సర్గ
రాముడు మారీచుని వధించడం
లేడిని వెంబడించడం, కనిపిస్తూ మాయమవుతూ ఆకర్షించడం, బ్రహ్మనిర్మితమైన బాణంతో వధ, ‘హా సీతా, హా లక్ష్మణా’ అనే ఆర్తనాదం, రాముని విషాదం
గత సర్గలో రాముడు లక్ష్మణుని సీతారక్షణలో నియోగించాడు; ఈ సర్గలో అతడు స్వయంగా మృగాన్ని వెంబడించడానికి బయలుదేరాడు. అలా తమ్మునికి ఆదేశించి మహాతేజస్వి అయిన రఘునందనుడు బంగారు పిడి గల ఖడ్గాన్ని కట్టుకున్నాడు. తరువాత మూడుచోట్ల వంగిన, తనకే అలంకారమైన విల్లును తీసుకుని, రెండు అమ్ములపొదులను కట్టుకుని, ఉన్నతమైన పరాక్రమంతో అతడు వెళ్ళాడు. మీదకు వస్తున్న ఆ రాజేంద్రుని చూసి వన్యమృగరాజైన ఆ మృగం భయంతో మాయమైంది, మళ్ళీ కనిపించింది — ఇదే దాని ఆట, దానితో రాముడు క్రమంగా ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకువెళ్ళబడతాడు. ‘చాపమ్ ఆత్మవిభూషణమ్’ (తనకే అలంకారమైన విల్లు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — క్షత్రియునికి అలంకారం ధనుస్సే, రత్నం కాదు; రత్నమృగం వైపు వెళ్తున్నవాడు కూడా తన రత్నమైన ధనుస్సునే తీసుకుంటాడు. ముద్రణలో ఇక్కడ ‘కపాలౌ’ అనే పాఠం ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘కలాపౌ’ (రెండు అమ్ములపొదులు) అని ఉంది, హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా రెండు అమ్ములపొదులు అనే అర్థం.
ఖడ్గం కట్టుకుని విల్లు తీసుకుని రాముడు మృగం ఉన్న వైపు పరుగెత్తాడు. అది తన రూపంతో ఎదుట ప్రకాశిస్తున్నట్లుగా అతనికి కనిపిస్తోంది. ధనుస్సు చేతబట్టిన అతడు మహావనంలో మళ్ళీ మళ్ళీ వెనుదిరిగి చూస్తూ పరుగెత్తుతున్న దానిని చూస్తున్నాడు — ఒకసారి అది ఎగిరి దూకి బాణం పరిధి దాటిపోయినట్లుగా ఆశపెడుతుంది, ఒకసారి శంకించి తొట్రుపడి ఆకాశంలోకి ఎగురుతున్నట్లుంటుంది, ఒకసారి కొన్ని వనప్రదేశాలలో కనిపిస్తూ మాయమవుతూ ఉంటుంది. చెదిరిన మేఘాలతో కప్పబడిన శరత్కాల చంద్రబింబంలా అది ఒక క్షణంలోనే కనిపించింది, మళ్ళీ దూరం నుండి ప్రకాశిస్తోంది. ఇలా కనిపిస్తూ మాయమవుతూనే అది రాఘవుని లాక్కుపోయింది; మృగరూపం ధరించిన మారీచుడు అతనిని ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకువెళ్ళాడు. ఇక్కడి ఉపమానం ఒకే తత్త్వాన్ని మోస్తుంది — క్షణక్షణం కనిపిస్తూ మాయమయ్యేది మాయే, వస్తువు కాదు; కాని వేటలో నిమగ్నమైనవాని మనస్సు దీనిని ఆలోచించదు. ఈ భాగంలో కవి ఐదు శ్లోకాలలో ఒకే చిత్రాన్ని చిత్రిస్తాడు — గమనం, విరామం, మళ్ళీ గమనం. ‘అవేక్ష్యావేక్ష్య’ (మళ్ళీ మళ్ళీ వెనుదిరిగి చూస్తూ) అనే ద్విరుక్తి మృగపు కపటాన్ని బయటపెడుతుంది — అది పారిపోవడం లేదు, వెనక్కి చూస్తూనే పరుగెత్తుతోంది, వెంబడించేవాడు ఆగిపోకుండా. ‘దర్శనాదర్శనేన’ (కనిపిస్తూ మాయమవుతూ) అనే ఒక్క పదంతోనే సమస్త మాయా నిరూపించబడింది; ఈ పదమే ఈ సర్గకు తాళంచెవి.
దానితో మోహితుడై, అదుపు తప్పిన కాకుత్స్థుడు కోపించాడు; బాగా అలసిపోయి అతడు పచ్చికబయలులో నీడను ఆశ్రయించి నిలిచాడు. అప్పుడు మృగరూపంలో ఉన్న ఆ నిశాచరుడు అతనికి ఉన్మాదం కలిగించాడు — ఇతర మృగాలతో చుట్టుముట్టబడి కొంచెం దూరంలోనే కనిపించాడు. పట్టుకోవాలనుకుంటున్న రాముని చూసి అది మళ్ళీ పరుగెత్తింది, ఆ క్షణంలోనే భయంతో మళ్ళీ మాయమైంది. మళ్ళీ దూరంలో ఒక చెట్ల గుంపు నుండి బయటకు వస్తూ అది కనిపించింది; దానిని చూసి మహాతేజస్వి అయిన రాముడు చంపాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. ఇక్కడ కవి రాముని మనస్సులోని మార్పును సూక్ష్మంగా చూపుతాడు — మొదట కుతూహలం, తరువాత అలసట, తరువాత కోపం, చివరకు నిశ్చయం. ‘వివశః’ (అదుపు తప్పినవాడు) అనే పదం అత్యంత ముఖ్యమైనది — ఎల్లప్పుడూ ఆత్మవశుడైనవాడు కూడా ఇక్కడ మాయతో అవశుడయ్యాడు; దీనితోనే రాబోయే ఆపదకు బీజం నాటబడింది. ‘ఉన్మాదయామాస’ (ఉన్మాదం కలిగించాడు) అనే క్రియాపదం కూడా తీవ్రమైనది — అది కేవలం వంచించడం లేదు, ఉన్మత్తుని వలె చేస్తోంది. ‘ఇతర మృగాలతో చుట్టుముట్టబడి’ అనేది కూడా చాతుర్యమే — తన జాతివారి మధ్య నిలిచి అది తన అస్వాభావికతను దాచుకుంటుంది.
మళ్ళీ కోపించిన రాఘవుడు అక్కడ సూర్యకిరణం వంటి, ప్రజ్వలించే, శత్రుసంహారకమైన బాణాన్ని తీసి, అతిదృఢమైన విల్లుపై సంధించి, బలవంతుడైన అతడు బలంగా లాగి, ఆ మృగాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుని, బుసకొట్టే సర్పంలా ప్రజ్వలిస్తూ వెలుగుతున్న బ్రహ్మనిర్మితమైన అస్త్రాన్ని విడిచాడు. ఆ శ్రేష్ఠమైన బాణం మృగరూపపు శరీరాన్ని చీల్చి, పిడుగులా మారీచుని హృదయాన్నే భేదించింది. తాటిచెట్టంత ఎత్తు ఎగిరి అతడు తీవ్రమైన బాధతో కూలాడు; కొద్దిగా ప్రాణం మిగిలినవాడై నేలపై భయంకరంగా అరిచాడు. చనిపోతున్న ఆ మారీచుడు ఆ కృత్రిమ దేహాన్ని విడిచాడు — మాయకు అంతం ఇక్కడే. ‘అశనిసంనిభః’ (పిడుగు వంటిది) అనే విశేషణంతో బాణపు వజ్రతుల్యతనూ, ‘శ్వసంతం పన్నగమివ’ (బుసకొట్టే సర్పంలా) అనే దానితో దాని ధ్వనితో కూడిన వేగాన్నీ కవి చూపుతాడు; వాటిలో పిడుగు ఆకాశం నుండి తీసుకోబడింది, సర్పం భూమి నుండి. ‘బ్రహ్మవినిర్మితమ్’ (బ్రహ్మనిర్మితమైనది) అనే పదంతో బాణపు దివ్యత్వం సూచించబడింది — మాయను భేదించడానికి మానుష అస్త్రం చాలదని భావం. గమనించవలసినది — బాణం మొదట మృగరూపపు శరీరాన్ని భేదిస్తుంది, తరువాత మారీచుని హృదయాన్ని; అంటే అది రూపాన్నీ వస్తువునూ రెండిటినీ భేదిస్తుంది. ‘తాలమాత్రమ్ ఉత్ప్లుత్య’ (తాటిచెట్టంత ఎత్తు ఎగిరి) అనే పదంతో పతనపు ఎత్తు చూపబడింది, ‘ధరణ్యామ్’ (నేలపై) అనే దానితో అతని అధఃపతనం; ఎత్తు నుండి కిందకు అనే ఈ గతే రాక్షసుని సమస్త జీవితానికి ప్రతీక.
రావణుని మాటను గుర్తుచేసుకుని ఆ రాక్షసుడు ఆలోచించాడు — ‘ఏ ఉపాయంతో సీత లక్ష్మణుని ఇక్కడికి పంపుతుంది, తద్వారా శూన్యమైన ఆశ్రమంలో రావణుడు ఆమెను అపహరించగలడు?’ సమయం వచ్చిందని గ్రహించి అతడు రాఘవుని స్వరం వంటి స్వరంతోనే అరిచాడు — ‘హా సీతా! హా లక్ష్మణా!’ అని. సాటిలేని బాణంతో మర్మస్థానంలో గుచ్చబడిన అతడు ఆ మృగరూపాన్ని విడిచి తన రాక్షసరూపాన్ని ధరించాడు; ప్రాణాలు విడుస్తూ అతడు మహాకాయమైన శరీరాన్ని ధరించాడు. నేలపై పడిన, భయంకరంగా కనిపిస్తున్న, రక్తంతో తడిసిన అవయవాలు గల, నేలపై గిలగిలలాడుతున్న ఆ రాక్షసుని చూసి రాముడు లక్ష్మణుని మాటను గుర్తుచేసుకుంటూ మనస్సుతో సీత దగ్గరకు వెళ్ళాడు. గమనించవలసినది — మారీచుడు మరణక్షణంలో కూడా రావణుని పనినే సాధిస్తాడు; ఉపదేశంతో ఆపలేకపోయినవాడు ప్రాణాలతోనే శత్రువు కోరికను నెరవేరుస్తాడు. ‘ప్రాప్తకాలమ్ ఆజ్ఞాయ’ (సమయం వచ్చిందని గ్రహించి) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — అతడు మృత్యుక్షణాన్నే అవకాశంగా భావిస్తాడు; ఈ రాక్షసబుద్ధి చివరి వరకూ విడువబడలేదు. ‘రాఘవుని స్వరం వంటి’ అనేది స్వరసామ్యం — ఇదే తరువాతి సర్గలో సీత మోహానికి మూలం కాబోతుంది. అంతేకాక అతడు తన రూపంలోనే మరణించాడు, మృగరూపంలో కాదు; దీనితో లక్ష్మణుని శంక చివరకు నిజమని తేలింది, కాని అప్పటికి చాలా ఆలస్యమైపోయింది.
రాముడు ఆలోచిస్తాడు — ‘లక్ష్మణుడు ముందే చెప్పినట్లు ఇది మారీచుని మాయే; ఈ రోజు అది అలాగే జరిగింది, ఈ మారీచుడు నా చేతిలో హతుడయ్యాడు. కాని ఈ రాక్షసుడు “హా సీతా, హా లక్ష్మణా” అని పెద్దగా అరిచి మరణించాడు — అది విని సీత ఎలా ఉంటుంది? మహాబాహువైన లక్ష్మణుడు కూడా ఏ దశను పొందుతాడు?’ అని ఆలోచించి ధర్మాత్ముడైన రామునికి రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి. మృగరూపంలోని రాక్షసుని చంపి, ఆ అరుపు విని అక్కడ రాముని విషాదం నుండి పుట్టిన తీవ్రమైన భయం ఆవహించింది. తరువాత మరొక చుక్కల లేడిని చంపి దాని మాంసం తీసుకుని రాఘవుడు త్వరపడుతూ జనస్థానం వైపు సాగాడు. సర్గ రాముని తొందరతోనే ముగుస్తుంది — ప్రశాంతంగా వనంలో ప్రవేశించినవాడు ఇప్పుడు భయంతో పరుగెత్తుతున్నాడు; ‘హృష్టతనూరుహః’ (రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నవాడు) అనే పదంతో రోమాంచమూ, ‘విషాదజం భయమ్’ (విషాదం నుండి పుట్టిన భయం) అనే దానితో లోపలి ఆందోళనా సూచించబడ్డాయి. గమనించవలసినది — భయం తన కోసం కాదు, సీత కోసమూ లక్ష్మణుని కోసమూ; ఇదే రాముని శీలం. ‘చుక్కల లేడిని చంపి మాంసం తీసుకుని’ అనే పదంతో కవి అతని కర్తవ్యనిష్ఠను కూడా చూపుతాడు — ఆందోళనతో కలవరపడినా అతడు ఆశ్రమవాసుల భోజనాన్ని మరచిపోడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥