॥वाल्मीकिरामायणम् అయోధ్యాకాండ · 8వ సర్గ

అయోధ్యాకాండ

సర్గ

కైకేయి రామగుణ కీర్తనం, మంథర భేదవచనం

మంథర ఆభరణాన్ని విసిరివేయడం, కైకేయి రాముని గుణాలను ప్రశంసించడం, మంథర మళ్ళీ రాజవంశనీతి భయాన్ని చూపడం, రామవనవాసపు మొదటి ప్రస్తావన

పూర్వసర్గ చివరలో కైకేయి ప్రీతితో కుబ్జకు దివ్యమైన ఆభరణం ఇచ్చి వరం కూడా ఇస్తానన్నది. కానీ మంథర ఆమెపై అసూయపడి ఆ ఆభరణాన్ని విసిరివేసి, కోపదుఃఖాలతో కూడినదై ఈ మాట అన్నది — ‘ఓ తెలివితక్కువదానా, అస్థానంలో ఎందుకు సంతోషిస్తున్నావు? శోకసముద్రం మధ్యలో ఉన్న నిన్ను నీవు తెలుసుకోవడం లేదు. దేవీ, దుఃఖంతో బాధపడుతూ నేను నిన్ను మనస్సులో నవ్వుకొంటున్నాను; ఎక్కడ శోకించాలో అక్కడే గొప్ప ఆపదను పొంది నీవు సంతోషిస్తున్నావు. నీ దుర్బుద్ధినే నేను శోకిస్తున్నాను — సవతి కొడుకు శత్రువే, అతని అభివృద్ధి మృత్యువు వలె వచ్చింది; అది చూసి ఏ తెలివైన స్త్రీ సంతోషిస్తుంది? రామునికి భరతుని వల్లనే భయం, ఎందుకంటే ఈ రాజ్యం ఇద్దరికీ సమానమైనది; అది ఆలోచించి నేను విషాదంలో ఉన్నాను — భయపడినవాని నుండే భయం పుడుతుంది కదా.’ ఆభరణాన్ని విసిరివేయడమే మంథర దృఢనిశ్చయాన్ని సూచిస్తుంది; బహుమతిని తిరస్కరించిన దాసి లోభంతో కాక ఈర్ష్యతోనే ప్రేరేపించబడిందని తెలుస్తుంది. ఇక్కడ కవి మంథర మాటలలోని క్రమాన్నే చూపుతున్నాడు — మొదట నింద, తరువాత తన దుఃఖ ప్రదర్శన, తరువాత ‘అరిః’ (శత్రువు) అనే పదంతో రాముని శత్రుత్వ కల్పన. ‘భయపడినవాని నుండే భయం పుడుతుంది’ అనే సూక్తి కూడా విపరీతంగానే ప్రయోగించబడింది — స్వయంగా భయపడినదే ఇతరులలో భయం పుట్టిస్తుంది అన్నది ఆమె స్థితి.

‘మహాబాహువైన లక్ష్మణుడు సర్వాత్మనా రాముని అనుసరించాడు; లక్ష్మణుడు రాముని అనుసరించినట్లే శత్రుఘ్నుడు కూడా కాకుత్స్థుడైన భరతుని అనుసరిస్తున్నాడు. ఓ భామినీ, సమీప క్రమాన్ని బట్టి చూసినా రాజ్యంపై అధికారం భరతునిదే; చిన్నవారైన లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులకు రాజ్యక్రమం దూరంగానే విడిచిపెట్టబడింది. కాబట్టి రామునికి భయం భరతుని నుండే. రాముడు క్షత్రియ నడవడిలో విద్వాంసుడు, ప్రాజ్ఞుడు, సమయానికి తగినట్లు చేసేవాడు; అందుకే నీ కుమారుని గురించి ఆలోచిస్తూ నేను భయంతో వణికిపోతున్నాను.’ మంథర ఇక్కడ రాజనీతి గణననే ముందుంచుతుంది — జ్యేష్ఠుని తరువాతి తమ్ముడే ప్రతిద్వంద్వి, చిన్నవారిద్దరూ లెక్కలోకి రారు; కాబట్టి రాముని దృష్టిలో భరతుడే ముల్లు అని ఆమె కల్పిస్తుంది. నిజానికి రాముని హృదయంలో ఇటువంటి లెక్క ఎన్నడూ లేదు; కుబ్జ తన కుటిలబుద్ధినే రామునిపై ఆరోపిస్తోంది. ‘ప్రవేపే’ (వణికిపోతున్నాను) అనే క్రియాపదంతో ఆమె తన భయాన్ని శారీరకమైనదిగా చూపుతుంది; కేవలం మాటతో కాక అవయవాల వణుకుతో కూడా కైకేయి హృదయాన్ని తాకాలని ఆమె కోరుతుంది.

‘కౌసల్య నిజంగా భాగ్యవంతురాలు, ఆమె కుమారుడు రేపు పుష్యయోగంలో బ్రాహ్మణోత్తములచేత గొప్ప యౌవరాజ్యంలో అభిషేకించబడబోతున్నాడు. భూమిని పొందిన, ప్రీతిని పొందిన, ప్రఖ్యాతి గాంచిన, శత్రువులను హతమార్చిన ఆ కౌసల్యను నీవు దాసి వలె చేతులు జోడించి సేవిస్తావు. ఇలా నీవు మాతో పాటు ఆమెకు సేవకురాలవవుతావు, నీ కుమారుడు రామునికి సేవకుడవుతాడు. రాముని శ్రేష్ఠమైన స్త్రీలు తప్పక సంతోషిస్తారు; నీ కోడళ్ళు మాత్రం భరతుని పతనంతో సంతోషం లేనివారవుతారు.’ మంథర ఈ మాట స్త్రీ హృదయపు మర్మంలోనే దెబ్బ కొడుతుంది — రాజ్యనష్టం కాదు, సవతి ఎదుట దాసీభావమే భయం కలిగించేదిగా ఆమె చూపుతుంది. ‘మాతో పాటు’ అనే మాటతో ఆమె తన పరాభవాన్ని కూడా కలుపుతుంది, తద్వారా ఆమె మాట నిఃస్వార్థమైనదిలా కనిపిస్తుంది. ‘హతవిద్విషమ్’ (శత్రువులను హతమార్చినది) అనే పదంతో కౌసల్య దృష్టిలో కైకేయియే శత్రువనీ, అభిషేకం ఆమెకు విజయమనీ కైకేయికి పరాజయమనీ ఆమె సూచిస్తుంది. ఇలా సమస్త నగరానికీ మంగళమైన వార్త ఒక్క స్త్రీకి పరాభవంగా పరిణమింపజేయబడింది.

పరమ ప్రీతితో మాట్లాడుతున్నట్లున్న ఆ మంథరను చూసి దేవి కైకేయి రాముని గుణాలనే ప్రశంసించింది — ‘రాముడు ధర్మజ్ఞుడు, గుణవంతుడు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు, కృతజ్ఞుడు, సత్యవంతుడు, శుచి; అతడు రాజు జ్యేష్ఠపుత్రుడు, కాబట్టి యౌవరాజ్యానికి అర్హుడే. దీర్ఘాయుష్మంతుడైన అతడు సోదరులనూ సేవకులనూ తండ్రి వలె పాలిస్తాడు; కుబ్జా, రామాభిషేకం గురించి విని నీవు ఎందుకు పరితపిస్తున్నావు? నరశ్రేష్ఠుడైన భరతుడు కూడా రాముని తరువాత, వంద సంవత్సరాల తరువాత, తప్పక తండ్రి తాతల నుండి వచ్చిన రాజ్యాన్ని పొందుతాడు.’ కైకేయి యొక్క ఈ ప్రతిక్రియయే ఈ సర్గకు కేంద్రం — ఆమె రాముని గుణాలనే ప్రమాణంగా ముందుంచుతుంది గానీ తన కుమారుని అధికారాన్ని కాదు; గుణంతోనే రాజ్యం, కేవలం జన్మతో కాదు అని ఆమె దృష్టి. కాబట్టి ముందు జరగబోయే మార్పు ఆమె స్వభావం వల్ల కాదనీ, బయటినుండి వచ్చిన విషం వల్లనే అనీ కవి స్పష్టంగా స్థాపిస్తున్నాడు. ‘తండ్రి వలె పాలిస్తాడు’ అనే మాటతో కైకేయి రాముని సోదరవాత్సల్యాన్నే ప్రమాణీకరిస్తుంది; మంథర శంకిస్తున్న సోదరద్వేషాన్ని కైకేయి తిరస్కరిస్తుంది.

‘మంథరా, అభ్యుదయం సమకూరగా, ఇప్పుడు కల్యాణం జరుగుతుండగా, ముందు కూడా కల్యాణమే జరగబోతుండగా, నీవు దహించుకుపోతున్నట్లుగా ఎందుకు ఇలా పరితపిస్తున్నావు? నాకు భరతుడు ఎంత గౌరవనీయుడో రాఘవుడు కూడా అంతే — అంతకంటె ఎక్కువే — గౌరవనీయుడు; ఎందుకంటే అతడు కౌసల్యకంటె కూడా ఎక్కువగా నాకు శుశ్రూష చేస్తాడు. రామునికి రాజ్యమైతే అది భరతునికి కూడా అయినట్లే; ఎందుకంటే రాఘవుడు తనను ఎలా భావిస్తాడో సోదరులను కూడా అలాగే భావిస్తాడు.’ ఈ మూడు వాక్యాలే కైకేయి శుద్ధహృదయానికి ప్రమాణం — ఆమెకు రామునిపై వైరం లేకపోవడమే కాదు, అతనిపై పుత్రవాత్సల్యం కూడా ఉంది; ‘కౌసల్యకంటె కూడా ఎక్కువగా నాకు శుశ్రూష చేస్తాడు’ అనే మాటతో ఆమె రాముని వినయానికి తన స్వానుభవంతోనే సాక్ష్యం ఇస్తుంది. ఈ వాక్యాన్ని స్మరించడం వల్లనే తరువాతి రెండు సర్గలలో కైకేయి పతనం పాఠకుని హృదయంలో మరింత కరుణాజనకమవుతుంది. ‘దహించుకుపోతున్నట్లు’ అనే ఉపమానంతో కైకేయి కుబ్జ అంతర్దాహాన్నే గుర్తిస్తుంది — ఆమె దుఃఖిస్తున్నది కాదు, ఈర్ష్యతో దహించుకుపోతోంది అని.

కైకేయి ఆ మాట విని మంథర ఎంతో దుఃఖించి దీర్ఘంగా వేడి నిట్టూర్పు విడిచి మళ్ళీ ఇలా అన్నది — ‘అనర్థాన్ని హితంగా చూసే నీవు మూర్ఖత్వం వల్ల నిన్ను నీవు తెలుసుకోవడం లేదు; శోకవ్యసనాలతో విస్తరించిన దుఃఖసముద్రంలో మునిగిపోతున్నావు. రాఘవుడు రాజవుతాడు, ఆ తరువాత రాఘవుని కుమారుడు; ఇలా కైకేయీ, భరతుడు రాజవంశం నుండే తొలగించబడతాడు. భామినీ, రాజు కుమారులందరూ రాజ్యంలో నిలవరు; అందరినీ నిలిపితే గొప్ప అనర్థమే కలుగుతుంది. కాబట్టి నిర్దోషమైన అవయవాలు గల కైకేయీ, రాజులు జ్యేష్ఠునియందే రాజ్యతంత్రాన్ని ఉంచుతారు; జ్యేష్ఠుడు లేనప్పుడు మాత్రమే గుణవంతులైన ఇతరులయందు.’ మంథర ఇక్కడ మొదటిసారిగా దూరదృష్టిని చూపుతుంది — రాముడే కాదు, రాముని సంతతి కూడా రాజ్యాన్ని గ్రహిస్తుంది, కాబట్టి భరతుని వంశం శాశ్వతంగా వంచించబడుతుంది అని. ఈ మాటే కైకేయి హృదయంలో మొదటి సంశయబీజాన్ని నాటుతుంది. ‘మౌర్ఖ్యాత్’ (మూర్ఖత్వం వల్ల) అనే కఠినమైన పదం వాడి ఆమె కైకేయి స్వాతంత్ర్యాన్నే ఆక్షేపిస్తుంది; దాసి యజమానురాలిని మూర్ఖురాలని అంటున్నా అడ్డగించబడడం లేదు — ఇంటిలో ఆమె ప్రభావం అంత ఉండేదని తెలుస్తుంది.

‘వాత్సల్యం గలదానా, నీ ఈ కుమారుడు పూర్తిగా భగ్నుడవుతాడు, అనాథ వలె సుఖాల నుండీ రాజవంశం నుండీ భ్రష్టుడవుతాడు. నేను నీ కోసమే వచ్చాను, నీవు మాత్రం నన్ను అర్థం చేసుకోవడం లేదు; సవతి అభివృద్ధి చెందుతుంటే నీవు నాకు బహుమతి ఇవ్వడానికి తగుదువా! రాముడు కంటకాలు లేని రాజ్యాన్ని పొంది తప్పక భరతుని మరో దేశానికి పంపివేస్తాడు, లేదా మరో లోకానికి. పిల్లవాడిగా ఉండగానే నీవు భరతుని మేనమామ ఇంటికి పంపావు; సాన్నిహిత్యం వల్ల స్థావరాలలో (చెట్లు చేమలలో) కూడా సౌహార్దం పుడుతుంది కదా.’ ఈ చివరి మాటే మంథర తర్కానికి మూలం — భరతుడు ఇక్కడ ఉండి ఉంటే తండ్రి స్నేహం అతనిపై కూడా సమానంగా ఉండేది; దూరంగా ఉండడమే అతని నష్టానికి కారణం అని. ‘బహుమతి ఇవ్వడానికి తగుదువా’ అనే వ్యంగ్యవచనం కూడా చూడదగినది — శోకసమయంలో బహుమతి ఇవ్వరాదని ఆమె కైకేయిని మళ్ళీ సిగ్గుపడేలా చేస్తుంది. ‘మరో దేశానికి, లేదా మరో లోకానికి’ అనే రెండు పదాలతో ఆమె దేశబహిష్కారాన్నీ మరణాన్నీ రెండింటినీ శంకిస్తుంది; చివరి పదమే ఎక్కువ భయం కలిగించేది.

‘భరతుని అనుసరించి శత్రుఘ్నుడు కూడా అతనితో పాటే వెళ్ళాడు; లక్ష్మణుడు రాముని అనుసరించినట్లు ఇతడు భరతుని అనుసరించాడు. ఇలా వినబడుతుంది కదా — ఒక చెట్టును అడవిలో జీవించేవారు నరకవలసి ఉంది, కానీ దగ్గరలో ఉన్న ఇషీకలతో (రెల్లు దుబ్బులతో) చుట్టుముట్టబడి ఉండడం వల్ల అది గొప్ప భయం నుండి విముక్తమైంది. సౌమిత్రి రాముని రక్షిస్తాడు, రాఘవుడు లక్ష్మణుని రక్షిస్తాడు; వారి సౌభ్రాత్రం అశ్వినీదేవతల వలె లోకాలలో ప్రసిద్ధమైనది. కాబట్టి రాముడు లక్ష్మణునికి ఏ కీడూ చేయడు; భరతునికి మాత్రం రాముడు కీడు చేస్తాడనడంలో సందేహం లేదు. కాబట్టి రాఘవుడు రాజభవనం నుండే అడవికి వెళ్ళాలి — ఇది నాకు నచ్చుతుంది, నీకు కూడా ఎంతో హితం.’ ఇక్కడ మొదటిసారిగా ‘వనవాసం’ అనే మాట ఉచ్చరించబడుతుంది; ఇదే సమస్త అయోధ్యాకాండకూ కథాబీజం. చెట్టు దృష్టాంతంతో ఆమె మళ్ళీ సాన్నిధ్య మాహాత్మ్యాన్నే స్థాపిస్తుంది — దగ్గరగా ఉన్నవాడే రక్షించబడతాడు అని. ‘ఇది నాకు నచ్చుతుంది’ అనే మాటతో దాసి తన అభిప్రాయాన్నే రాజమహిషి ఎదుట ఉంచుతుంది; ముందు భయాన్ని చూపింది, ఇప్పుడు ఉపాయాన్నే నిర్దేశిస్తోంది — ఇదే ఆమె వాక్యరచనకు పరిణతి.

‘భరతుడు ధర్మంగా తండ్రి రాజ్యాన్ని పొందితే, ఇలా నీ బంధువర్గానికి కూడా శ్రేయస్సు కలుగుతుంది. సుఖానికి అలవాటుపడిన నీ బిడ్డ రామునికి సహజమైన శత్రువు; సమృద్ధి పొందిన రాముని వశంలో సంపద కోల్పోయిన అతడు ఎలా జీవిస్తాడు? అడవిలో సింహం తరుముతున్న గజయూథపతి వలె రామునిచేత అణచివేయబడుతున్న భరతుని రక్షించడానికి నీవు తగుదువు. ముందు సౌభాగ్యం వల్ల కలిగిన దర్పంతో నీవు తిరస్కరించిన రాముని తల్లి, నీ సవతి — ఆమె వైరం తీర్చుకోకుండా ఎలా ఉంటుంది?’ సింహం ఏనుగుల ఉపమానంతో మంథర భరతుని నిర్దోషిగా, పీడించబడేవానిగా, రాముని హింస్రునిగా చూపుతుంది — నిజానికి ఈ ఉపమానమే మిథ్య. చివరి వాక్యం మాత్రం స్త్రీస్వభావపు మర్మాన్ని తాకుతుంది — పూర్వకాలంలోని అవమానపు స్మృతియే కౌసల్య ప్రతీకారం తీర్చుకొంటుందేమో అనే శంకను పుట్టిస్తుంది; గతంలోని దోషం భవిష్యత్తుపై భయాన్ని పుట్టిస్తుంది అన్నది కుబ్జ నేర్పు. ‘బంధువర్గానికి శ్రేయస్సు’ అనే మాటతో ఆమె కైకేయి పుట్టింటి కులాన్ని కూడా ప్రలోభపెడుతుంది; ఒక్క స్త్రీ నిర్ణయంపై సమస్త కులపు హితాన్ని ఆరోపిస్తూ ఆమె బాధ్యతా భారాన్ని పెంచుతుంది.

‘భామినీ, రాముడు సమృద్ధమైన సముద్రాలతో, పర్వతాలతో కూడిన భూమిని పొందినప్పుడు, నీవు భరతునితో పాటు దీనురాలవై అశుభమైన పరాభవాన్ని పొందుతావు. రాముడు భూమిని పొందినప్పుడు భరతుడు తప్పక నశించిపోతాడు; కాబట్టి నీ కుమారునికి రాజ్యం, ఈ రెండవవానికి (రామునికి) దేశబహిష్కారం కలిగే ఉపాయం — దీనినే ఆలోచించు.’ ఈ రెండు శ్లోకాలు వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడ్డాయి; వృత్తం మార్చడం ద్వారానే కవి సర్గ ముగింపును సూచిస్తున్నాడు, మాటకు గాంభీర్యాన్ని పెంచుతున్నాడు. ఇక్కడ మంథర మొదటిసారిగా స్పష్టంగా రెండింటిని కోరుతోంది — భరతునికి రాజ్యం, రామునికి దేశబహిష్కారం; ఇదే తరువాతి సర్గలో రెండు వరాల రూపంలో పరిణమిస్తుంది. సర్గ చివరలో కైకేయి జవాబు వినిపించదు — ఆ మౌనమే రాబోయే మార్పుకు సూచకం. ‘రాముడు అరాముడవుతాడు’ అనే మాట మాత్రం తరువాతి సర్గలో మంథర నోటనే వినిపిస్తుంది; ఇక్కడ బీజం మాత్రమే నాటబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి