॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 43వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

సీత బంగారు లేడిని కోరడం

సీత లేడిని చూడమని పిలవడం, లక్ష్మణుని మాయాశంక, రాముడు లేడిని ప్రశంసించడం, వాతాపి ఆఖ్యానం, లేడిని వెంబడించాలనే నిశ్చయం

గత సర్గ చివర సీత మాయామృగాన్ని చూసి విస్మయం పొందింది; ఈ సర్గలో ఆమె విస్మయం కోరికగా పరిణమిస్తుంది. పూలు కోస్తున్న ఆ సుందర నితంబిని బంగారు వెండి రంగుల పార్శ్వాలతో శోభిస్తున్న ఆ మృగాన్ని చూసి ఎంతో సంతోషించింది. దోషరహితమైన అవయవాలు గల, మెరుగుపెట్టిన బంగారు వర్ణం గల ఆమె ఆయుధధారి అయిన భర్తనూ లక్ష్మణునీ బిగ్గరగా పిలుస్తుంది. మళ్ళీ మళ్ళీ పిలుస్తూ ఆమె ఆ మృగాన్ని శ్రద్ధగా చూస్తుంది — ‘రా, త్వరగా రా, ఆర్యపుత్రా, తమ్మునితో కలిసి’ అని. ‘ఆహూయాహూయ’ (మళ్ళీ మళ్ళీ పిలుస్తూ) అనే ద్విరుక్తితో ఆమె ఔత్సుక్యం, ‘ఆగచ్ఛాగచ్ఛ’ (రా, రా) అనే దానితో తొందర సూచించబడ్డాయి. వైదేహి పిలవగా నరవ్యాఘ్రులైన ఆ రామలక్ష్మణులు ఆ ప్రదేశాన్ని చూస్తూ మృగాన్ని చూశారు. ఇక్కడ కవి సూక్ష్మంగా చూపుతాడు — సీత ఏదీ యాచించడం లేదు, కేవలం చూపుతోంది; యాచన ముందు వస్తుంది. మూడవ శ్లోకం గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. సీత వర్ణనలో కవి రెండే విశేషణాలు చేరుస్తాడు — ‘అనవద్యాంగీ’ (దోషరహితమైన అవయవాలు గలది), ‘మృష్టహాటకవర్ణినీ’ (మెరుగుపెట్టిన బంగారు వర్ణం గలది); వాటిలో రెండవది మృగపు బంగారు వర్ణంతో కలుస్తుంది, దాంతో చూసేవాని మనస్సులో ఒకే బంగారు కాంతి ఉదయిస్తుంది. ఈ సంగతి యాదృచ్ఛికం కాదు — స్వయంగా బంగారు వర్ణం గలదే బంగారు మృగం ద్వారా అపహరించబడాలి.

దానిని చూడగానే లక్ష్మణుడు శంకిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ మృగం ఆ మారీచుడనే రాక్షసుడేనని నేను భావిస్తున్నాను. రామా, ఇంతకుముందు కూడా ఇష్టానుసారం రూపం మార్చుకునే ఈ పాపి ఈ కపటవేషంతో వనంలో వేటాడుతూ సంతోషంగా ఉన్న రాజులను చంపాడు. మాయలు తెలిసిన వీని మాయే ఈ మృగరూపం; పురుషవ్యాఘ్రా, ప్రకాశించే ఈ రూపం గంధర్వనగరం వంటిది. రాఘవా, ఇలా రత్నాలతో చిత్రమైన మృగం లోకంలో లేదు; జగన్నాథా, ఇది మాయే, ఇందులో ఏ సంశయమూ లేదు.’ లక్ష్మణుని మాటలో మూడు ప్రమాణాలు — పూర్వవృత్తాంతం, రూపపు అస్వాభావికత, గంధర్వనగరపు ఉపమ. ‘గంధర్వపురమ్’ (గంధర్వనగరం, అంటే ఆకాశంలో కనిపించే భ్రాంతినగరం) అనే ఉపమే అంతా చెబుతుంది — కనిపించేది ఆకాశంలోని చిత్రం వంటిది, వస్తువు కాదు. కాని సత్యం చెప్పేవాడి మాట వినబడకపోవడమే ఈ సర్గలోని విడంబన. గమనించవలసినది — లక్ష్మణుడు మారీచుని పేరునే చెబుతాడు, అతనిని అతడు బాలకాండలో విశ్వామిత్రుని యజ్ఞరక్షణ సమయంలో చూశాడు; కనుక అతని శంక కల్పన కాదు, జ్ఞాపకం మీద ఆధారపడినదే.

అలా మాట్లాడుతున్న కాకుత్స్థుని నిర్మలమైన చిరునవ్వు గల సీత వారించి అంది; కపటంతో మనస్సు హరించబడినా ఆమె ఎంతో సంతోషంగానే ఉంది. ‘ఆర్యపుత్రా, ఆ మనోహరమైన మృగం నా మనస్సును హరిస్తోంది; మహాబాహూ, దీనిని తీసుకురా — మనకు ఆటకు ఉంటుంది. మన ఈ ఆశ్రమప్రదేశంలో చూడడానికి పవిత్రమైన అనేక మృగాలు సంచరిస్తున్నాయి — చమరీమృగాలూ సృమరాలూ; ఎలుగుబంట్లూ, చుక్కల లేళ్ళ గుంపులూ, వానరులూ, రూపంలో శ్రేష్ఠులైన మహాబలులైన కిన్నరులూ విహరిస్తున్నారు. కాని రాజా, తేజస్సులో, సహనంలో, కాంతిలో ఈ మృగశ్రేష్ఠం ఎలా ఉందో, దీనికి సమానమైన మరొక మృగాన్ని నేను ఇంతకుముందు చూడలేదు.’ ఇక్కడ ‘క్రీడార్థమ్’ (ఆటకు) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఆమె వధను కోరడం లేదు, చర్మాన్నీ కోరడం లేదు; కేవలం ఆటకు ప్రాణంతో ఉన్న మృగాన్ని. ఆమె యాచన నిర్దోషమైనది, పసితనంతో కూడినది; అక్కడే మాయ విజయం ఉంది. ‘ఛద్మనా హృతచేతనా’ (కపటంతో మనస్సు హరించబడినది) అని కవి తానే తీర్పు ఇస్తాడు — దోషం ఆమెది కాదు, కపటానిది. పదకొండు, పన్నెండు శ్లోకాలలో ఆమె ఆశ్రమంలోని మృగసమృద్ధినే లెక్కిస్తుంది — చమరాలు, సృమరాలు, ఎలుగుబంట్లు, చుక్కల లేళ్ళు, వానరులు, కిన్నరులు; దీనితో సూచించబడుతుంది — ఆమెకు మృగాలను చూడడం కొత్త కాదు, అయినా ఇలాంటి మృగాన్ని ఆమె ఎన్నడూ చూడలేదు. ఈ పోలికే ఆమె కోరికకు ప్రమాణం.

సీత మృగాన్ని మళ్ళీ వర్ణిస్తుంది — ‘నానావర్ణాలతో చిత్రమైన అవయవాలు గల రత్నం వంటి అది నా ఎదుట ఉంది; ప్రశాంతమైన వనాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ అది చంద్రునిలా శోభిస్తోంది. ఆహా రూపం, ఆహా శోభ, ఆహా అందమైన స్వరసంపద! అద్భుతమైన, చిత్రమైన అవయవాలు గల ఆ మృగం నా హృదయాన్నే హరిస్తున్నట్లుంది. ఆ మృగం ప్రాణంతోనే నీకు పట్టుబడితే, అది ఆశ్చర్యకరమవుతుంది, విస్మయాన్ని కలిగిస్తుంది. వనవాసం ముగిసి మళ్ళీ రాజ్యంలో ఉన్నప్పుడు ఈ మృగం మన అంతఃపురానికి అలంకారమవుతుంది; భరతునికీ, ఆర్యపుత్రునికీ, అత్తగార్లకూ, నాకూ, ప్రభూ, ఈ దివ్యమైన మృగరూపం విస్మయాన్ని కలిగిస్తుంది. ప్రాణంతో అది పట్టుబడకపోతే, దాని అందమైన చర్మమైనా ఉంటుంది.’ ఇక్కడ క్రమంగా సీత కోరిక పరిణమిస్తుంది — మొదట ఆట, తరువాత అంతఃపురశోభ, చివరకు చర్మం; ఒకే కోరిక మూడు ఆకారాలను ధరిస్తుంది. ‘సమాప్తవనవాసానాం రాజ్యస్థానాం చ’ (వనవాసం ముగిసి రాజ్యంలో ఉన్నప్పుడు) అనే పదంతో ఆమె భవిష్యదాశ కూడా బయటపడుతుంది — అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్ళాలనే కలే ఇక్కడ దాగి ఉంది. అంతేకాక ఆమె భరతునీ అత్తగార్లనూ గుర్తుచేసుకుంటుంది — వనంలో ఉన్నా ఆమె కుటుంబాన్నే తలచుకుంటుంది; ఇది ఆమె శీలంలోని మాధుర్యాన్ని చూపుతుంది. ‘శశిసంనిభః’ (చంద్రుని వంటిది) అనే ఉపమ కూడా సార్థకమైనది — చంద్రుడు చల్లగా అందంగా భాసించినట్లే ఈ మృగమూ; కాని చంద్రునికీ కళంకం ఉందనే వ్యంజన ఇక్కడ గూఢంగా ఉంది. ఇలా కవి ప్రతి ఉపమానంలోనూ మాయ సూచనను నిక్షిప్తం చేసి కూడా పాత్రల కళ్ళకు దానిని దాచి ఉంచుతాడు.

‘చంపబడిన ఈ ప్రాణి బంగారు చర్మాన్ని పరచిన లేతగడ్డి ఆసనంపై నేను కూర్చోవాలనుకుంటున్నాను’ అని ఆమె అంటుంది. తరువాత ఆమె తనను తానే నిందించుకుంటుంది — ‘ఇలా కోరికకు లొంగి నడుచుకోవడం భయంకరమైనది, స్త్రీలకు తగనిదిగా భావించబడుతుంది; అయినా ఈ ప్రాణి శరీరం నాలో విస్మయాన్ని కలిగించింది.’ ఈ ఆత్మనిందే ఆమె శీలాన్ని చూపుతుంది — ఈ కోరిక అనుచితమని ఆమెకు తెలుసు, అయినా దానిని అణచుకోలేకపోతుంది. తరువాత కవి ఆశ్చర్యకరమైన విషయం చెబుతాడు — బంగారు రోమాలు గల, శ్రేష్ఠమైన మణుల కొమ్ములు గల, ఉదయసూర్యుని వర్ణం గల, నక్షత్రమార్గపు కాంతి గల ఆ మృగంతో రాఘవుని మనస్సు కూడా విస్మయం పొందింది. ఇలా సీత మాట విని, అద్భుతమైన మృగాన్ని చూసి, ఆ రూపానికి లోభపడి, సీతచేత ప్రేరేపించబడి రాముడు సంతోషంతో తమ్ముడైన లక్ష్మణునితో అన్నాడు. ‘రాఘవస్యాపి’ (రాఘవునికి కూడా) అనే దానిలోని ‘అపి’ (కూడా) అనే పదం ఇక్కడ బరువైనది — ధైర్యానికి ఆశ్రయమైనవాడు కూడా ఇక్కడ విస్మయం పొందాడు; కనుక సీత దోషం స్వల్పమే. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో నాలుగు విశేషణాలు క్రమంగా కాంతినే పెంచుతాయి — బంగారు రోమాలు, శ్రేష్ఠమణుల కొమ్ములు, ఉదయసూర్యుని వర్ణం, నక్షత్రమార్గపు కాంతి; భూమిలోని బంగారం నుండి ఆకాశంలోని నక్షత్రాల వరకూ ఉపమానాలు సాగుతాయి. ‘లోభితః’ (లోభపడి), ‘ప్రచోదితః’ (ప్రేరేపించబడి) అనే రెండు పదాలు రాముని ప్రవృత్తికి రెండు కారణాలను వేరువేరుగా చూపుతాయి — ఒకటి రూపం వల్ల, మరొకటి పత్ని మాట వల్ల.

రాముడు అంటాడు — ‘చూడు లక్ష్మణా, వైదేహి ఈ కోరిక ఎంతగా ఉప్పొంగుతోందో; రూపంలో శ్రేష్ఠమైనందువల్ల ఈ మృగం ఈ రోజు మిగలదు. నందనవనంలో లేదు, చైత్రరథ వనంలో లేదు — సౌమిత్రీ, ఇక భూమిపై దీనికి సమానమైన మృగం ఎక్కడ ఉంటుంది? ఎదురుగానూ అనుకూలంగానూ ఉన్న అందమైన రోమపంక్తులు బంగారు చుక్కలతో చిత్రమై మృగాన్ని ఆశ్రయించి శోభిస్తున్నాయి. ఆవులిస్తున్న దీని నోటి నుండి బయటకు వస్తున్న నాలుకను చూడు — అగ్నిశిఖలా ప్రజ్వలిస్తోంది, మేఘం నుండి వెలువడే మెరుపులా ఉంది. ఇంద్రనీలమణి, స్ఫటికాల వంటి ముఖం గల, శంఖం ముత్యాల వంటి ఉదరం గల వర్ణించలేని ఈ మృగం ఎవరి మనస్సును లోభపెట్టదు? బంగారు కాంతి గల, నానారత్నమయమైన ఈ దివ్యరూపాన్ని చూసి ఎవరి మనస్సు విస్మయం పొందదు?’ తరువాత అతడు వేట ప్రయోజనాన్ని కూడా చెబుతాడు — ‘మాంసం కోసమూ విహారం కోసమూ ధనుర్ధారులైన రాజులు మహావనంలో వేటాడి మృగాలను చంపుతారు. మహావనంలో ప్రయత్నంతో ధనాలు సేకరించబడతాయి, వివిధ ధాతువులూ మణులూ రత్నాలూ బంగారమూ. అదంతా నరులకు సారమైన ధనం, సంపదను పెంచేది; శుక్రాచార్యుడు మనసులో తలచినదంతా సిద్ధించినట్లే ఇదీ.’ ఇలా రాముడు తన నిశ్చయానికి మూడు కారణాలను స్థాపిస్తాడు — పత్ని కోరిక, మృగపు అనుపమత్వం, రాజధర్మంలో వేటకున్న స్థానం. ఈ భాగంలో వర్ణన క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట సామాన్యరూపం, తరువాత రోమపంక్తులు, తరువాత ఆవులిస్తున్నప్పటి నాలుక, తరువాత ముఖమూ ఉదరమూ; కవి దూరం నుండి ఆరంభించి సమీపానికి వస్తాడు, చూసేవాని దృష్టి తనంతట తానే ఆకర్షించబడేలా. ‘నోటి నుండి బయటకు వస్తున్న నాలుక’ అనే ఒక్క చిత్రమే భయసూచకమైనది — అగ్నిశిఖ, మేఘం నుండి వెలువడే మెరుపు — ఈ రెండు ఉపమానాలూ సౌందర్యానివి కావు, సంహారానివి. దీనితో వాల్మీకి సూచిస్తాడు — సత్యం రాముని కళ్ళకు కూడా వచ్చింది, కాని బుద్ధి దానిని గ్రహించలేదు. నందనవనం, చైత్రరథ వనం అనే రెండు దేవోద్యానాలను గుర్తుచేసి అతడు మృగపు అలౌకికత్వాన్నే స్థాపిస్తాడు — స్వర్గంలో కూడా లేనిది ఇక్కడ ఎలా ఉంది? ఈ ప్రశ్ననే ముందుకు తీసుకువెళ్ళి ఉంటే సమాధానం ‘మాయ’ అనే అయ్యేది; కాని అతడు అక్కడికి వెళ్ళడు. చివరకు అతడు వేటకు అర్థశాస్త్రీయమైన సమర్థనను తీసుకువస్తాడు — వనంలో ధనాలూ ధాతువులూ మణులూ బంగారమూ లభిస్తాయి, అదే నరులకు సారమైన ధనం; శుక్రుని ఉపమ నీతిశాస్త్రపు ఆచార్యుని గుర్తుచేస్తుంది.

రాముడు అర్థశాస్త్రపు మాటను ఉదాహరిస్తాడు — ‘సులక్ష్మణా, ధనాన్ని కోరేవాడు ఏ ప్రయోజనకరమైన పని కోసం ఆలోచించకుండానే బయలుదేరతాడో, ఆ అర్థాన్నే అర్థశాస్త్రజ్ఞులు అర్థ్యం (ప్రయోజనవంతమైనది) అంటారు.’ తరువాత అతడు తన అభిలాషను స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘ఈ మృగరత్నపు అమూల్యమైన బంగారు చర్మంపై సన్నని నడుము గల వైదేహి నాతో కలిసి కూర్చుంటుంది. కాదలీ గాని, ప్రియకీ గాని, ప్రవేణీ గాని, ఆవికీ గాని — ఈ చర్మాలలో, ఆసనాలలో ఏదీ స్పర్శలో దీనికి సాటి కాదని నా అభిప్రాయం. ఈ శ్రీమంతమైన మృగమూ, ఆకాశంలో సంచరించే ఆ దివ్యమృగమూ — ఈ రెండూ దివ్యమృగాలే, తారామృగమూ మహీమృగమూ.’ తరువాత అతడు లక్ష్మణుని శంకను కూడా అంగీకరిస్తాడు — ‘ఇది నువ్వు నాతో చెప్పినట్లే అయితే, ఇది రాక్షసుని మాయే అయితే, దీనిని నేను చంపవలసిందే. ఇంతకుముందు వనంలో సంచరిస్తూ ఈ క్రూరుడూ అశుద్ధచిత్తుడూ అయిన మారీచుడు మునిశ్రేష్ఠులను హింసించాడు; వేటలో ఇతడు లేచి వచ్చి ఎంతో మంది గొప్ప ధనుర్ధారులైన రాజులను చంపాడు. కనుక ఈ మృగం వధార్హమే.’ ఇలా రాముడు రెండు విధాలుగానూ తన ప్రవృత్తిని సమర్థించుకుంటాడు — మృగమైతే చర్మం, రాక్షసుడైతే వధ. ఈ ద్విముఖమైన యుక్తే అతని నిశ్చయపు దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది; కాని అక్కడే దోషం కూడా దాగి ఉంది — రెండు విధాలా వెళ్ళడానికి సిద్ధమైనవాడు శంకను పరీక్షించడానికి ఆగడు. ‘కాదలీ కాదు, ప్రియకీ కాదు, ప్రవేణీ కాదు, ఆవికీ కాదు’ అనే నాలుగు నిషేధాలతో కవి సీత సుఖం గురించిన సూక్ష్మమైన ఆలోచనను చూపుతాడు — రాముడు పత్ని ఆసనపు మృదుత్వాన్ని కూడా ఆలోచిస్తాడు. ‘తారామృగమహీమృగౌ’ అనే సమాసంతో ఆకాశంలోని మృగశిరా నక్షత్రమూ భూమిపైని ఈ మృగమూ ఒకచోట నిలపబడ్డాయి; ముద్రణలో ఇక్కడ పాదటిప్పణి కూడా ఉంది.

ఉదాహరణగా రాముడు వాతాపి కథ చెబుతాడు — ‘పూర్వం ఇక్కడ వాతాపి తపస్వులను అవమానించి, కడుపులో చేరి బ్రాహ్మణులను చంపుతూ ఉండేవాడు, తన గర్భమే కంచరగాడిదను చంపినట్లు. అతడు ఒకసారి చాలాకాలం తరువాత లోభంతో తేజస్సుతో కూడిన మహాముని అగస్త్యుని సమీపించాడు, అతనికి ఆహారమయ్యాడు. బయటకు లేచి రావడానికి ఆ రూపం ధరించబోతున్న అతనిని చూసి భగవానుడు చిరునవ్వు నవ్వి వాతాపితో ఇలా అన్నాడు — “వాతాపీ, తేజస్సును లెక్కచేయకుండా నువ్వు జీవలోకంలో బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులను అవమానించావు; అందుకే నువ్వు జీర్ణమైపోయావు.” లక్ష్మణా, ఆ రాక్షసుడు వాతాపిలా కాకూడదు — ధర్మనిత్యుడూ జితేంద్రియుడూ అయిన నా వంటివాడిని తిరస్కరించేవాడు, అగస్త్యుని చేతిలోలా నా చేతిలో కూడా హతుడై వాతాపియే అవుతాడు.’ కథ సారం స్పష్టం — యోగిని మింగాలనుకునేవాడు తానే జీర్ణమవుతాడు. ‘ఇక్కడ నువ్వు సన్నద్ధుడవై, నియమితుడవై మైథిలిని రక్షించు’ అని కూడా అతడు ఆదేశిస్తాడు — కథ ఫలం జాగ్రత్తే. వాతాపి ఇల్వలుని సోదరుడు; అతడు గొర్రె రూపం ధరించి బ్రాహ్మణులకు భోజనంగా పెట్టబడేవాడు, తరువాత కడుపులో నుండే లేచి వారిని చీల్చివేసేవాడు. అగస్త్యుడు మాత్రం అతనిని తిని జీర్ణం చేసుకున్నాడు — ‘జీర్ణో భవ’ (జీర్ణమైపో) అనేదే అతని ప్రసిద్ధమైన మాట, అదే ఇక్కడ ‘తస్మాదసి జరాం గతః’ (అందుకే నువ్వు జీర్ణమైపోయావు) అనే రూపంలో వచ్చింది. ‘స్వగర్భోఽశ్వతరీమివ’ (తన గర్భమే కంచరగాడిదను చంపినట్లు) అనే ఉపమ కూడా తీక్ష్ణమైనది — కంచరగాడిద గర్భం ప్రసవకాలంలో తల్లినే చంపుతుంది; అలాగే కడుపులో ఉన్న వాతాపి తిన్నవానిని. రాముడు ఇక్కడ తనను అగస్త్యునితో పోల్చుకుంటాడు — ‘ధర్మనిత్యుడూ జితేంద్రియుడూ అయిన నా వంటివాడిని తిరస్కరించేవాడు’ అని; దీనితో అతడు కేవలం ధనుర్బలాన్నే కాక తన తపస్సామర్థ్యాన్ని కూడా సూచిస్తాడు.

రాముడు నిర్ణయాన్ని ఉపసంహరిస్తాడు — ‘రఘునందనా, మన కర్తవ్యమంతా ఈ సీతపైనే ఆధారపడి ఉంది. నేను ఈ మృగాన్ని చంపుతాను, లేదా ప్రాణంతోనే పట్టుకుంటాను. నేను మృగాన్ని తీసుకురావడానికి త్వరగా వెళ్ళి వచ్చేంతలో — చూడు లక్ష్మణా, వైదేహి కోరిక మృగచర్మంపైకి వెళ్ళింది. శ్రేష్ఠమైన చర్మం కారణంగా ఈ మృగం ఈ రోజు మిగలదు. సీతతో పాటు ఆశ్రమంలో ఉండే నువ్వు అప్రమత్తంగా ఉండాలి. నేను ఒక్క బాణంతో ఈ చుక్కల లేడిని చంపి, చంపి దాని చర్మం తీసుకుని త్వరగా వస్తాను, లక్ష్మణా.’ చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో చెప్పబడింది — ‘చురుకైనవాడూ, అతిబలుడూ, బుద్ధిమంతుడూ అయిన పక్షి జటాయువుతో కలిసి, లక్ష్మణా, అప్రమత్తంగా ఉండు; మైథిలిని కాపాడుతూ ప్రతిక్షణం అన్నివైపులా శంకతో మెలకువగా ఉండు.’ రాముని ఈ చివరి మాట కరుణాభరితంగా భాసిస్తుంది — అన్ని జాగ్రత్తలూ చెప్పబడ్డాయి, అయినా విధి గతి వేరు; నలభై ఐదవ సర్గలో ఇదే రక్షణ భగ్నమవుతుంది. ‘అస్యామాయత్తమస్మాకం యత్కృత్యమ్’ (మన కర్తవ్యమంతా ఈమెపైనే ఆధారపడి ఉంది) అనే మాటతో రాముడు అన్నింటికీ మూలం సీతారక్షణమేనని తానే అంగీకరిస్తాడు; అయినా అతడే ఆమెను విడిచి వెళ్తాడు — ఈ విడంబనే కావ్యానికి హృదయం. ‘సన్నద్ధుడవై’, ‘నియమితుడవై’, ‘అప్రమత్తుడవై’, ‘శంకతో మెలకువగా’ అనే నాలుగు పదాలు ఒకే అర్థాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతాయి, దానితో రాముని అంతరంగపు ఆందోళన బయటపడుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి