॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 9వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

రెండు వరాల ఉపాయం, కైకేయి క్రోధాగార ప్రవేశం

కైకేయి క్రోధం, దేవాసుర యుద్ధంలో పొందిన రెండు వరాలను మంథర గుర్తుచేయడం, రెండు వరాల ఉపాయోపదేశం, కుబ్జను ప్రశంసించడం, కైకేయి క్రోధాగారంలో ప్రవేశించి ఆభరణాలు త్యజించడం

ఎనిమిదవ సర్గలో మంథర చివరి భయవచనం విని కైకేయి హృదయంలో విషం పరిణమించింది. ఈ సర్గలో ఆమె మార్పు పూర్ణత్వాన్ని పొందుతుంది. ఇలా చెప్పబడిన ఆ కైకేయి క్రోధంతో మండుతున్న ముఖంతో దీర్ఘంగా వేడి నిట్టూర్పు విడిచి మంథరతో ఇలా అన్నది — ‘ఈ రోజే నేను రాముని ఇక్కడినుండి త్వరగా అడవికి పంపివేస్తాను, భరతుని వెంటనే యౌవరాజ్యంలో అభిషేకింపజేస్తాను. కానీ ఇప్పుడు ఇది ఆలోచించు — ఏ ఉపాయంతో భరతుడు రాజ్యం పొందాలి, రాముడు ఏ విధంగానూ పొందకూడదు.’ దేవి ఇలా అనగా పాపదృష్టి గల మంథర, రాముని ప్రయోజనాన్ని దెబ్బతీస్తూ, కైకేయితో అన్నది — ‘సరే, ఇప్పుడు చూడు, కైకేయీ, నా మాట విను — నీ కుమారుడు భరతుడు ఒక్కడే రాజ్యం ఎలా పొందుతాడో.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — ఏడవ సర్గలో ‘రామునిలో భరతునిలో నాకు భేదం లేదు’ అన్న స్త్రీయే ఇప్పుడు ‘ఈ రోజే రాముని అడవికి పంపివేస్తాను’ అంటోంది; ఈ రెండు సర్గల మధ్య అడ్డు మంథర మాటలు మాత్రమే. ‘జ్వలితాననా’ (మండుతున్న ముఖం గలది) అనే పదంతో కవి క్రోధపు బాహ్యలక్షణాన్నే మొదట చూపుతున్నాడు; ‘దీర్ఘంగా వేడి నిట్టూర్పు విడిచి’ అన్నది పూర్వసర్గలో మంథరకు విశేషణం — ఇప్పుడు అదే కైకేయికి అవుతోంది, దీనితో విషం సంక్రమించిందని సూచించబడుతోంది. అంతేకాక కైకేయి కారణం అడగదు, నేరుగా ఉపాయాన్నే అడుగుతుంది — ఆమె నిశ్చయం ముందే జరిగిపోయిందని సూచించబడుతోంది.

‘కైకేయీ, నీకు గుర్తు లేదా? లేక గుర్తున్నా దాచుకొంటున్నావా? నీ ప్రయోజనం కోసమే చెప్పబడుతున్నదానిని నీవు నా నోటినుండి వినాలనుకొంటున్నావు. విలాసినీ, నేను చెప్పేది వినాలని నీకు ఇష్టమైతే విను — చెబుతాను; విని దానిని ఆచరించు.’ మంథర ఆ మాట విని కైకేయి చక్కగా పరచిన పానుపు నుండి కొంచెం లేచి ఇలా అన్నది — ‘మంథరా, నాకు ఉపాయం చెప్పు — ఏ ఉపాయంతో భరతుడు రాజ్యం పొందుతాడు, రాముడు ఏ విధంగానూ పొందడు.’ దేవి ఇలా అనగా పాపదృష్టి గల మంథర, రాముని ప్రయోజనాన్ని దెబ్బతీస్తూ, కైకేయితో ఇలా అన్నది. ఇక్కడ కవి ప్రశ్న ప్రతిప్రశ్నల పునరుక్తిని తెలిసే రచిస్తున్నాడు — కుబ్జ త్వరగా ఉపాయం చెప్పదు, కైకేయి ఆతురతనే పెంచుతుంది; ఎంతో ప్రయత్నంతో లభించేదే విలువైనదని లోకం భావిస్తుంది. రెండు శ్లోకాలలో (నాల్గవ, పదవ శ్లోకాలలో) ఒకే పాఠం పునరావృతమైంది — ‘ఏవముక్తా తు సా దేవ్యా మంథరా పాపదర్శినీ, రామార్థముపహింసంతీ కైకేయీమిదమబ్రవీత్’ (దేవి ఇలా అనగా పాపదృష్టి గల మంథర, రాముని ప్రయోజనాన్ని దెబ్బతీస్తూ, కైకేయితో ఇలా అన్నది). ఈ పునరుక్తి సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఉంది, కాబట్టి ఇది లేఖకుని పొరపాటు కాదు, మౌఖిక సంప్రదాయపు లక్షణమే. ‘రామార్థమ్ ఉపహింసంతీ’ (రాముని ప్రయోజనాన్ని దెబ్బతీస్తూ) అనే పదంతో కుబ్జ లక్ష్యం భరతుని హితం కాదనీ, రాముని అనిష్టమేననీ కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు.

‘పూర్వం దేవాసుర యుద్ధంలో నీ భర్త రాజర్షులతో కలిసి నిన్ను వెంటబెట్టుకొని దేవరాజుకు సహాయం చేయడానికి వెళ్ళాడు. కైకేయీ, దక్షిణ దిక్కుగా దండకారణ్యం వైపు అతడు వెళ్ళాడు, అక్కడ వైజయంతం అనే ప్రసిద్ధ నగరం ఉంది, తిమిధ్వజుడు అక్కడ నివసిస్తాడు. శంబరుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన, వంద మాయలు గల ఆ మహాసురుడు దేవసంఘాలకు జయించరానివాడై ఇంద్రునితో యుద్ధం చేశాడు. ఆ మహాసంగ్రామంలో రాక్షసులు రాత్రి నిద్రిస్తున్న, గాయాలతో ఛిద్రమైన పురుషులను బలవంతంగా లాగి చంపేవారు. అక్కడ మహాబాహువైన దశరథ మహారాజు మహాయుద్ధం చేశాడు, అసురుల శస్త్రాలతో ముక్కలు ముక్కలుగా గాయపడ్డాడు.’ ఈ కథ సమస్త అయోధ్యాకాండకూ ఆధారం — రెండు వరాల మూలం ఇక్కడే ఉంది. కవి శంబరుని వంద మాయలను వర్ణిస్తూ ముందు మంథర మాయల ప్రశంసకు భూమికను రచిస్తున్నాడు; ఏబది ఒకటవ శ్లోకంలో కైకేయి ఆ మాయలే ఆమె హృదయంలో ఉన్నాయని చెబుతుంది. ‘తిమిధ్వజుడు’ అనే పేరుతో ఆ శంబరుడే నిర్దేశించబడుతున్నాడని సాధారణంగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. ‘రాత్రి నిద్రిస్తున్న, గాయాలతో ఛిద్రమైన పురుషులు’ అనే మాట యుద్ధపు నిష్ఠురతను చూపుతుంది — అసురులు రణంలో కాదు, నిద్రలోనే చంపేవారు; ఇటువంటి సంకటంలో రాజును రక్షించడం కైకేయి గొప్ప సాహసమే. అది స్మరించే ఆమె రెండు వరాలకు అర్హురాలు అన్నది మంథర తర్కానికి ఆధారం.

‘దేవీ, స్పృహ కోల్పోయిన అతనిని నీవు యుద్ధభూమి నుండి దూరంగా తీసుకొని వెళ్ళావు; అక్కడ కూడా శస్త్రాలతో గాయపడిన నీ భర్త నీచేతనే రక్షించబడ్డాడు. శుభదర్శనా, సంతుష్టుడైన అతడు నీకు రెండు వరాలు ఇచ్చాడు. దేవీ, ‘నేను కోరినప్పుడు వరం తీసుకొంటాను’ అని నీవు ఆ భర్తతో అన్నావు; ఆ మహాత్ముడు ‘అలాగే’ అన్నాడు. నాకైతే తెలియదు; పూర్వం నీవే ఇది నాకు చెప్పావు. నీపై ప్రేమ వల్లనే ఈ కథను నేను మనస్సులో నిలుపుకొన్నాను. ఇప్పుడు రామాభిషేక సంభారాలను అడ్డుకొని వెనక్కి మళ్ళించు. ఆ రెండు వరాలనూ భర్తను యాచించు — భరతునికి అభిషేకం, రామునికి పదునాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం.’ ఇక్కడ మొదటిసారిగా ‘పదునాలుగు సంవత్సరాలు’ అనే సంఖ్య ఉచ్చరించబడుతుంది; అదే సమస్త రామాయణానికి కాలమానాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. ‘నాకు తెలియదు, నీవే చెప్పావు’ అనే మాటతో మంథర తన కుత్సితమైన నేర్పును దాచుకొంటుంది — స్మృతి నీది, ఉపాయం మాత్రం నాది అని ఆమె చెప్పదు. ఇక్కడ కవి వరాల చరిత్రను మంథర నోటనే చెప్పిస్తున్నాడు గానీ స్వయంగా వర్ణించడం లేదు — దీనితో కథకు ప్రామాణ్యం కైకేయి స్మృతిలోనే నిలుస్తుంది. ‘సంభారాలను అడ్డుకొని వెనక్కి మళ్ళించు’ అనే మాటలు గమనించదగినవి — అభిషేకాన్ని నివారించు అని ఆమె అనడం లేదు, సంభారాలనే అడ్డుకో అంటోంది; కార్యారంభంలోనే ప్రతిరోధం సులభం అనే రాజనీతి నియమాన్ని ఆమె అనుసరిస్తోంది.

‘పదునాలుగు సంవత్సరాలు రాముడు అడవికి పంపబడితే, ప్రజల మనస్సులలో అతనిపై స్నేహం తొలగిపోయి నీ కుమారుడు స్థిరపడతాడు. అశ్వపతి కుమార్తె కైకేయీ, ఈ రోజే క్రోధాగారంలో ప్రవేశించి, కోపించినదానిలా మాసిన వస్త్రాలు ధరించి, ఏమీ పరచని నేలపై పడుకో. ఈ రాజు వైపు చూడకు, అతనితో మాట్లాడకు; రాజును చూసి ఏడుస్తూ, శోకంలో మునిగినదానివై నేలపై పడుకో. నీవు ఎల్లప్పుడూ భర్తకు ప్రియురాలవు — ఇందులో నాకు సందేహం లేదు; నీ కోసం మహారాజు అగ్నిలోనైనా ప్రవేశిస్తాడు. అతడు నిన్ను కోపపెట్టలేడు, కోపించిన నిన్ను చూడలేడు; నీ ప్రియం కోసం రాజు ప్రాణాలనైనా విడిచిపెడతాడు.’ ఈ ఉపదేశం మాటలకే కాక అభినయానికి సంబంధించినది కూడా — వస్త్రం, శయ్య, చూపు, మౌనం అన్నిటినీ కుబ్జ నిర్దేశిస్తుంది. ఇంత సూక్ష్మమైన వివరణతో కవి మంథర చిరకాల ఆలోచననే సూచిస్తున్నాడు. ‘క్రోధాగారం’ అనే పదం ఇక్కడ మొదటిసారిగా వాడబడింది; రాజకులంలో అలిగిన రాణుల కోసం వేరే గృహం ఉండేదని దీనివల్ల తెలుస్తుంది. ‘మాసిన వస్త్రాలు ధరించినది’, ‘ఏమీ పరచని నేలపై’, ‘శోకంలో మునిగినది’ — ఈ మూడు పదాలతో కుబ్జ శోకపు సమగ్ర వేషాన్నే రచిస్తుంది. ‘నీ కోసం మహారాజు అగ్నిలోనైనా ప్రవేశిస్తాడు’ అనే అతిశయోక్తి కూడా సార్థకమైనది — ఎందుకంటే పదవ, పదకొండవ సర్గలలో రాజు నిజంగా అలాగే తనను తాను దహించుకోవడానికి సిద్ధపడినట్లు కనిపిస్తాడు. ఇలా మంథర రాజు స్వభావాన్ని బాగా తెలుసుకొనే ఉపాయాన్ని రచిస్తుంది.

‘మహారాజు నీ మాటను అతిక్రమించలేడు. మందస్వభావురాలా, నీ సౌభాగ్యబలాన్ని తెలుసుకో. దశరథ మహారాజు మణులు, ముత్యాలు, బంగారం, వివిధ రత్నాలు ఇవ్వవచ్చు; వాటిపై మాత్రం మనస్సు పెట్టకు. మహాభాగా, దేవాసుర యుద్ధంలో దశరథుడు ఇచ్చిన ఆ రెండు వరాలనే అతనికి గుర్తుచెయ్యి; ఆ ప్రయోజనం నిన్ను దాటిపోకూడదు. రాఘవుడు (దశరథుడు) స్వయంగా నిన్ను లేవనెత్తి నీకు వరం ఇవ్వడానికి సిద్ధపడినప్పుడు, మహారాజును (ప్రతిజ్ఞతో) స్థిరపరచి నీవు ఈ వరాన్ని కోరుకో.’ ఇక్కడ మంథర రాజనైతిక నేర్పు పూర్తిగా ప్రకటమవుతుంది — మొదట నిర్లోభత, తరువాత ప్రతిజ్ఞ గ్రహించడం, ఆ తరువాతే యాచన. ‘వ్యవస్థాప్య’ (స్థిరపరచి) అనే పదంతో మొదట రాజును శపథంతో బంధించాలనీ, తరువాతే వరం చెప్పాలనీ ఆమె సూచిస్తుంది; లేకపోతే వరం స్వరూపం విని అతడు వెనక్కి తగ్గవచ్చు. ‘మందస్వభావే’ అనే సంబోధన కూడా చూడదగినది — దాసి యజమానురాలిని మందబుద్ధి అని అంటున్నా అడ్డగించబడదు; దీనితో కవి కైకేయి అప్పటికి పూర్తిగా మంథర వశమైపోయిందని సూచిస్తున్నాడు. అంతేకాక ‘మణులు, ముత్యాలు, బంగారం, రత్నాలు’ అని లెక్కించి ఆమె రాజు చూపగల ప్రలోభాన్ని ముందే నిరాకరిస్తుంది; ఉపాయం రచించేవాడు ప్రతిపక్షపు ప్రత్యుత్తరాన్ని కూడా ముందే ఆలోచిస్తాడు అనేది నీతి. ‘స్వయంగా లేవనెత్తి’ అనే మాట నేలపై పడుకొన్న ఆమెను రాజే స్వయంగా లేవనెత్తుతాడని సూచిస్తుంది — ఆమె ప్రభావం అంత.

‘ఓ రాజశ్రేష్ఠా, రాముడు తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు దూరంగా వనవాసానికి వెళ్ళాలి, భరతుడు భూమికి రాజుగా చేయబడాలి — అని కోరుకో. పదునాలుగు సంవత్సరాలు రాముడు దేశాంతరంలో ఉంటే నీ కుమారుడు పాతుకొని, వేళ్ళు పాదుకొని, మిగిలిన జీవితమంతా నిలుస్తాడు. కామినీ, దేవీ, రామ ప్రవ్రాజనాన్నే ఆ వరంగా యాచించు; ఇలా నీ కుమారుని ప్రయోజనాలన్నీ సిద్ధిస్తాయి. ఇలా వనవాసానికి పంపబడిన రాముడు ‘అరాముడే’ అవుతాడు, భరతుడు శత్రువులు లేనివాడై నీకు రాజవుతాడు. రాముడు అడవి నుండి తిరిగివచ్చే సమయానికి నీ కుమారుడు లోపలా బయటా వేళ్ళు పాదుకొన్నవాడవుతాడు, మనుష్యులను కూడగట్టుకొన్నవాడవుతాడు, మిత్రులతో కలిసి స్థిరచిత్తుడవుతాడు. కాబట్టి భయం విడిచి రాజు దగ్గరకు వెళ్ళడానికి ఇదే తగిన సమయం అని నా అభిప్రాయం.’ ‘రాముడు అరాముడవుతాడు’ అనే శ్లేష ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — ‘రామ’ అనే పేరుకు అర్థమే ‘రమింపజేసేవాడు’; వనవాసం వల్ల అతడు ఇతరులకూ తనకూ రమణీయుడు కాకుండా పోతాడని ధ్వని. ‘తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు’ అనే సంఖ్యానిర్దేశం కావ్యంలో ప్రసిద్ధమైనది — పదునాలుగు అని నేరుగా చెప్పకుండా విభజించి చెప్పడం ఛందస్సు నిర్వహణ కోసం, అలంకారం కోసం. ‘పాతుకొని, వేళ్ళు పాదుకొని’ అనే వృక్షరూపకం కూడా మననం చేయదగినది — రాజ్యం వేరుతోనే స్థిరమవుతుంది గానీ కొమ్మలతో కాదు; కాబట్టి భరతుని వేళ్ళు పాదుకోవడానికి పదునాలుగు సంవత్సరాల కాలం సరిపోతుందని ఆమె లెక్కిస్తుంది.

‘రామాభిషేక సంకల్పం నుండి రాజును అడ్డుకొని వెనక్కి మళ్ళించు.’ ఇలా ఆమె అనర్థాన్ని అర్థరూపంలో కైకేయికి గ్రహింపజేసింది. సంతోషించి, నమ్మకం కుదిరిన ఆ కైకేయి మంథరతో ఇలా అన్నది — ఎందుకంటే కుబ్జ మాటతో ఆమె ఒక కిశోరి (అనుభవం లేని బాలిక) వలె దారి తప్పింది. పరమ సుందరి అయిన ఆమె గొప్ప విస్మయం పొంది అన్నది — ‘శ్రేష్ఠురాలా, శ్రేష్ఠమైనది చెప్పేదానా, నీ ప్రజ్ఞను నేను తక్కువగా భావించను. బుద్ధి నిశ్చయంలో భూమిపై కుబ్జలలో నీవే ఉత్తమురాలవు. నీవే నా ప్రయోజనాలలో నిత్యమూ నిమగ్నమై నా హితం కోరేదానవు.’ ‘కిశోరి వలె దారి తప్పింది’ అనే ఉపమానం కవి స్వంత తీర్పు — కైకేయి దుష్టురాలు కాదు, అనుభవం లేని బాలిక వలె దారి తప్పించబడింది అని. దీనితో కవి ఆమె కృత్యాన్ని సమర్థించడం లేదు, అయినా ఆమె స్వభావానికి కళంకం అంటించడం లేదు; దోషం మంథర మంత్రాంగంలోనే ఉంది. ‘అనర్థాన్ని అర్థరూపంలో గ్రహింపజేసింది’ అనే ఒక్క అర్ధశ్లోకంతో కవి సమస్త సర్గ సారాన్ని చెబుతున్నాడు — కైకేయి అనర్థాన్ని కోరడం లేదు, అనర్థమే ఆమెకు అర్థరూపంలో చూపబడింది. ‘సంతోషించి, నమ్మకం కుదిరిన’ అనే రెండూ కరుణాజనకమైనవే — ఆమె సంతుష్టురాలు మాత్రమే కాదు, విశ్వసించినది కూడా; విశ్వాసమే ఇక్కడ వినాశానికి హేతువు. ఈ సర్గకు ఇదే మధ్యబిందువు: ఇంతకు ముందు కైకేయి వింటుంది, ఇక్కడినుండి ఆమె తానే మాట్లాడుతుంది, ప్రశంసిస్తుంది, ప్రతిజ్ఞ చేస్తుంది.

‘కుబ్జా, రాజు ఏమి చేయాలనుకొంటున్నాడో నేను స్వయంగా గ్రహించలేకపోయేదానను. కుబ్జలు వికృతమైన ఆకారం గలవారు, వంకరవారు, పరమ పాపులు; నీవు మాత్రం గాలికి వంగిన పద్మం వలె చూడముచ్చటగా ఉన్నావు. నీ వక్షస్థలం భుజాల వరకు ఎత్తుగా పొంగి ఉంది; కింద ఉదరం శాంతంగా, చక్కని నాభితో సిగ్గుపడుతున్నట్లుంది; జఘనం నిండుగా ఉంది, స్తనాలు బాగా బలిసి ఉన్నాయి. మంథరా, నీ ముఖం నిర్మలమైన చంద్రుని వంటిది — ఆహా, ఎంతగా ప్రకాశిస్తున్నావు! నీ జఘనం నున్నగా, మొలనూలుతో అలంకరించబడి ఉంది. పిక్కలు దృఢంగా నిలిచి ఉన్నాయి, పాదాలు రెండూ పొడవుగా ఉన్నాయి. పట్టువస్త్రం ధరించిన మంథరా, పొడవైన తొడలతో…’ ఈ వర్ణన రామాయణంలోని విచిత్రతమమైన స్థలాలలో ఒకటి — లోకంలో కుత్సితమైనదే ఇక్కడ ప్రశంసించబడుతోంది. కారణం మాత్రం స్పష్టం: ప్రసన్నురాలైన కైకేయికి ఏది కనిపించినా అది రమణీయంగానే భాసిస్తుంది; రాగం చూపునే మార్చివేస్తుంది కదా. వ్యాఖ్యాతలు ఈ స్థలాన్ని మోహానికి లక్షణంగా వివరిస్తారు — బుద్ధి విపర్యస్తమైనవారి దృష్టి కూడా విపర్యస్తమవుతుంది. అంతేకాక కవి ఇక్కడ కైకేయి వాచాలతనే చూపుతూ ఆమె చిత్తపు ఉద్వేగాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు; ఇంతకు ముందు క్లుప్తంగానే మాట్లాడిన స్త్రీ ఇప్పుడు పది శ్లోకాలలో దాసి అవయవాలను వర్ణిస్తోంది.

‘…నా ముందు నడుస్తూ నీవు ఎంతో ప్రకాశిస్తున్నావు, శోభనా. అసురాధిపతి శంబరునికి ఉన్న వేయి మాయలు నీ హృదయంలో నిలిచి ఉన్నాయి; ఇంకా వేలాది ఇతర మాయలు కూడా. నీ ఈ ‘స్థగు’ (మూపురం) రథపు ముందుభాగం వలె పొడవుగా విస్తరించి ఉంది; ఇందులోనే నీ బుద్ధులూ, క్షత్రవిద్యలూ, మాయలూ నివసిస్తున్నాయి. కుబ్జా, భరతుడు అభిషిక్తుడై, రాఘవుడు అడవికి వెళ్ళిన తరువాత, దీనిపైనే నీకు బంగారు మాల వేస్తాను. సుందరీ, కోరిక నెరవేరి, నమ్మకంతో, మేలుజాతి పుటం పెట్టిన బంగారంతో నీ మూపురానికి పూత పూయిస్తాను; ముఖంపై చిత్రమైన శుభమైన బంగారు తిలకం…’ ఇక్కడ చూడవలసినది — పూర్వం శంబరునికి చెందిన అశుభాలుగా వర్ణించిన మాయలే ఇప్పుడు స్తుతిపదాలుగా వాడబడుతున్నాయి; కైకేయి తెలియకుండానే మంథరలోని రాక్షసమాయను స్వీకరిస్తోంది. ఈ ఉపాయం దేవాసుర యుద్ధంలోని అసురపక్షం నుండే వచ్చిందని కవి దీనితో పాఠకునికి గుర్తుచేస్తున్నాడు. ‘స్థగు’ అనే పదం సంస్కృతంలో దుర్లభం — కుబ్జ వీపు ఉబ్బును చెబుతుంది; దానికి ‘రథపు ముందుభాగం వలె పొడవైనది’ అనే ఉపమానం కూడా విలక్షణమైనది. లోకంలో కుత్సితమైనదానినే కైకేయి బుద్ధికి నిధిగా స్తుతిస్తుంది — ‘ఇందులోనే బుద్ధులూ క్షత్రవిద్యలూ మాయలూ నివసిస్తున్నాయి’ అని. ‘బంగారు మాల’, ‘మేలుజాతి పుటం పెట్టిన బంగారంతో పూత’ అనే బహుమతులు రెండు సర్గల ముందు తిరస్కరించబడిన ఆభరణానికే విస్తృత రూపం — అప్పుడు మంథర విసిరివేసినదే ఇప్పుడు అనేక రెట్లు పెంచి వాగ్దానం చేయబడుతోంది.

‘…కుబ్జా, శుభమైన ఆభరణాలు కూడా చేయిస్తాను. శుభమైన రెండు వస్త్రాలు ధరించి నీవు దేవత వలె సంచరిస్తావు; చంద్రుని సవాలు చేసే ముఖంతో సాటిలేని ముఖం గలదానవై, శత్రుజనుల ఎదుట గర్వంగా ముఖ్యమైన స్థానాన్ని పొందుతావు. అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించుకొన్న కుబ్జలు, నీవు ఎల్లప్పుడూ నాకు చేసినట్లే, కుబ్జవైన నీ పాదాలకు కూడా సేవ చేస్తారు.’ ఇలా ప్రశంసించబడిన ఆ మంథర, వేదికపై అగ్నిశిఖ వలె శుభ్రమైన పానుపుపై పడుకొన్న కైకేయితో ఇలా అన్నది — ‘కల్యాణీ, నీరు పోయిన తరువాత సేతువు కట్టరు. లే, శుభం చేసుకో, రాజుకు కనిపించు.’ ‘నీరు పోయిన తరువాత సేతుబంధం’ అనే లోకోక్తి ఈ సర్గలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన వాక్యం — సమయం దాటిన తరువాత చేసిన కర్మ నిష్ఫలం అని. ఇంత స్తుతి విన్నా మంథర అభిషేకం ఉదయమే అన్న విషయాన్ని మరచిపోదు; కాబట్టి ఆమె మళ్ళీ తొందరనే గుర్తుచేస్తుంది. ‘దేవత వలె సంచరిస్తావు’, ‘చంద్రుని సవాలు చేసే ముఖంతో’ మొదలైన ఉపమానాలతో కైకేయి ప్రసన్నత శిఖరాన్ని చేరుతుంది; ‘శత్రుజనుల ఎదుట గర్వంగా’ అనే పదంతో కౌసల్యపక్షమే శత్రువుగా నిర్దేశించబడింది — దీనితో కైకేయి హృదయంలో ఇప్పుడు సవతిభావం స్థిరపడిందని తెలుస్తుంది. మంథర మాత్రం స్తుతికి మోహపడదు; ‘వేదికపై అగ్నిశిఖ వలె’ అనే ఉపమానంతో కవి కైకేయి అప్పటి తేజస్సును చూపుతున్నాడు — ఆ తేజస్సు ముందు సమస్త ఇక్ష్వాకు కులాన్నీ దహించగలది.

అలా ప్రోత్సహించబడిన ఆ విశాలాక్షి అయిన దేవి సౌభాగ్యమదంతో గర్వించి మంథరతో కలిసి వెళ్ళి క్రోధాగారంలో ప్రవేశించింది. ఆ శ్రేష్ఠాంగన అనేక లక్షల విలువైన ముత్యాల హారాన్నీ, శ్రేష్ఠమైన శుభాభరణాలనూ తీసివేసి, బంగారం వంటి కాంతి గలదైనా అక్కడ కుబ్జ మాటకు వశమై, నేలపై పడుకొని మంథరతో అన్నది — ‘కుబ్జా, ఇక్కడ నేను మరణించానని రాజుకు నివేదిస్తావు, లేదా రాఘవుడు అడవికి వెళ్ళగా భరతుడు భూమిని పొందుతాడు. నాకు బంగారంతో పనిలేదు, రత్నాలతో పనిలేదు, భోజనాలతో పనిలేదు; రాముడు అభిషేకించబడితే అదే నా జీవితానికి అంతం.’ ఆభరణాలు తీసివేయడమే ఇక్కడ ప్రతీకాత్మకం — సౌభాగ్యానికి చిహ్నమైనదానినే ఆమె త్యజిస్తుంది; బాహ్యశోభను త్యజించడం ద్వారా రాజు హృదయంలో శోకాన్నే ఆరోపించాలని ఆమె కోరుకుంటుంది. ఏడవ సర్గలో ఆభరణం ఇచ్చినదే తొమ్మిదవ సర్గలో అన్ని ఆభరణాలనూ త్యజిస్తుంది — ఇదే ఈ మూడు సర్గల గమనం. ‘సౌభాగ్యమదగర్వితా’ అనే పదం కవి స్వంత తీర్పు — ధర్మం వల్ల కాదు, పుత్రస్నేహం వల్ల కాదు, సౌభాగ్యమదం వల్లనే ఆమె ప్రేరేపించబడింది అని. ‘అనేక లక్షల విలువైన ముత్యాల హారం’ అనే విలువ నిర్దేశంతో త్యాగపు గొప్పతనం సూచించబడుతోంది; ఆమె ఎన్ని ఆభరణాలు త్యజిస్తుందో ఆమె నిశ్చయం అంత దృఢమైనది అని. ‘హేమోపమా’ (బంగారం వంటిది) అనే మాటలో విరోధం ఉంది — బంగారు వన్నె గలదై ఆమె దుమ్ములో పడుకొంటుంది.

అప్పుడు కుబ్జ మళ్ళీ మహారాజు యొక్క ఆ మహిషితో, భరతుని తల్లితో, ఎంతో తీవ్రమైన మాటలతో — భరతునికి హితమైనదీ, రామునికి అహితమైనదీ అయిన మాట — అన్నది: ‘రాఘవుడు ఈ రాజ్యాన్ని పొందితే నీవూ నీ కుమారుడూ తప్పక పరితపిస్తారు. కాబట్టి కల్యాణీ, నీ కుమారుడు భరతుడు అభిషేకించబడేలా ప్రయత్నించు.’ కుబ్జచేత ఇలా తీవ్రంగా గుచ్చబడి, మాటల బాణాలతో మళ్ళీ మళ్ళీ కొట్టబడిన ఆ మహిషి ఎంతో విస్మయంతో హృదయంపై చేతులు ఉంచుకొని, కోపంతో కుబ్జకు మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పింది — ‘కుబ్జా, ఇక్కడినుండి నేను యమలోకానికి వెళ్ళానని విని నీవు రాజుకు నివేదిస్తావు, లేదా రాఘవుడు చిరకాలం అడవికి వెళ్ళగా భరతుడు కోరికలు నెరవేరినవాడవుతాడు. రాముడు ఇక్కడినుండి అడవికి వెళ్ళకపోతే నేను పరుపులనూ, పూలమాలలనూ, గంధాన్నీ, కాటుకనూ, పానీయాన్నీ, భోజనాన్నీ — ఏదీ కోరను, ఇక్కడ జీవించడాన్నీ కోరను.’ ఈ అతిదారుణమైన మాట చెప్పి ఆ భామిని అన్ని ఆభరణాలనూ తీసి పెట్టి, ఏమీ పరచని నేలపై, రాలిపడిన కిన్నరి వలె పడుకొంది. ఉప్పొంగిన క్రోధావేశం అనే చీకటితో ముఖం కప్పబడి, శ్రేష్ఠమైన పూలమాలలనూ ఆభరణాలనూ విడిచిన ఆ నరేంద్రపత్ని, నక్షత్రాలు మునిగిపోయిన చీకటి ఆకాశం వలె, దిగులు చెందిన మనస్సుతో ఉంది. ఈ ఏడు వంశస్థ వృత్తాలలో కవి శోకపు గాంభీర్యాన్ని ఛందస్సుతో కూడా సూచిస్తున్నాడు; తరువాతి సర్గలో దశరథుడు ఇదే దృశ్యాన్ని చూస్తూ తన వినాశాన్ని తెలుసుకోలేడు. ‘వాగిషుభిః’ (మాటల బాణాలతో) అనే రూపకం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — మాటలే బాణాలు, కుబ్జయే ధనుర్ధారి, కైకేయియే లక్ష్యం; తాను జయించాలనుకొన్నదే మొదట గుచ్చబడింది. ‘హృదయంపై చేతులు ఉంచుకొని’ అన్నది శోకానికీ ఆవేశానికీ శారీరక లక్షణం. చివరి శ్లోకంలో ‘నక్షత్రాలు మునిగిపోయిన చీకటి ఆకాశం వలె’ అనే ఉపమానంతో కవి కైకేయి ముఖాన్నే కాక సమస్త ఇక్ష్వాకు కులపు భవిష్యత్తునూ సూచిస్తున్నాడు — నక్షత్రాలు మునిగిపోయిన ఆకాశంలో తెల్లవారడం కూడా దూరమే.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి