైశ్యుడు వ్యాపారఫలాన్ని పొందుతాడు, శూద్రుడు కూడా మహత్త్వాన్ని పొందుతాడు. ఈ విధంగా నూరు శ్లోకాల ఈ సంక్షేప రామాయణం ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాల సమగ్ర కావ్యానికి బీజం. విత్తనంలో వృక్షమంతా నిక్షిప్తమై ఉన్నట్లు, ఈ ఒక్క సర్గలో ఏడు కాండల సంపూర్ణ రామాయణం నిక్షిప్తమై ఉంది. కాబట్టి ఈ సర్గను పఠించడమే సంపూర్ణ రామాయణ పఠనఫలాన్ని ఇస్తుందని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ సర్గను అధ్యయనం చేసిన తరువాతనే శిష్యులు ముందున్న విస్తృత కావ్యాన్ని ప్రారంభిస్తారు. ఈ విధంగా ప్రశ్నతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ ఫలశ్రుతితో ముగుస్తుంది; మధ్యలో రాముని సంపూర్ణ చరిత్ర సంగ్రహింపబడి ఉంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి