॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 28వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

వనదోష వర్ణనం

రాముడు వనవాసపు క్లేశాలను విస్తారంగా వర్ణించడం, సీతను మరలించడానికి ప్రయత్నించడం

గత సర్గలో సీత ‘నన్ను వనానికి తీసుకుపో’ అని ఎన్నో విధాలుగా యాచించింది. ఆమె ధర్మయుక్తమైన ఆ మాటను విన్నప్పటికీ ధర్మవత్సలుడైన రాముడు వనంలో రాబోయే దుఃఖాలను తలచుకొని ఆమెను తీసుకువెళ్ళాలని నిశ్చయించుకోలేదు. తరువాత అతడు కన్నీటితో మసకబారిన కళ్ళు గల ఆమెను ఊరడించి, వనవాస సంకల్పం నుండి మరలించడానికే ఈ మాట పలికాడు. రాముడు ప్రేమ లేక నిరాకరించడం లేదు, ప్రేమవల్లనే — ప్రియురాలు క్లేశపడుతుందనే ఊహే అతని హృదయాన్ని చీల్చివేస్తున్నది. కాబట్టి అతడు మొదట ఊరడిస్తాడు, తరువాత వనదోషాలను విస్తారంగా వర్ణించడం ప్రారంభిస్తాడు. ఇదే సర్గ సంపూర్ణ విషయం — వనదోషవర్ణనతో మరలించే ప్రయత్నం. కైకేయి రెండు వరాలతో రాముని వనవాసం నిశ్చయమైంది; అందులో సీత వెళ్ళడం మాత్రం ఎవరూ ఆదేశించలేదు, కాబట్టి దానిని నివారించడానికి తాను స్వతంత్రుడనని రాముడు భావిస్తున్నాడు. కాని సీత దృష్టిలో పతిని అనుసరించడమే ఆమెకు నియతమైన ధర్మం. ఈ రెండు ధర్మాల మధ్య ఉన్న విరోధమే తరువాతి రెండు సర్గల విషయం.

‘సీతా, నువ్వు మహాకులంలో పుట్టినదానవు, ఎల్లప్పుడూ ధర్మనిరతురాలవు. కాబట్టి నా మనస్సుకు సుఖం కలిగేలా ఇక్కడే ధర్మాన్ని ఆచరించు. అబలా, నేను నీకు చెప్పినట్లే నువ్వు చేయాలి; వనంలో నివసించేవారికి ఎన్నో దోషాలుంటాయి, వాటిని నా నుండి తెలుసుకో. వనవాసం గురించిన ఈ ఆలోచనను విడిచిపెట్టు; వనం ఎన్నో దోషాలు గల, దుర్గమమైన కాంతారమని చెప్పబడుతుంది. ఈ మాట నేను హితబుద్ధితోనే చెబుతున్నాను, కోపంతో కాదు, పరీక్షించడానికీ కాదు. నాకు తెలిసినంతవరకు వనంలో సుఖమనేది ఎప్పుడూ ఉండదు, దుఃఖమే ఎల్లప్పుడూ ఉంటుంది.’ ఈ విధంగా రాముడు తన మాట ప్రయోజనాన్నీ ప్రతిజ్ఞనూ మొదట్లోనే స్పష్టం చేస్తున్నాడు — అతడు కేవలం నిషేధించడం లేదు, కారణాలను లెక్కించి చెబుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ‘ఇక్కడే ధర్మాన్ని ఆచరించు’ అనే మాటతో అతడు సూచిస్తున్నది — పతిని అనుసరించడం ఒక్కటే ధర్మం కాదు, అత్తగారి సేవ కూడా అంతే ధర్మం; కాబట్టి అయోధ్యలో ఉండి కూడా ఆమె తన ధర్మాన్ని పాలించగలదు. ‘నా మనస్సుకు సుఖం’ అనేది అతని యాచన — ఆమె ఇక్కడ ఉంటే వనంలో కూడా అతని మనస్సు నిశ్చింతగా ఉంటుంది.

‘కొండ జలపాతాల నుండి పుట్టిన, కొండగుహలలో నివసించే సింహాల గర్జనలు వినడానికే దుఃఖకరమైనవి; కాబట్టి వనం దుఃఖమయం. శూన్యమైన వనంలో నిర్భయంగా ఆడుకొనే మదించిన మృగాలు మనిషిని చూసి అన్నివైపుల నుండీ మీదికి వస్తాయి. అక్కడి నదులు మొసళ్ళతో, బురదతో నిండి దాటడానికి కష్టమైనవి; మదించిన ఏనుగులతో అవి నిత్యమూ కలతబడి ఉంటాయి. దారులు తీగలతో, ముళ్ళతో నిండి, అడవికోళ్ళ అరుపులతో మారుమోగుతూ, నీళ్ళు లేనివిగా ఉంటాయి — వాటిలో నడవడం చాలా దుఃఖకరం. కాబట్టి వనం మరింత దుఃఖకరమైనది.’ ఇక్కడ రాముడు ఇంద్రియాల క్రమంలో దోషాలను లెక్కిస్తున్నాడు — మొదట చెవికి దుఃఖం (సింహగర్జనలు), తరువాత కంటికి భయం (మదించిన మృగాలు), తరువాత శరీరానికి ఆటంకం (దాటలేని నదులు), చివరకు పాదాలకు క్లేశం (ముళ్ళతో నిండిన, నీళ్ళులేని దారులు). ఈ క్రమం వర్ణనలోని కవిత్వాన్ని చూపుతుంది. వీటన్నింటిలో ఒకే సామాన్య విషయం ఉంది — వనంలో ప్రాణులు మనిషికి భయపడవు, పైగా మనిషే వాటికి భయపడతాడు. దీనితో రాజపుత్రి అయిన సీతకు వనం కేవలం కష్టప్రదమైనదే కాదు, పూర్తిగా అపరిచితమైన లోకమని సూచించబడుతున్నది.

‘వనంలో శ్రమతో అలసి, రాత్రులలో నేలపై తానే విరిచి పరచుకొన్న ఆకుల పడకలపై పడుకోవాలి, పరుపులపై కాదు. నియమంతో కూడిన మనస్సుతో రాత్రింబవళ్ళూ చెట్ల నుండి రాలిపడిన పండ్లతోనే తృప్తిపడాలి; ఇష్టమైన అన్నమూ ఉండదు, కాలనియమమూ ఉండదు. మైథిలీ, శక్తి ఉన్నంతవరకు ఉపవాసం చేయాలి, జటాభారాన్ని ధరించాలి, నారచీరలే వస్త్రాలవుతాయి. దేవతలకూ పితరులకూ విధిపూర్వకంగా చేయవలసినది చేయాలి, వచ్చిన అతిథులను నిత్యమూ పూజించాలి.’ ఇక్కడ రాముడు వనవాసాన్ని కేవలం క్లేశరూపంలోనే కాక, నియమబద్ధమైన తపశ్చర్య రూపంలో కూడా చూపుతున్నాడు — ఇంట్లో సుఖంగా సిద్ధించేది వనంలో కష్టంతోనే సాధించాలి. ధర్మకార్యాలు మాత్రం వనంలో కూడా విడువబడవు, పైగా మరింత దుష్కరమవుతాయి; ఇదే ఈ వర్ణనకు మర్మమైన ఆశయం. ప్రాసాదంలో పడకపై పడుకొనే ఆమె నేలపై విరిగిన ఆకులపై ఎలా పడుకుంటుంది — ఇదే రాముడు అడుగుతున్నది. కాని అదే మాటతో అతడు తెలియకుండానే సీత సంకల్పాన్ని దృఢపరుస్తున్నాడు, ఎందుకంటే తపశ్చర్య ఆమెలో భయాన్ని కలిగించదు.

‘ఆయా సమయాలలో నిత్యమూ మూడుసార్లు స్నానం చేయాలి; నియమంతోనే సంచరించేవారికి అందువల్ల వనం మరింత దుఃఖకరం. తానే తెచ్చుకొన్న పూలతో ఆర్షవిధిలో వేదికపై ఉపహారం సమర్పించాలి. దొరికినదానితోనే తృప్తిపడాలి; వనచరులు మితాహారులు, కోరినట్లు ఏదీ దొరకదు. విపరీతమైన గాలి, చీకటి, నిత్యమూ ఆకలి, గొప్ప భయాలు — వీటితో వనం మరింత దుఃఖకరం.’ ఈ విధంగా రాముడు నాలుగు రకాల క్లేశాలను వరుసగా లెక్కిస్తున్నాడు — శరీరానికి శ్రమ, క్రియకు నియమం, ఆహారానికి అనిశ్చితి, మనస్సుకు భయం. ‘దుఃఖమతో వనం’ (కాబట్టి వనం దుఃఖమయం) అనే పదపు ఆవృత్తి ఇక్కడ కావ్యగుణమే — ప్రతి దోషాన్నీ లెక్కించి అతడు అదే నిర్ణయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ స్థాపిస్తున్నాడు, అది సీత మనస్సులో నిశ్చయంగా నాటుకోవాలని. ‘దొరికినదానితో తృప్తి’ అనే పదంలో మాత్రం వనవాసానికి మూలమైన వ్రతమే చెప్పబడింది — కోరినది దొరకదు, దొరికినదే కోరినదిగా భావించాలి. ఈ దృష్టి తపస్వులకు సహజం, రాజపుత్రికి మాత్రం దుష్కరం.

‘భామినీ, అనేక రూపాలు గల అనేక సరీసృపాలు గర్వంతో దారిలోనే తిరుగుతుంటాయి; కాబట్టి వనం మరింత దుఃఖకరం. నదులలో నివసించే, నదిలాగే వంకరగా సాగే సర్పాలు దారిని అడ్డగించి ఉంటాయి. అబలా, మిడతలూ, తేళ్ళూ, కీటకాలూ, అడవిఈగలూ దోమలతో కలిసి నిత్యమూ బాధిస్తాయి; అదంతా దుఃఖమే. ముళ్ళచెట్లూ, దర్భలూ, రెల్లుగడ్డీ వనంలో చిక్కుపడిన కొమ్మల కొనలతో ఉంటాయి; వాటితో శరీరాలు గాయపడతాయి.’ ఇక్కడ పెద్ద భయాల నుండి సూక్ష్మమైనవాటి వైపు దిగడాన్ని గమనించాలి — సింహం నుండి దోమ వరకు. పెద్ద భయాలను తప్పించుకోవడం సాధ్యమే, చిన్నవాటిని మాత్రం కాదు; కాబట్టి ఇవే దుర్భరమైనవి. సుకుమారి అయిన సీతకు ఈ వర్ణన ప్రత్యేకంగా భయంకరంగా ఉంటుందని రాముని ఆశయం. అంతేకాక ‘నిత్యం’ అనే పదంతో ఈ దోషాలు ప్రతిరోజూ ఉంటాయని సూచించబడింది; కాబట్టి వాటినుండి తప్పించుకోవడం సాధ్యం కాదు.

‘అరణ్యవాసంలో నివసించేవారికి ఎన్నో శారీరక క్లేశాలూ, రకరకాల భయాలూ ఉంటాయి; కాబట్టి వనం ఎల్లప్పుడూ దుఃఖమే. అక్కడ క్రోధలోభాలను విడిచిపెట్టాలి, తపస్సులో బుద్ధి నిలపాలి, భయపడవలసినదానికి కూడా భయపడకూడదు — ఈ విధంగా నిత్యమూ దుఃఖమే. కాబట్టి నువ్వు వనానికి వెళ్ళవద్దు; వనం నీకు క్షేమకరం కాదు. ఆలోచించి చూస్తే వనం ఎన్నో దోషాలను కలిగించేదిగానే కనిపిస్తున్నది.’ చివరకు రాముడు బాహ్యక్లేశాల నుండి ఆంతరిక సంయమానికి ఉపసంహరిస్తాడు — వనంలో క్రోధలోభత్యాగమూ తపోబుద్ధీ అవసరం, అది అన్నింటికంటే దుష్కరం. మహాత్ముడైన రాముడు ఆమెను వనానికి తీసుకువెళ్ళాలని నిశ్చయించుకోనప్పుడు, సీత కూడా అతని ఆ మాటను పాటించలేదు. ఎంతో దుఃఖించి ఆమె మళ్ళీ రామునితో ఈ మాట పలికింది — దీనితోనే రాబోయే సర్గకు సూత్రం ముడివేయబడింది. ‘విమృశన్’ (ఆలోచించి చూస్తే) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నది — రాముని ఈ నిషేధం ఆవేశంతో పుట్టినది కాదు, దీర్ఘ విచారణతో కూడినది. అయినా అతడు సఫలుడు కాలేదు; ఎందుకంటే ప్రేమ లెక్క దోషాల లెక్కతో వెనుదిరగదు. ఈ విధంగా రాముని యుక్తులతో ప్రారంభమైన సర్గ సీత అంగీకరించకపోవడంతో, ఆమె మళ్ళీ మాట్లాడటంతో ముగుస్తుంది; ఆ అనంగీకారం నిషేధం కంటే కూడా బలమైనది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి