సర్గ
రావణుడు పరివ్రాజక రూపంలో సీతను సమీపించడం
లక్ష్మణుడు బయలుదేరడం, రావణుని భిక్షువేషం, ప్రకృతి స్తంభించడం, సీత రూపప్రశంస, ఆతిథ్యం, అపహరణ సంకల్పం
సీత కఠినంగా మాట్లాడగా రాఘవుని తమ్ముడు కోపించినవాడై, రాముని చూడాలని ఎంతగానో కోరుకుంటూ వెంటనే బయలుదేరాడు. అతడు బయలుదేరడంతో పర్ణశాల అరక్షితమైంది; దశగ్రీవుడు ఆ అవకాశం కోసమే ఎదురుచూస్తున్నాడు. అతడు వెంటనే ఆ అవకాశాన్ని అందిపుచ్చుకుని, పరివ్రాజక రూపం ధరించి వైదేహిని సమీపించాడు. కవి అతని వేషాన్ని సూక్ష్మంగా వర్ణిస్తాడు — నునుపైన కాషాయవస్త్రం కప్పుకున్నాడు, శిఖ ధరించాడు, గొడుగు పట్టుకున్నాడు, పాదరక్షలు తొడుక్కున్నాడు; ఎడమ భుజానికి దండాన్నీ కమండలాన్నీ తగిలించుకుని నిలిచాడు. ఇదంతా శాస్త్రాలలో చెప్పిన సన్యాసి చిహ్నం; కనుక అతనిని ఎవరూ అనాదరించలేరు. ఇలా పరివ్రాజక రూపంలో అతడు వైదేహిని సమీపించాడు, సోదరులిద్దరూ లేని ఆమెను వనంలో ఆ అతిబలుడు చేరుకున్నాడు. ‘భ్రాతృభ్యాం రహితామ్’ (సోదరులిద్దరూ లేనిది) అనే పదంతో కవి అతని అవకాశానికి మూలాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — బలంతో కాదు, ఆమె ఒంటరితనంతోనే ఆమెను జయించవలసి వచ్చింది. ‘నచిరాదివ’ (వెంటనే) అనే పదం కూడా సూచనప్రాయమైనది — ఆలస్యం చేయలేదు, అయినా అంతలోనే అంతా నశించింది. కవి ఇక్కడ కోపాన్నీ కర్తవ్యాన్నీ ఒకచోట కలుపుతాడు — లక్ష్మణుడు కోపించాడు, అయినా అతడు రామునే చూడాలనుకుంటాడు; నిందించబడినా అన్నగారి హితాన్నే ఆలోచిస్తాడు.
సూర్యచంద్రులు లేని సంధ్యను గాఢమైన చీకటి ఆవరించినట్లుగా, ఒంటరిగా ఉన్న ఆ బాల, యశస్విని, రాజపుత్రిని అతడు చూశాడు. చంద్రుడు లేని రోహిణిని అతిదారుణమైన క్రూరగ్రహం ఆక్రమించినట్లు అతడు ఆమెను సమీపించాడు — రెండు ఉపమలూ జ్యోతిషం నుండి తీసుకోబడ్డాయి, రెండిటిలోనూ కాంతి తొలగిపోవడమే మూలం. ఉగ్రుడూ పాపకర్ముడూ అయిన అతనిని చూసి జనస్థానంలోని చెట్లు కదలడం లేదు, గాలి కూడా వీచడం లేదు. ఎర్రని కన్నులతో చూస్తున్న అతనిని చూసి వేగంగా ప్రవహించే గోదావరీ నది కూడా భయంతో స్తంభించి మెల్లగా ప్రవహించడం ఆరంభించింది. ఇలా చెట్లు, గాలి, నది — మూడూ అచేతనాలైనా స్తబ్ధమయ్యాయి; దీనితో కవి రాబోయే అనర్థాన్ని మాట లేకుండానే సూచిస్తాడు. రాముని లేని సమయం కోసం వెదుకుతున్న దశగ్రీవుడు సరిగ్గా ఆ సమయంలోనే ప్రవేశించాడు. ‘న ప్రవాతి చ మారుతః’ (గాలి కూడా వీచడం లేదు) వంటి నిషేధవాక్యాలతోనే కవి భయాన్ని వర్ణిస్తాడు; క్రియ వర్ణించబడదు, క్రియ లేకపోవడమే వర్ణించబడుతుంది. గోదావరి స్తంభించడమే అన్నిటికంటే శ్రేష్ఠమైన శకునం — ఎల్లప్పుడూ వేగంగా ప్రవహించేది కూడా భయంతో మందగించింది. ఇలా జడమైన జగత్తు కూడా ఆపదను గ్రహిస్తుంది, మనుష్యులు ఇద్దరూ మాత్రం గ్రహించరు.
భిక్షు రూపంలో రావణుడు వైదేహిని సమీపించాడు. శుభం కానివాడై శుభమైన రూపంతో, భర్తను గురించి శోకిస్తున్న ఆమెను అతడు సమీపించాడు — చిత్తా నక్షత్రాన్ని శనైశ్చరుడు సమీపించినట్లు. గడ్డితో కప్పబడిన బావిలా ఒక్కసారిగా శుభరూపంతో కప్పబడిన అతడు రాముని పత్ని, యశస్విని అయిన వైదేహిని చూసి నిలిచాడు. ‘గడ్డితో కప్పబడిన బావి’ అనే ఉపమ సర్గకు కేంద్రం — బయటి రూపం మంచిది, లోపల మాత్రం పతనం. నిలిచి రాముని పత్నిని తేరిపార చూస్తూ, శుభమైన, అందమైన పళ్ళూ పెదవులూ గల, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల, పర్ణశాలలో కూర్చున్న, కన్నీటితో శోకంతో పీడించబడుతున్న ఆమెను అతడు చూశాడు. తరువాత తామరరేకుల వంటి కన్నులు గల, పసుపుపచ్చని పట్టువస్త్రం ధరించిన ఆ వైదేహిని సంతోషభరితమైన మనస్సుతో ఆ నిశాచరుడు సమీపించాడు. ఆమెను చూడగానే మన్మథబాణాలకు గుచ్చబడిన అతడు బ్రహ్మఘోషను పలుకుతూ — వేదపాఠం చేస్తున్నట్లుగా — ఏకాంతప్రదేశంలో వినయంతో కూడిన మాట పలికాడు. తామర లేని లక్ష్మిలా ఉన్న, ముల్లోకాలలో ఉత్తమురాలైన, శరీరసౌందర్యంతో ప్రకాశిస్తున్న ఆమెను రావణుడు ప్రశంసించాడు. ‘అభవ్యో భవ్యరూపేణ’ (శుభం కానివాడై శుభమైన రూపంతో) అనే విరోధాలంకారంతో కవి రావణుని ద్వైవిధ్యాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — రూపం శుభమైనది, కర్మ అశుభమైనది. శనైశ్చరుడూ చిత్తా నక్షత్రమూ అనే ఉపమ కూడా జ్యోతిషశాస్త్రం నుండి తీసుకోబడింది; చిత్తా నక్షత్రం క్రూరగ్రహం దృష్టిలో పడినప్పుడు అనిష్టం శంకించబడుతుంది. ఆ సమయంలో సీత దశ కూడా వర్ణించబడింది — ఆమె భర్తను గురించే శోకిస్తూ, కన్నీటితో శోకంతో పీడించబడుతూ, పర్ణశాలలో ఒంటరిగా కూర్చుని ఉంది. సరిగ్గా ఈ దశలోనే అతడు సమీపిస్తాడు; అరక్షితత్వమూ శోకమూ — రెండూ అతనికి సాధనాలు. ‘హృష్టచేతాః’ (సంతోషభరితమైన మనస్సుతో) అనే పదంతో అతని లోపలి హర్షం, ‘ప్రశ్రితం వాక్యమ్’ (వినయంతో కూడిన మాట) అనే పదంతో బయటి వినయం వెల్లడయ్యాయి. ‘రహితే’ (ఏకాంతప్రదేశంలో) అనే పదంతో స్థలపు నిర్జనత్వం కూడా సూచించబడింది; సాక్షి ఎవరూ లేరని తెలుసుకునే అతడు మాట్లాడడం ఆరంభిస్తాడు.
‘వెండి బంగారపు వర్ణంతో ప్రకాశించేదానా, పసుపుపచ్చని పట్టువస్త్రం ధరించినదానా! తామరకొలనులా నువ్వు తామరల శుభమైన మాలను ధరించి ఉన్నావు. శుభవదనా, నువ్వు హ్రీ (లజ్జాదేవత)వా, శ్రీవా, కీర్తివా, శుభమైన లక్ష్మివా, లేదా అప్సరసవా? వరారోహా, ఐశ్వర్యదేవతవా, లేదా స్వేచ్ఛగా సంచరించే రతివా?’ అని అతడు దేవతలతోనే ఆమెను పోలుస్తాడు. తరువాత అవయవవర్ణన ఆరంభిస్తాడు — ‘నీ పళ్ళు సమంగా, మొనదేలి, నిగనిగలాడుతూ, తెల్లగా ఉన్నాయి; కన్నులు విశాలంగా, నిర్మలంగా, ఎర్రని కొనలతో, నల్లని కనుపాపలతో ఉన్నాయి; పిరుదులు విశాలమైనవి, తొడలు ఏనుగు తొండాల వంటి బలిసినవి; స్తనాలు నిండుగా, గుండ్రంగా, దగ్గరగా, ఉన్నతంగా, బలిసిన ఎత్తైన ముఖాలు గలవిగా, మనోహరంగా, నిగనిగలాడే తాటిపండ్ల వంటివిగా, శ్రేష్ఠమైన మణుల ఆభరణాలతో అందంగా ఉన్నాయి. చక్కని చిరునవ్వు గలదానా, చక్కని పళ్ళు గలదానా, చక్కని కన్నులు గలదానా, విలాసినీ! ప్రవాహం నదీతీరాన్ని హరించినట్లు నువ్వు నా మనస్సును హరిస్తున్నావు. పిడికిలిలో పట్టేంత నడుము, చక్కని కేశాలు, దగ్గరగా ఉన్న స్తనాలు గలదానవు. నువ్వు దేవకాంతవు కావు, గంధర్వకాంతవు కావు, యక్షిణివి కావు, కిన్నరివి కావు’ అని. ఇదంతా స్తుతిరూపమైనదైనా, కవి దానిని భిక్షువేషానికి విరుద్ధంగా చూపుతాడు — బ్రహ్మఘోష పలికేవాడే అవయవాలను వర్ణిస్తున్నాడు; వేషం ధర్మానిది, మాట కామానిది. ‘నైవ దేవీ న గంధర్వీ’ (దేవకాంతవు కావు, గంధర్వకాంతవు కావు) అనే నిషేధవాక్యంతో అతడు తన పూర్వప్రశ్నకు తానే సమాధానం ఇస్తాడు — దేవత అని చెప్పినదీ చాలదు; ఇలాంటి మానవస్త్రీ ఇంతకుముందు ఎన్నడూ కనిపించలేదని అతని ఆశయం. వర్ణన క్రమం కూడా సూచనప్రాయమైనది — మొదట వస్త్రమూ మాలా, తరువాత ముఖమూ కన్నులూ పళ్ళూ, చివరకు శరీరం; దృష్టి క్రమంగా కిందికి వెళ్తుంది, వినయం క్రమంగా క్షీణిస్తుంది. ‘మనో హరసి మే’ (నా మనస్సును హరిస్తున్నావు) అనే వాక్యంలో మాత్రం ‘హరణ’ శబ్దం మొదట వస్తుంది; అతడు ముందు చేయబోయే కర్మ పేరే ఇక్కడ ఉపమారూపంలో వాడబడింది — ఇది కవికౌశలం.
‘ఇలాంటి స్త్రీని నేను భూమిపై ఇంతకుముందు చూడలేదు. లోకాలలో అగ్రగణ్యమైన నీ రూపం, సౌకుమార్యం, వయస్సు — అలాగే ఈ అడవిలో నీ నివాసం; ఇవన్నీ నా మనస్సును కలచివేస్తున్నాయి. కనుక నువ్వు ఇక్కడి నుండి వెళ్ళిపో, నీకు శుభమగుగాక; నువ్వు ఇక్కడ నివసించదగినదానివి కావు. ఇది ఇష్టానుసారం రూపం మార్చుకునే ఘోరమైన రాక్షసుల నివాసం. రమణీయమైన ప్రాసాదాల పై అంతస్తులూ, నగరోపవనాలూ, సమృద్ధమైన సుగంధభరితమైన ప్రదేశాలూ నువ్వు సంచరించడానికి తగినవి.’ తరువాత అతడు శ్రేష్ఠత్వపు లక్షణాన్నే మార్చివేస్తాడు — ‘శోభనా, నీకు చెందినదే శ్రేష్ఠమైన మాల, అదే సుగంధం, అదే వస్త్రం; నల్లని కన్నులదానా, నీకు తగినవాడినే శ్రేష్ఠుడైన భర్తగా నేను భావిస్తాను.’ మళ్ళీ అతడు అడుగుతాడు — ‘నిర్మలమైన చిరునవ్వు గలదానా, రుద్రులలోనో మరుత్తులలోనో నువ్వు ఎవరవు? వరారోహా, వసువులలో ఒక దేవతలా నాకు కనిపిస్తున్నావు. ఇక్కడికి గంధర్వులు రారు, దేవతలు రారు, కిన్నరులు రారు.’ ప్రశ్న మిషతో అతడు ఆహ్వానాన్నే పలుకుతున్నాడు. ‘ప్రతిక్రామ’ (వెళ్ళిపో) అనే ఆజ్ఞార్థంతో అతడు ఆమెను మరోచోటికి వెళ్ళమని ప్రేరేపిస్తాడు; కాని ‘ఎక్కడికి వెళ్ళాలో’ చెప్పడు — ఆ చెప్పనిదే అతని లంక. ‘భర్తారం చ వరం మన్యే’ (శ్రేష్ఠుడైన భర్తగా భావిస్తాను) అనే వాక్యంలో అతని ఆశయం దాదాపు బయటపడింది, అయినా అతడు మళ్ళీ దేవతల గురించిన ప్రశ్న వేసి దానిని దాచుకుంటాడు. భయపెట్టడానికి అతడు చెప్పే ‘రాక్షసుల నివాసం’ అనేదే అతని స్వపరిచయం; సత్యం చెబుతూనే అతడు వంచిస్తున్నాడు.
‘ఇది రాక్షసుల నివాసం; నువ్వు మాత్రం ఇక్కడికి ఎలా వచ్చావు? ఇక్కడ కోతులు, సింహాలు, చిరుతలు, పెద్దపులులు, మృగాలు, తోడేళ్ళు, ఎలుగుబంట్లు, దుమ్ములగొండులు, కంకపక్షులు నివసిస్తాయి; వాటికి నువ్వు ఎలా భయపడడం లేదు? మదించిన, ఘోరమైన, వేగవంతమైన ఏనుగుల మధ్య మహారణ్యంలో ఒంటరిగా ఉండి, సుందరవదనా, ఎలా భయపడడం లేదు? కళ్యాణీ, నువ్వు ఎవరవు, ఎవరిదానవు, ఎక్కడి నుండి వచ్చావు, ఏ కారణం చేత రాక్షసులు సేవించే ఘోరమైన దండకారణ్యంలో ఒంటరిగా సంచరిస్తున్నావు?’ — ఇలా క్రమంగా అతడు ప్రశంస నుండి ప్రశ్న వైపు వెళ్తాడు. మహాత్మునిలా నిలిచిన రావణుడు ఇలా ప్రశంసించగా వైదేహి, ద్విజవేషంలో వచ్చిన అతనిని చూసి, అన్ని అతిథిసత్కారాలతో అతనిని పూజించింది. ఆమె మొదట ఆసనం తెచ్చి, పాద్యంతో ఆహ్వానించి, తరువాత సౌమ్యంగా కనిపిస్తున్న అతనితో ‘సిద్ధమ్’ (భోజనం సిద్ధంగా ఉంది) అని అంది. అతిథిధర్మమే ఇక్కడ సీతకు బంధనమైంది — వంచించడానికి వచ్చినవాడే పూజించబడ్డాడు. ప్రశ్నలు మూడు విధాలు — భయానికి సంబంధించినది, పరిచయానికి సంబంధించినది, ప్రయోజనానికి సంబంధించినది; అన్నీ ఆమె ఒంటరితనాన్నే మళ్ళీ మళ్ళీ స్పృశిస్తాయి. సీత మాత్రం వాటిలో దేనినీ శంకించదు; బ్రాహ్మణుడు, అతిథి అనే ఇంతే ఆమెకు ప్రమాణం. ‘సిద్ధమ్’ అనే ఒక్క పదంతో చేసిన ఆహ్వానం గృహస్థధర్మానికి పరాకాష్ఠ — ఉన్నదంతా అతిథికి నివేదించబడింది. కవి ఇక్కడ ఏ దోషాన్నీ చెప్పడు; ధర్మంతో చేసినదే అనర్థానికి ద్వారమైందని మాత్రమే చూపుతాడు.
ద్విజవేషంలో వచ్చిన, భిక్షాపాత్రనూ కుసుంభరంగు వస్త్రాన్నీ ధరించిన అతనిని చూసి, ఆ వేషచిహ్నాలను చూసిన తరువాత అతనిని అనాదరించడం సాధ్యం కాదని భావించి, మైథిలి అలా వచ్చిన అతనిని బ్రాహ్మణునిగానే ఆహ్వానించింది. ‘బ్రాహ్మణా, ఇదిగో దర్భాసనం; ఇష్టంగా కూర్చోండి. ఈ పాద్యాన్ని స్వీకరించండి. వనంలో పుట్టిన ఈ ఉత్తమమైన సిద్ధాన్నం మీ కోసమే సిద్ధం చేయబడింది; ఇక్కడ నిశ్చింతగా భుజించండి’ అని ఆమె అంది. ఇలా ఆహ్వానించబడుతున్న అతడు సంపూర్ణమైన మర్యాదతో మాట్లాడుతున్న రాజపత్ని మైథిలిని తేరిపార చూసి, బలవంతంగా ఆమెను అపహరించాలని మనస్సును దృఢంగా నిలుపుకున్నాడు — కవి మాత్రం ఇక్కడ ‘వధాయ’ (తన వధ కోసం) అనే పదాన్ని చేరుస్తాడు, ఎందుకంటే ఆ కర్మే అతని మరణానికి మూలం. చివరకు సీత లక్ష్మణునితో కలిసి వేటకు వెళ్ళిన, చక్కని వేషం గల భర్త కోసం ఎదురుచూస్తూ నాలుగు దిక్కులకూ చూస్తూ పచ్చని మహావనాన్నే చూసింది, రామలక్ష్మణులను కాదు. ఈ శూన్యదృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘అశక్యముద్ద్వేష్టుమ్’ (తిరస్కరించడం సాధ్యం కాదు) అనే పదంతో కవి సీత నిర్దోషిత్వాన్ని కాపాడుతాడు — ఆమె అవివేకంతో పూజించలేదు, ఆ వేషచిహ్నాలను చూసినందువల్లనే. ‘హరితం మహద్వనమ్’ (పచ్చని మహావనం) అనే దృశ్యం మాత్రం శూన్యతనే చెబుతుంది — భర్తా మరిదీ కనిపించవలసిన చోట కేవలం వనమే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥