సర్గ
సీత కఠినవచనాలతో లక్ష్మణుడు బయలుదేరడం
ఆర్తస్వరం వినడం, సీత పట్టుదల, లక్ష్మణుని సాంత్వనం, సీత తీవ్రమైన ఆక్షేపణ, లక్ష్మణుడు రాముని దగ్గరకు వెళ్ళడం
గత సర్గలో మారీచుడు రాముని బాణంతో గుచ్చబడి, మరణకాలంలో రాముని స్వరాన్నే అనుకరించి ‘హా సీతా, హా లక్ష్మణా’ అని పెద్ద స్వరంతో ఆక్రందించాడు. ఆ ఆర్తస్వరమే ఇప్పుడు పంచవటిలోని పర్ణశాలను చేరుతుంది. సీత ఆ స్వరం భర్త స్వరం వంటిదని గ్రహించి ఒక్కసారిగా భయపడుతుంది, లక్ష్మణునితో అంటుంది — ‘వెళ్ళు, రాఘవుని గురించి తెలుసుకో, అతని వార్త త్వరగా తీసుకురా’ అని. ‘నా ప్రాణం తన స్థానంలో నిలవడం లేదు, హృదయం కూడా కదిలిపోతున్నట్లుంది; పరమార్తుడై అరుస్తున్న అతని శబ్దాన్ని నేను స్పష్టంగా విన్నాను’ అని ఆమె తన దశను వర్ణిస్తుంది. తరువాత ఆమె తొందరపెడుతుంది — ‘వనంలో ఆక్రందిస్తూ శరణు కోరుతున్న అన్నను నువ్వు కాపాడాలి; వెంటనే అతని వైపు పరుగెత్తు’ అని. సింహాల వశమైన ఆబోతులా అతడు రాక్షసుల వశమయ్యాడని ఆమె శంక; ఆ ఉపమే ఆమె భయానికి ప్రమాణం. కాని అలా చెప్పినా లక్ష్మణుడు వెళ్ళలేదు, ఎందుకంటే ‘సీతను విడువకు’ అనే అన్నగారి శాసనాన్ని ఆజ్ఞగా గుర్తుంచుకున్నాడు. ఒకవైపు అన్నను కాపాడడం, మరొకవైపు అన్నగారి ఆజ్ఞే — ఈ ద్వంద్వంలోనే సర్గలోని వివాదమంతా దాగి ఉంది. ‘నహి మే జీవితం స్థానే’ (నా ప్రాణం తన స్థానంలో నిలవడం లేదు) అనే మాట ఆమె భయపు పరిమాణాన్ని సూచిస్తుంది — ఆమె తర్కంతో మాట్లాడడం లేదు, హృదయావేగంతో మాట్లాడుతోంది.
లక్ష్మణుడు వెళ్ళకపోవడంతో కలవరపడిన జనకుని కూతురు అక్కడే అతనితో అంది — ‘సౌమిత్రీ, నువ్వు మిత్రుని రూపంలో ఉన్నా అన్నకు శత్రువు వంటివాడవు. ఇలాంటి ఆపదలో అన్నను సమీపించని నువ్వు నా కోసం రాముడు నశించాలని కోరుకుంటున్నావని నేను భావిస్తున్నాను. నాపై లోభంతోనే నిశ్చయంగా నువ్వు రాఘవుని అనుసరించడం లేదు; అతని ఆపద నీకు ప్రియమైనది, అన్నపై నీకు స్నేహం లేదు. అందుకే ఆ మహాద్యుతిని చూడకపోయినా నువ్వు ఇక్కడ నిశ్చింతగా నిలిచి ఉన్నావు.’ తరువాత ఆమె తన స్థితిని కూడా ప్రశ్నిస్తుంది — ‘అతడు సంశయంలో పడినప్పుడు నేను ఇక్కడ ఉండి ఏమి ప్రయోజనం? ఎవని రక్షణను ప్రధానంగా చేసుకుని నువ్వు వచ్చావో, అతడే నశిస్తే ఇక్కడ ఉండి నేను ఏమి చేయాలి?’ అని. ఇలా ఆమె మాట కేవలం లక్ష్మణుని నింద మాత్రమే కాదు, తన జీవితంపై విరక్తి కూడా. ఇలా మాట్లాడుతున్న, కన్నీళ్ళతో శోకంతో నిండిన, భయంతో వణుకుతున్న ఆ వైదేహిని ఉద్దేశించి లక్ష్మణుని సమాధానం ఆరంభమవుతుంది. ఇక్కడ కవి సీత మాటలను క్రమంగా పదునెక్కిస్తాడు — మొదట ‘మిత్రరూపంలో శత్రువు వంటివాడు’ అనే ఉపమ, తరువాత ‘నా కోసం’ అనే ఆరోపణ, చివరకు ‘నీకు స్నేహం లేదు’ అనే తీర్పువాక్యం. లక్ష్మణుడు మాత్రం ఒక్క మాట కూడా ప్రత్యుత్తరంగా ఇవ్వడు; అతని మౌనమే అతని ధర్మనిష్ఠను వెల్లడిస్తుంది.
వేటగాని భయంతో వణుకుతున్న ఆడులేడిలా ఉన్న సీతను లక్ష్మణుడు ఓదారుస్తూ అన్నాడు — ‘వైదేహీ, సర్పాలూ అసురులూ గంధర్వులూ దేవతలూ దానవులూ రాక్షసులూ కలిసినా నీ భర్తను జయించలేరు; ఇందులో సంశయమే లేదు. దేవీ, దేవతలలో గాని, మనుష్యులలో గాని, గంధర్వులలో గాని, పక్షులలో గాని, రాక్షసులలో గాని, పిశాచాలలో గాని, కిన్నరులలో గాని, ఘోరమైన మృగాలలో గాని, దానవులలో గాని ఇంద్రుని వంటి రామునితో యుద్ధంలో ఎదురు నిలిచి పోరాడగలవాడు ఎవడూ లేడు. శోభనా, రాముడు యుద్ధంలో వధించబడలేనివాడు; ఇలాంటి శంకావచనం పలకడం నీకు తగదు.’ తరువాత అతడు తాను వెళ్ళకపోవడానికి కారణం చెబుతాడు — ‘రాఘవుడు లేకుండా ఈ నిర్జనవనంలో నిన్ను విడిచి వెళ్ళలేను. అతని బలాన్ని బలవంతుల బలాలు కూడా అడ్డుకోలేవు; ఇంద్రునితో దేవతలతో కలిసి ఏకమైన మూడు లోకాలు కూడా దానిని అడ్డుకోలేవు. కనుక నీ హృదయం నిశ్చింతగా ఉండనీ, సంతాపాన్ని విడిచిపెట్టు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని యుక్తి రెండు విధాలు — రాముడు తనను తాను రక్షించుకోగల సమర్థుడు, నువ్వు రక్షించదగినదానివి; రెండు విధాలా నేను వెళ్ళడం తగదు అని. ‘పన్నగాసురగంధర్వదేవదానవరాక్షసైః’ అనే ఒక్క ద్వంద్వసమాసంతో ఆరు జాతులు లెక్కించబడ్డాయి; ‘దేవతలలో మనుష్యులలో గంధర్వులలో పక్షులలో’ అని మళ్ళీ విస్తృతమైన జాబితా చేయబడుతుంది. ఇది పునరుక్తిలా కనిపిస్తుంది, కాని ప్రయోజనం వేరు — మొదటి జాబితా జయించేవారు లేరని చెబుతుంది, రెండవది పోరాడేవారు కూడా లేరని చెబుతుంది. ‘బలైర్బలవతామ్’ (బలవంతుల బలాలతో) అనే పదాల పునరావృత్తి బలపు నిరర్థకతను సూచిస్తుంది.
‘ఆ మృగశ్రేష్ఠాన్ని చంపి నీ భర్త త్వరలోనే వస్తాడు. వినబడిన స్వరం స్పష్టంగా అతనిది కాదు, ఏ దేవుడూ దానిని పలకలేదు; గంధర్వనగరం వంటి ఆ రాక్షసుని మాయే అది’ అని లక్ష్మణుడు స్వరపు మూలాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు. తరువాత అతడు తన బాధ్యతను చెబుతాడు — ‘వైదేహీ, మహాత్ముడైన రాముడు నిన్ను నాకు న్యాసంగా (అప్పగింతగా) అప్పగించాడు; వరారోహా, కనుక నిన్ను ఇక్కడ విడిచి వెళ్ళలేను.’ తరువాత అతడు బయటి భయాన్ని కూడా చూపుతాడు — ‘కళ్యాణీ, ఖరుని వధ, జనస్థాన నాశనం కారణంగా ఈ నిశాచరులతో మనకు వైరం ఏర్పడింది. హింసే విహారంగా గల ఆ రాక్షసులు మహావనంలో నానావిధ స్వరాలు పలుకుతారు; కనుక ఆ స్వరం విని నువ్వు చింతించకూడదు.’ కాని ఈ యుక్తి సీతను శాంతింపజేయదు; లక్ష్మణుడు అలా చెప్పగా ఆమె కోపించి కళ్ళు ఎర్రబడ్డాయి. శాంతివచనమే కోపానికి కారణమైంది — ఇదే సర్గలోని వక్రమైన మలుపు. ‘న్యాసభూతా’ (న్యాసంగా ఉన్నది) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — పత్ని ఇక్కడ ధనంలా అప్పగించబడింది, రక్షకుడు ధర్మంతో బద్ధుడు. న్యాసాన్ని రక్షించడం ధర్మశాస్త్రంలో పరమకర్తవ్యం; దానిని విడిచి వెళ్ళడం లక్ష్మణునికి సాధ్యం కాదు. ‘గంధర్వనగరప్రఖ్యా’ (గంధర్వనగరం వంటిది) అనే ఉపమతో కవి మాయ స్వరూపాన్నే చూపుతాడు — కనిపిస్తుంది, కాని ఉండదు.
తరువాత సత్యవాది అయిన లక్ష్మణునితో ఆమె కఠినమైన మాట అంది — ‘అనార్యుడా, కరుణ లేని పనులు చేసేవాడా, క్రూరుడా, కులకళంకుడా! రామునికి వచ్చిన మహాపదే నీకు ప్రియమైనదని నేను భావిస్తున్నాను; ఆ ఆపదను చూసే నువ్వు ఈ మాటలు పలుకుతున్నావు. ఎల్లప్పుడూ రహస్యంగా తిరిగే, క్రూరులైన నీ వంటి సవతి బంధువులలో పాపం ఉండడం ఏ మాత్రమూ విచిత్రం కాదు. నువ్వు అతిదుష్టుడవు — నా కోసం కపటవేషంతో, లేదా భరతునిచేత ప్రయోగించబడి, ఒక్కడే అయిన రాముని ఒక్కడవే అనుసరించావు. కాని ఆ పని నీకూ సిద్ధించదు, భరతునికీ సిద్ధించదు. నల్లకలువ వంటి శ్యామవర్ణుడూ, తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలవాడూ అయిన రాముని భర్తగా ఆశ్రయించి నేను సామాన్యుని ఎలా కోరుకుంటాను?’ అని. చివరకు ఆమె తన ప్రాణాలపైనే శపథం చేస్తుంది — ‘సౌమిత్రీ, నీ ఎదుటనే నిస్సందేహంగా నేను ప్రాణాలు విడుస్తాను; రాముడు లేకుండా ఈ భూమిపై ఒక్క క్షణం కూడా బ్రతకను.’ ఇలా ఆమె మాటలు క్రమంగా మరింత తీవ్రమవుతాయి — మొదట శత్రుత్వం, తరువాత లోభం, తరువాత భరతుని ప్రయోగం, చివరకు ఆత్మత్యాగ ప్రతిజ్ఞ. శోకమే ఆమెచేత పలకరాని మాట పలికిస్తుంది; కవి మాత్రం ఆమె దోషాన్ని చెప్పడు, కేవలం ఆమె దశను చూపుతాడు. ‘ఇందీవరశ్యామమ్’ (నల్లకలువ వంటి శ్యామవర్ణుడు), ‘పద్మనిభేక్షణమ్’ (తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలవాడు) అనే విశేషణాలతో సీత రాముని రూపాన్నే ప్రమాణంగా చేస్తుంది — అలాంటి భర్త గలది మరొక వ్యక్తిని ఎలా కోరుకుంటుంది. ‘పృథగ్జనమ్’ (సామాన్యుని) అనే పదంలో రావణునికి కూడా ముందస్తు సూచనలా భాసిస్తుంది, ఆమెకు అతడు ఇంకా తెలియకపోయినా. ‘సమక్షం తవ’ (నీ ఎదుటనే) అనే పదంతో ఆమె లక్ష్మణునే సాక్షిగా చేస్తుంది; మరణం కూడా ఆమె చేతిలో ఆయుధంలా అవుతుంది. అయినా ఆమె నిష్ఠ ఎక్కడా చలించదు — రామునిలోనే ఆమె స్థిరంగా ఉంది, మిగిలినదంతా ఆమెకు విరుద్ధంగా కనిపిస్తుంది.
సీత ఇలా రోమాంచం కలిగించే కఠినవాక్యం పలకగా, జితేంద్రియుడైన లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి ఆమెతో అన్నాడు — ‘సమాధానం చెప్పడానికి నాకు ధైర్యం లేదు; నువ్వు నాకు దైవం. మైథిలీ, స్త్రీలలో తగని మాట విచిత్రం కాదు; ఈ లోకాలలో స్త్రీల స్వభావం ఇలాగే కనిపిస్తుంది — వారు ధర్మాన్ని విడిచినవారూ, చపలలూ, తీక్ష్ణలూ, భేదం కలిగించేవారూ అవుతారు.’ తరువాత అతని వేదన బయటపడుతుంది — ‘వైదేహీ, జనకుని కూతురా, కాల్చిన నారాచం వంటి ఇలాంటి మాట నా రెండు చెవుల మధ్య పడుతుంటే సహించలేకపోతున్నాను. వనంలో సంచరించే ప్రాణులన్నీ నాకు సాక్షులై వినుగాక — న్యాయంగా మాట్లాడిన నాతో నువ్వు కఠినంగా మాట్లాడావు. స్త్రీత్వం వల్ల కలిగిన దుష్టస్వభావంతో, గురువాక్యంలో దృఢంగా నిలిచిన నన్ను ఇలా శంకిస్తూ నశించబోతున్న నీకు ధిక్కారం.’ చివరకు అతడు బయలుదేరడానికి నిశ్చయించుకుంటాడు — ‘సుందరవదనా, కాకుత్స్థుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్తాను; నీకు శుభమగుగాక. విశాలాక్షీ, వనదేవతలందరూ నిన్ను రక్షించుగాక; నాకు కనిపిస్తున్న ఘోరమైన శకునాలు ఉన్నా, మళ్ళీ తిరిగి వచ్చి నిన్ను రామునితో కలిసి చూడాలని కోరుకుంటున్నాను.’ ఈ మిగిలిన ఆశీర్వాదమే రాబోయే అనర్థానికి సూచన. ఇక్కడ లక్ష్మణుని మూడు రూపాలు క్రమంగా కనిపిస్తాయి — మొదట చేతులు జోడించినవాని వినయం, తరువాత గాయపడినవాని వేదన, చివరకు కర్తవ్య నిశ్చయం. ‘సాక్షిణో హి వనేచరాః’ (వనచరులు సాక్షులు) అనే మాటతో అతడు నిర్జనవనంలో కూడా ధర్మసభను కల్పించుకుంటాడు; న్యాయానికి సాక్షి మనుష్యుడు కాదు, వనమే. ‘ఉత్తరం నోత్సహే వక్తుం దైవతం భవతీ మమ’ (సమాధానం చెప్పడానికి నాకు ధైర్యం లేదు; నువ్వు నాకు దైవం) అనే వాక్యం మాత్రం సమస్త సంభాషణకూ కేంద్రం — నిందించబడినవాడే నిందించినదానిని దైవమని అంటాడు. అయినా ‘ధిక్ త్వామ్’ (నీకు ధిక్కారం) అనే పదం అతని నోటి నుండి వెలువడుతుంది; ఇదే అతని మానవత్వం.
లక్ష్మణుడు అలా అనగా ఏడుస్తున్న జనకుని కూతురు తీవ్రమైన కన్నీటితో తడిసిపోయి బదులిచ్చింది — ‘లక్ష్మణా, రాముడు లేనిదానినై నేను గోదావరిలో ప్రవేశిస్తాను, లేదా ఉరి వేసుకుంటాను, ఎత్తైన ప్రదేశం నుండి దూకి నా దేహాన్ని విడుస్తాను, తీవ్రమైన విషం తాగుతాను, లేదా అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను; కాని రాఘవుడు తప్ప మరే పురుషుని ఎన్నడూ తాకను.’ అని లక్ష్మణునితో ప్రతిజ్ఞ చేసి, శోకంతో నిండిన ఆమె ఏడుస్తూ దుఃఖాతిరేకంతో చేతులతో తన కడుపును బాదుకుంది. విశాలనేత్రాలు గల, ఆర్తురాలై ఏడుస్తున్న ఆమెను చూసి విచారించిన సౌమిత్రి మనస్సులోనే ఆమెను ఓదార్చాడు; సీత మాత్రం ఆ సమయంలో భర్త తమ్మునితో ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు — మౌనమే ఆమె సమాధానం. తరువాత ఆత్మవంతుడైన లక్ష్మణుడు సీతకు నమస్కరించి, చేతులు జోడించి కొంచెం వంగి, మైథిలిని మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ రాముని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో గతిని మందగింపజేస్తాయి; మళ్ళీ మళ్ళీ వెనుదిరిగి చూడడమే వీడ్కోలులోని వేదనను మోస్తుంది. ఈ విచ్ఛేదంతో పర్ణశాల అరక్షితమైంది — తరువాతి సర్గలో రావణుడు ఆ అవకాశాన్నే అందిపుచ్చుకుంటాడు. ఆమె ఐదు ప్రతిజ్ఞలు — నీరు, ఉరి, పడిపోవడం, విషం, అగ్ని — ఒకే నిష్ఠను ఐదు విధాలుగా చెబుతాయి; ‘న త్వహం రాఘవాదన్యం కదాపి పురుషం స్పృశే’ (రాఘవుడు తప్ప మరే పురుషుని ఎన్నడూ తాకను) అనే చివరి వాక్యమే వాటన్నిటికీ మూలం. కవి ఇక్కడ ఎవరినీ దూషించడు — శంకించిన సీతనూ కాదు, వెళ్ళిపోయిన లక్ష్మణునీ కాదు; కేవలం దైవగతిని చూపుతాడు. ఇద్దరి నిష్ఠా శుద్ధమైనదే, అయినా పరిణామం వినాశనమే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥