॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 47వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

సీత తనను తాను పరిచయం చేసుకోవడం, రావణుని ప్రలోభం

సీత కథ, కైకేయి రెండు వరాలు, రాముని వ్రతం, రావణుడు తనను తాను బయటపెట్టుకోవడం, సీత తీవ్రమైన ప్రత్యుత్తరం

సీతను అపహరించాలని కోరుకుంటున్న రావణుడు పరివ్రాజకుని రూపంలో ఇలా అడగగా, వైదేహి తనంతట తానే తన గురించి చెప్పుకుంది. అయితే అంతకు ముందు ఆమె క్షణకాలం ఆలోచించడం కూడా వర్ణించబడింది — ‘ఇతడు బ్రాహ్మణుడు, పైగా అతిథి; జవాబు చెప్పకపోతే నన్ను శపిస్తాడేమో’ అని ముహూర్తకాలం ఆలోచించిన తరువాతనే ఆమె మాట్లాడింది. కనుక ఆమె మాటలు చొరవ వల్ల కాదు, శాపభయంతోనూ ధర్మభయంతోనూ పుట్టినవి; దీని ద్వారా కవి ఆమె నిర్దోషత్వాన్ని ముందుగానే స్థాపిస్తాడు. ‘నేను మహాత్ముడైన మిథిలాధిపతి జనకుని కుమార్తెను; నా పేరు సీత; నీకు మేలు కలుగుగాక; నేను రాముని ప్రియమైన పట్టమహిషిని’ అని ఆమె తనను పరిచయం చేసుకుంటుంది. ‘పన్నెండు సంవత్సరాలు ఇక్ష్వాకుల గృహంలో నివసించి, మానవ భోగాలను అనుభవిస్తూ, సమస్త కోరికలూ తీరినదానిగా ఉన్నాను’ అని తన పూర్వపు సుఖాన్ని కూడా తెలియజేస్తుంది. ఈ కథే ముందుకు క్రమంగా వనవాసం దాకా సాగుతుంది. ‘ద్వాదశ సమాః’ (పన్నెండు సంవత్సరాలు) అనే మాటను కూడా గుర్తుంచుకోవాలి — సమీక్షిత సంస్కరణలో అక్కడ ‘సంవత్సరమ్’ అని ఒక్క సంవత్సరమే చెప్పబడింది; ముద్రిత ప్రతి మాత్రం పన్నెండు సంవత్సరాలని చెబుతుంది, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘వివాహం తరువాత పన్నెండు సంవత్సరాల వరకు’ అని అదే అనుసరిస్తుంది. కనుక ఇక్కడ ముద్రిత పాఠాన్నే నిలుపుకున్నాము.

‘అక్కడ పదమూడవ సంవత్సరంలో ప్రభువైన రాజు రాజమంత్రులతో కలిసి రామునికి పట్టాభిషేకం చేయాలని ఆలోచించాడు. రాఘవుని ఆ అభిషేకానికి సన్నాహాలు జరుగుతుండగా, నా అత్తగారైన కైకేయి అనే ఆమె తన భర్తను వరం అడుగుతుంది. పుణ్యంపై ఒట్టుతో నా మామగారిని కట్టిపడేసి, సత్యసంధుడూ రాజశ్రేష్ఠుడూ అయిన తన భర్తను ఆమె రెండు వరాలు అడిగింది — నా భర్తను వనానికి పంపడం, భరతునికి పట్టాభిషేకం. ‘ఈ రోజు నుండి నేను తినను, నిద్రపోను, ఎప్పుడూ ఏమీ తాగను; రామునికి అభిషేకం జరిగితే అదే నా జీవితానికి అంతం’ అని ఆమె పలికింది. ఇలా మాట్లాడుతున్న కైకేయిని నా మామగారైన ఆ రాజు అర్థవంతమైన కానుకలెన్నో ఇస్తానని వేడుకున్నాడు, కానీ ఆమె ఆ వేడుకోలును మన్నించలేదు.’ ఇక్కడ సీత కథను అత్యంత సంక్షిప్తంగా చెబుతుంది — అయోధ్యాకాండ విస్తారమంతా ఇక్కడ ఆరు శ్లోకాలలో సంగ్రహించబడింది. దశరథుని వేడుకోలు, కైకేయి నిరాకరణ, ఇద్దరి పట్టుదల — మూడూ ఒక్కొక్క పదంతోనే సూచించబడ్డాయి. ‘సుకృతేన పరిగృహ్య’ (పుణ్యంతో కట్టిపడేసి) అనే రెండు పదాలతో కవి కైకేయి ఉపాయాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — బలంతో కాదు, రాజు స్వంత పుణ్యంపై చేయించిన ఒట్టుతోనే ఆమె అతనిని బంధించింది. ‘మమ ఆర్యా’ (నా పూజ్యురాలు) అని సీత ఆ అత్తగారిని గౌరవపదంతోనే పేర్కొంటుంది; నిందకు సంబంధించిన ఒక్క మాట కూడా ఆమె నోటి నుండి రాదు. ఇదే సీత శీలానికి పరీక్ష — శత్రువు ఎదుట కూడా ఆమె తన కులానికి అపవాదు తెచ్చే మాట పలకదు. ‘రాజాఽమంత్రయత’ అనే పదం ముద్రణలో అవగ్రహంతో రాయబడింది; అక్కడ ‘రాజా’ లోని ఆకారం ‘అమంత్రయత’ లోని అకారంతో కలిసిపోయింది, ఆ లోపాన్ని అవగ్రహం సూచిస్తుంది.

‘మహాతేజస్వి అయిన నా భర్త వయస్సు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాలు; నాకు పుట్టినప్పటి నుండి పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు లెక్కకు వస్తాయి. ఆయన లోకంలో ‘రాముడు’ అని ప్రసిద్ధుడు — సత్యవంతుడు, శీలవంతుడు, పవిత్రుడు, విశాలమైన కన్నులవాడు, మహాబాహువు, సమస్త ప్రాణుల హితంలో నిమగ్నుడు. మహారాజైన తండ్రి దశరథుడు మాత్రం స్వయంగా కామపీడితుడై, కైకేయికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో ఆ రామునికి పట్టాభిషేకం చేయలేదు. అభిషేకం కోసం తండ్రి దగ్గరకు వచ్చిన నా భర్తతో కైకేయి వెంటనే ఇలా అంది — ‘రాఘవా, నీ తండ్రి ఆజ్ఞాపించిన ఈ నా మాట విను. ఈ నిష్కంటకమైన రాజ్యాన్ని భరతునికి ఇవ్వాలి; నువ్వు మాత్రం తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు వనంలో నివసించాలి. కాకుత్స్థా, వనానికి వెళ్ళు, నీ తండ్రిని అసత్యం నుండి విడిపించు.’ దేని నుండీ భయం లేని రాముడు ఆ కైకేయితో ‘అలాగే’ అన్నాడు; ఆ మాట విని దృఢవ్రతుడైన నా భర్త ఆమె మాటను నెరవేర్చాడు. ‘ఇవ్వాలి, పుచ్చుకోకూడదు; సత్యమే చెప్పాలి, అసత్యం చెప్పకూడదు’ — ఇదే ఆయన వ్రతం.’ ఇక్కడ సీత భర్త గుణాలను ప్రశంస కోసం చెప్పడం లేదు; ఆయన అభిషేకానికి తగినవాడని నిరూపించడానికే చెబుతోంది; దాని వల్ల కైకేయి చేసిన పని మరింత నిందనీయమవుతుంది. ‘వయసా పంచవింశకః’ (వయస్సులో ఇరవై ఐదేళ్ళవాడు), ‘అష్టాదశ హి వర్షాణి’ (పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు) అనే మాటలు వల్గేట్ ప్రత్యేకతలు; సమీక్షిత సంస్కరణలో రెండవది లేదు. వీటివల్ల రామసీతల వయస్సు స్పష్టంగా లెక్కించవచ్చు, ఇది ఇతర చోట్ల అరుదుగానే లభిస్తుంది. ‘దద్యాన్న ప్రతిగృహ్ణీయాత్’ (ఇవ్వాలి, పుచ్చుకోకూడదు) అనే అర్ధశ్లోకం మాత్రం రాముని సంపూర్ణ చరిత్రను ఒక్క పంక్తిలోనే సంగ్రహిస్తుంది. ‘నవ వర్షాణి పంచ చ’ (తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు) అనే లెక్కను కూడా గమనించాలి — పద్నాలుగు సంవత్సరాలని నేరుగా చెప్పలేదు, విడదీసి లెక్కించారు; ఇదే ఆనాటి శైలి. ‘పితరమ్ అనృతాత్ మోచయ’ (తండ్రిని అసత్యం నుండి విడిపించు) అనే కైకేయి మాటలో ధర్మపు ముసుగు ఉంది — వనవాసానికి పంపడాన్ని కూడా తండ్రి సత్యాన్ని కాపాడడం అనే పేరుతో చెబుతుంది.

‘బ్రాహ్మణా, ఇదే రాముడు ధరించిన సర్వోత్తమమైన వ్రతం. ఆయనకు సవతి తల్లి కుమారుడైన లక్ష్మణుడనే తమ్ముడున్నాడు — వీర్యవంతుడు, పురుషవ్యాఘ్రం, యుద్ధంలో శత్రువులను సంహరించేవాడు, రామునికి సహాయకుడు. ఆ తమ్ముడే బ్రహ్మచారియై, దృఢవ్రతుడై, చేతిలో ధనుస్సు పట్టుకొని, నాతో కలిసి వనానికి బయలుదేరిన ఆయనను అనుసరించాడు. జటలు ధరించి తాపసరూపంతో ఆయన తమ్మునితోనూ నాతోనూ కలిసి దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు — నిత్యమూ ధర్మంలో నిలిచేవాడు, దృఢవ్రతుడు. కైకేయి కారణంగా మేము ముగ్గురమూ రాజ్యం నుండి భ్రష్టులమై, ద్విజశ్రేష్ఠా, మా స్వశక్తితోనే ఈ గంభీరమైన వనంలో సంచరిస్తున్నాము. ముహూర్తకాలం విశ్రమించు; ఇక్కడ నువ్వు ఉండవచ్చు. నా భర్త పుష్కలంగా అడవి పండ్లనూ దుంపలనూ తీసుకొని, రురుమృగాలనూ ఉడుములనూ అడవిపందులనూ చంపి, సమృద్ధిగా మాంసం తెచ్చుకొని త్వరలోనే వస్తాడు.’ చివరలో ఆమె తిరిగి ప్రశ్నిస్తుంది — ‘నువ్వు నీ పేరు, గోత్రం, కులం యథార్థంగా చెప్పు; ద్విజా, ఒంటరిగా దండకారణ్యంలో ఎందుకు సంచరిస్తున్నావు?’ అతిథి సత్కారం తరువాత పరిచయ ప్రశ్న — ఇదే శిష్టాచారం; కానీ ఆ ప్రశ్నే రావణునికి తనను తాను బయటపెట్టుకునే అవకాశం ఇస్తుంది. ‘ఓజసా’ (స్వశక్తితో) అనే ఒక్క పదంతో ఆమె ముగ్గురి దశనూ చెబుతుంది — సైన్యంతో కాదు, కోశంతో కాదు, కేవలం తమ ఆత్మబలంతోనే వారు వనంలో తిరుగుతున్నారు. ‘సమాశ్వస ముహూర్తం తు’ (ముహూర్తకాలం విశ్రమించు) అనే ఆతిథ్య వాక్యం ఆమె శిష్టతకు పరమ ప్రమాణం — అపరిచితుణ్ణి కూడా ఆమె విశ్రాంతికి ఆహ్వానిస్తుంది. ‘రురూన్ గోధాన్ వరాహాన్’ (రురుమృగాలు, ఉడుములు, అడవిపందులు) అనే మాంస ప్రస్తావన తాపసులకు కూడా ఆనాటి వన్యభోజనం ఎలా ఉండేదో చూపిస్తుంది. ‘తత్త్వతః’ (యథార్థంగా) అనే పదంతో ఆమె సత్యాన్నే ఆశిస్తుంది; రావణుడు ముందు సత్యమే చెబుతాడు — పేరు, బలం, కులం; కానీ ఆ సత్యమే ఆమెకు భయం కలిగిస్తుంది. ఈ విధంగా శిష్టమైన ప్రశ్న దుష్టమైన జవాబును రప్పిస్తుంది. లక్ష్మణునికి ఇచ్చిన ‘బ్రహ్మచారీ’ అనే విశేషణం వనవాస వ్రతాన్నే సూచిస్తుంది — భార్యను విడిచి అతడు అన్న సేవలోనే నిలిచాడు.

రాముని భార్య అయిన సీత ఇలా మాట్లాడగా, మహాబలుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు తీవ్రమైన జవాబు ఇచ్చాడు — ‘దేవతలూ అసురులూ మానవులతో కూడిన లోకాలన్నీ ఎవరిని చూసి భయంతో వణికిపోయాయో, సీతా, ఆ రావణుడను నేనే, రాక్షసగణాలకు అధిపతిని. బంగారు కాంతితో మెరిసే, పట్టువస్త్రం ధరించిన నిన్ను చూసిన తరువాత, అనిందితా, నా స్వంత భార్యలపై నాకు ఆసక్తి కలగడం లేదు. అక్కడక్కడ నుండి తెచ్చిన అనేకమంది ఉత్తమ స్త్రీలందరికీ నువ్వు నా పట్టమహిషివి కా; నీకు మేలు కలుగుగాక. సముద్రం మధ్యలో లంక అనే నా మహానగరం ఉంది, సాగరం చుట్టూ ఆవరించి ఉంది, పర్వత శిఖరంపై నెలకొని ఉంది. అక్కడ, సీతా, నువ్వు నాతో కలిసి వనాలలో విహరిస్తావు; భామినీ, ఈ వనవాసాన్ని ఇక కోరుకోవు. నువ్వు నా భార్యవైతే, సర్వాభరణాలతో అలంకరించుకున్న ఐదువేల మంది దాసీలు నీకు సేవ చేస్తారు.’ ఈ విధంగా అతడు క్రమంగా భయాన్నీ, ప్రశంసనూ, పదవినీ, నగరాన్నీ, పరిజనాన్నీ చూపిస్తాడు — ఒకే ఉపన్యాసంలో నాలుగు ప్రలోభాలు. అతని మాటల ప్రారంభమే భయం కలిగించేది — ‘యేన లోకాః విత్రాసితాః’ (ఎవరిచే లోకాలు భయపెట్టబడ్డాయో); పేరు చెప్పకముందే అతడు తన ప్రభావాన్ని స్థాపిస్తాడు. తరువాత ‘నా స్వంత భార్యలపై ఆసక్తి కలగడం లేదు’ అని చెబుతూ అతడు తన అంతఃపురాన్నే నిందిస్తాడు, దాని ద్వారా తన చాపల్యాన్ని బయటపెట్టుకుంటాడు. ‘అగ్రమహిషీ భవ’ (పట్టమహిషివి కా) అనే మాటతో అతడు ఆమెను దాసీత్వంతో కాదు, భార్యాపదవితోనే ప్రలోభపెడతాడు — ఇదే అతని దర్పానికి లక్షణం. చివరలో లంక వర్ణన, సముద్రమనే అగడ్త, పర్వత శిఖరం, ఐదువేల దాసీలు — అదంతా ఐశ్వర్య ప్రదర్శనే. ‘సీతే’ అని పేరుతో సంబోధించడం కూడా సూచనప్రాయమే — ఆమె తానే ముందు తన పేరు చెప్పింది, అదే ఇప్పుడు అతని చేతిలో సాధనమైంది. ‘తీవ్రమైన జవాబు’ అనే కవి మాటను బట్టి తెలుస్తుంది — సీత తన గురించి చెప్పనంత వరకే అతనిలో వినయం ఉంది; పరిచయం లభించగానే వేషాన్నే విడిచిపెట్టినట్లయింది.

రావణుడు ఇలా అనగా, జనకుని కుమార్తె కోపించి, ఆ రాక్షసుణ్ణి లెక్కచేయకుండా, దోషరహితమైన అవయవాలు గల ఆమె ఇలా జవాబిచ్చింది. ఆమె జవాబు నాలుగు శ్లోకాలలో నిబద్ధమై ఉంది, ప్రతి శ్లోకమూ ‘అహం రామమనువ్రతా’ (నేను రాముని అనుసరించే వ్రతం గలదానను) అనే ఒకే మాటతో ముగుస్తుంది — ఈ ఆవృత్తియే ఆమె నిష్ఠకు రూపం. ‘మహాపర్వతంలా చలించనివాడూ, మహేంద్రునితో సమానుడూ, మహాసముద్రంలా క్షోభించనివాడూ అయిన పతిని — నేను రాముని అనుసరించేదానను. సర్వశుభలక్షణాలు కలవాడూ, మర్రిచెట్టులా విశాలమైన దేహపరిమాణం గలవాడూ, సత్యసంధుడూ, మహాభాగ్యశాలీ అయినవానిని — నేను రాముని అనుసరించేదానను. మహాబాహువూ, విశాలమైన వక్షస్సు గలవాడూ, సింహంలా విక్రమంతో నడిచేవాడూ, నరసింహుడూ, సింహసమానుడూ అయినవానిని — నేను రాముని అనుసరించేదానను. పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడూ, రాజకుమారుడూ, జితేంద్రియుడూ, విస్తారమైన కీర్తి గలవాడూ, మహాబాహువూ అయినవానిని — నేను రాముని అనుసరించేదానను.’ తరువాత ఆమె రావణుణ్ణే ఉపమతో నిందిస్తుంది — ‘నువ్వు నక్కవై ఉండి, దుర్లభమైన సింహి అయిన నన్ను ఇక్కడ కోరుకుంటున్నావు. సూర్యుని కాంతిని ఎలా తాకలేరో, అలాగే నన్ను నువ్వు తాకలేవు.’ పర్వతం, సముద్రం, సింహం, చంద్రుడు — ఉపమానాలన్నీ గొప్పతనానివి; నక్క ఒక్కటే అల్పత్వానిది. ‘అనవద్యాంగీ’ (దోషరహితమైన అవయవాలు గలది) అనే విశేషణాన్ని కవి ఆమె జవాబుకు ముందే జోడిస్తాడు — ఎవరిని నిందించడం అసాధ్యమో, ఆమెయే నిందిస్తోంది. ‘అనాదృత్య’ (లెక్కచేయకుండా) అనే పదం వల్ల తెలుస్తుంది — ఆమె అతనిని ఉద్దేశించి మాట్లాడడం లేదు, తన నిష్ఠనే బిగ్గరగా ప్రకటిస్తోంది; అక్కడ రావణుడు కేవలం శ్రోత మాత్రమే, సంబోధించబడేవాడు కాదు. నాలుగు శ్లోకాలలో రాముని వర్ణన కూడా క్రమబద్ధంగా ఉంది — మొదటిదానిలో స్థైర్యం, రెండవదానిలో లక్షణాలు, మూడవదానిలో పరాక్రమం, నాలుగవదానిలో సౌందర్యమూ కీర్తీ; ఈ విధంగా ఆమె ఆయనను సర్వాంగసంపూర్ణునిగా చూపిస్తుంది. ‘ఆదిత్యస్య ప్రభా యథా’ (సూర్యుని కాంతిలా) అనే ఉపమతో ఆమె తనను తేజోరూపంగా చెప్పుకుంటుంది — కాంతి కనిపిస్తుంది, కానీ పట్టుకోవడానికి అందదు; ఆమె కూడా అంతే.

‘రాక్షసా, రాఘవుని ప్రియమైన భార్యను కోరుకుంటున్న మందభాగ్యుడవైన నువ్వు నిశ్చయంగా అనేక బంగారు చెట్లను చూస్తున్నావు’ — మృత్యువుకు దగ్గరైనవానికి బంగారు వృక్షాలు కనిపిస్తాయనే లోకప్రసిద్ధిని ఆశ్రయించి ఆమె అతని వినాశాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాత ఆమె అసంభవమైన పనుల వరుసనే ఉంచుతుంది — ‘ఆకలితో ఉన్న, మృగాలకు శత్రువైన, వేగవంతమైన సింహం నోటి నుండీ, విషసర్పం నోటి నుండీ కోరను లాగాలని కోరుకుంటున్నావు; పర్వతశ్రేష్ఠమైన మందరాన్ని చేతితో ఎత్తుకుపోవాలని కోరుకుంటున్నావు; కాలకూట విషాన్ని తాగి క్షేమంగా వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నావు; సూదితో కంటిని తుడుచుకునేవాడూ, నాలుకతో కత్తిని నాకేవాడూ ఎలాంటివాడో, అలాంటి నువ్వు రాఘవుని ప్రియమైన భార్యను పొందాలని కోరుకుంటున్నావు; మెడకు రాయి కట్టుకొని సముద్రాన్ని ఈదాలని కోరుకుంటున్నావు; సూర్యచంద్రులిద్దరినీ చేతులతో పట్టుకోవాలని కోరుకుంటున్నావు; మండుతున్న అగ్నిని చూసి వస్త్రంలో మూట కట్టుకోవాలని కోరుకుంటున్నావు; ఇనుప మొనలు గల శూలాల కొనలపై నడవాలని కోరుకుంటున్నావు.’ ఏడెనిమిది అసంభవ కార్యాలు ‘ఇచ్ఛసి’ (కోరుకుంటున్నావు) అనే ఒకే క్రియాపదంతో బంధించబడ్డాయి; ఇక్కడ పునరుక్తియే అలంకారం. ఈ ఉపమానాలలో మూడు రకాలున్నాయి — మృత్యుముఖం నుండి ఏదైనా లాగుకోవడం (సింహం, సర్పం), అసాధ్యమైన భారాన్ని ఎత్తడం (మందరం, సూర్యచంద్రులు), ఆత్మహింస (సూది, కత్తి, అగ్ని, శూలం). వాటిలో చివరి రకమే ప్రధానం — రావణుని పని అసాధ్యమైనదే కాదు, ఆత్మఘాతుకం కూడా అని సీత ఆశయం. ‘ఇచ్ఛసి’ అనే పదం తొమ్మిదిసార్లు ఆవృత్తం కావడం శ్రోత చెవిపై దెబ్బ కొట్టినట్లుంటుంది; సీత కోపం ఇక్కడ ఛందస్సులోనే వినిపిస్తుంది. కవి ఒక్క శాపవాక్యాన్ని కూడా ఆమె నోట పెట్టడు — కేవలం ఉపమలతోనే ఆమె అతని మూర్ఖత్వాన్ని చూపిస్తుంది, దాని వల్ల ఆమె శీలం శుద్ధంగానే నిలుస్తుంది. ‘కాంచనాన్ పాదపాన్ పశ్యసి’ (బంగారు చెట్లను చూస్తున్నావు) అనేది మరణాన్ని సూచించే నిమిత్తం, దీనిని వాల్మీకి ఇతర చోట్ల కూడా ప్రయోగిస్తాడు.

తరువాత ఆమె మూడు వంశస్థవృత్త శ్లోకాలలో భేదాన్నే లెక్కిస్తుంది — ‘వనంలో సింహానికీ నక్కకూ, చిన్న కాలువకూ సముద్రానికీ, శ్రేష్ఠమైన మద్యానికీ పుల్లటి గంజికీ మధ్య ఎంత తేడా ఉందో; బంగారానికీ సీసం-ఇనుములకూ, చందనానికీ బురదనీటికీ, ఏనుగుకూ పిల్లికీ మధ్య ఎంత తేడా ఉందో; కాకికీ గరుత్మంతునికీ, నీటికాకికీ నెమలికీ, హంసకూ గద్దకూ మధ్య ఎంత తేడా ఉందో — దాశరథికీ నీకూ మధ్య అంత తేడా ఉంది.’ తొమ్మిది జంటలు, ఒక్కటే నిష్కర్ష; ప్రతి శ్లోకమూ ‘తదంతరం దాశరథేస్తవైవ చ’ (దాశరథికీ నీకూ అంత తేడా) అనే ఒకే పాదంతో ముగుస్తుంది. తరువాత ఆమె చివరి మాట చెబుతుంది — ‘సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రునితో సమానమైన ప్రభావం గలవాడూ, చేతిలో విల్లంబులు ధరించినవాడూ అయిన రాముడు ఉండగా, నువ్వు నన్ను అపహరించినా నేను నీకు జీర్ణం కాను — ఈగ మింగిన నెయ్యిలా.’ ఇలా దుష్టభావం లేని ఆమె ఆ నిశాచరునితో అతి కఠినమైన మాటలు పలికి, శరీరం వణకడంతో బాధపడింది — గాలికి ఊగే సన్నని అరటిచెట్టులా. వణుకుతున్న ఆమెను గమనించి, మృత్యువుతో సమానమైన ప్రభావం గల రావణుడు భయం కలిగించడానికే తన కులాన్నీ బలాన్నీ పేరునూ కర్మలనూ చెప్పుకొచ్చాడు — ఇది తరువాతి సర్గకు భూమిక. ‘న జరాం గమిష్యే’ (జీర్ణం కాను) అనే మాటలో గూఢార్థం ఉంది — ఈగ నెయ్యిని మింగుతుంది, కానీ అదే దానికి మరణమవుతుంది; అలాగే రావణుడు నన్ను అపహరించవచ్చు, కానీ దాని వల్ల అతడే నశిస్తాడు అని. చివరి శ్లోకంలో కవి ఆమె శరీరపు వణుకును వర్ణిస్తాడు, భయాన్ని కాదు — రోషంతోనూ శోకంతోనూ ఆమె సన్నని అరటిచెట్టులా వణుకుతుంది; ఆమె మాట మాత్రం చలించకుండానే ఉంది. సర్గ చివరలో ఈ మూడు శ్లోకాలు వృత్తం మారడం వల్ల గమనాన్ని గంభీరం చేస్తాయి; అనుష్టుప్పును విడిచి వంశస్థాన్ని ఆశ్రయించి కవి సీత మాటను శిఖరానికి చేరుస్తాడు. తొమ్మిది జంటలలో రెండు జంతువుల జంటలు, నాలుగు జలం-పానీయం-లోహం-పంకానికి సంబంధించినవి, మూడు పక్షుల జంటలు — చివరి శ్లోకం పూర్తిగా పక్షుల గురించే.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి