సర్గ
మారీచుడు మాయామృగ రూపం ధరించడం
భయంతో దీనుడైన మారీచుడు అంగీకరించడం, రావణుని ఆనందం, ఆకాశరథంలో దండకారణ్యానికి ప్రయాణం, రత్నమయమైన మృగరూపం, సీత విస్మయం
గత సర్గలో మారీచుడు కఠినవచనాలతో రావణుని వారించాడు, కాని అతని ఉపదేశం నిష్ఫలమైంది. ఈ సర్గలో అతడు రాత్రించరప్రభువుకు భయపడి దీనుడై ‘వెళ్దాం’ అని మాత్రమే అంటాడు — ఉపదేశానికి పరాజయం, భయానికి విజయం. అయినా అతడు తన నిశ్చితమరణాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు — ‘బాణం, విల్లు, ఖడ్గం ధరించిన అతడు ఇంతకుముందు కూడా నన్ను చూశాడు; నా వధకు ఆయుధం ఎత్తిన అతడు అప్పుడే నా జీవితాన్ని హతం చేశాడు. రాముని ఎదిరించి ఎవడూ బ్రతికి తిరిగిరాడు; ఈ మృగం యమదండం తగిలిన నీకు ప్రతిరూపమే. దురాత్మా, నువ్వు ఇలా ఉన్నప్పుడు నేను ఏమి చేయగలను? ఇదిగో నేను వెళ్తున్నాను, నాయనా; నీకు శుభమగుగాక, నిశాచరా.’ ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధన కరుణాభరితమైనది — శత్రువైనా చివరి క్షణంలో స్నేహంతో పిలవబడుతున్నాడు. నిజానికి ఇది అనుమతి గాని సమ్మతి గాని కాదు, ఆత్మబలిదానాన్ని అంగీకరించడం; ఈ మార్గం మృత్యువుదేనని మారీచునికి తెలుసు. మూడవ శ్లోకం — ‘రాముని ఎదిరించి ఎవడూ బ్రతికి తిరిగిరాడు’ అనేది — గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే కనిపిస్తుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది.
ఆ మాటతో ఆ రాక్షసుడు ఎంతో సంతోషించాడు; గట్టిగా కౌగిలించుకుని ఈ మాట అన్నాడు — ‘నా ఇష్టానుసారం నడుచుకునేవాడు పలికినట్లు ఈ నీ మాట శౌర్యంతో కూడి ఉంది; ఇప్పుడు నువ్వు మారీచుడవు, ఇంతకుముందు మరెవడో రాక్షసుడు ఉండేవాడు.’ ఈ ప్రశంస గుణానికి కాదు, ఆజ్ఞాపాలనకే — రావణుని దృష్టిలో ఆజ్ఞ పాటించేవాడే మారీచుడు. తరువాత అతడు ఆదేశిస్తాడు — ‘రత్నాలతో అలంకరించిన ఈ ఆకాశచారి రథాన్ని వెంటనే ఎక్కు; పిశాచముఖాలు గల గాడిదలు కట్టిన ఆ రథం నాతో ఉంది. వైదేహిని ప్రలోభపెట్టి నువ్వు నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళవచ్చు; శూన్యమైన ఆశ్రమంలో నేను ఆ మైథిలిని బలవంతంగా తీసుకువస్తాను.’ అప్పుడు తాటక కుమారుడైన మారీచుడు ‘అలాగే’ అని మాత్రమే అన్నాడు — ప్రతివాదానికి అవకాశం ముగిసింది. ఇక్కడ రావణుని మాటలో కాపట్యం స్పష్టం — ఇంతకుముందు కఠినంగా మాట్లాడినవాడే ఇప్పుడు ఆజ్ఞ పాటిస్తున్నందువల్ల ‘ఇప్పుడు నువ్వు మారీచుడవు’ అని ప్రశంసించబడుతున్నాడు. దీనితో కవి సూచిస్తాడు — అధర్మిష్ఠుడైన రాజు దృష్టిలో గుణమంటే ఆజ్ఞాపాలనమే, సత్యవచనం కాదు. ‘ప్రసభమ్’ (బలవంతంగా) అనే పదంతో రావణుని అభిప్రాయం బయటపడుతుంది — యాచనతో కాదు, ప్రేమతో కాదు, బలవంతంగానే అపహరణ. అంతేకాక అతడు మారీచునికి ‘నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళు’ అని అభయం ఇస్తాడు, అది నిజానికి అసంభవం, ఎందుకంటే మారీచుడు రాముని బాణం నుండి తప్పించుకోలేడు. రథవర్ణన కూడా రాక్షసీయమే — గాడిదలు పిశాచముఖాలు గలవి, రథం మాత్రం రత్నాలతో అలంకరించబడినది; భీషణమూ సుందరమూ కలిసి రాక్షసైశ్వర్యపు స్వరూపాన్ని చూపుతాయి.
తరువాత రావణమారీచులు విమానం వంటి ఆ రథాన్ని ఎక్కి ఆశ్రమప్రాంతం నుండి వేగంగా బయలుదేరారు. దారిలో వారు పైనుండి పట్టణాలనూ వనాలనూ పర్వతాలనూ సమస్త నదులనూ రాష్ట్రాలనూ నగరాలనూ చూస్తూ వెళ్ళారు — కవి ఆకాశమార్గపు దృశ్యాన్ని ఒక్క శ్లోకంతోనే విస్తరిస్తాడు. తరువాత దండకారణ్యం చేరి మారీచునితో కూడిన రాక్షసాధిపుడు రావణుడు రాఘవుని ఆశ్రమాన్ని చూశాడు. బంగారు అలంకారాలు గల ఆ రథం నుండి దిగి అతడు మారీచుని చేయి పట్టుకుని అన్నాడు — ‘అరటిచెట్లతో చుట్టబడిన ఇదే రాముని ఆశ్రమప్రదేశం కనిపిస్తోంది; మిత్రమా, మనం దేని కోసం వచ్చామో ఆ పని వెంటనే చెయ్యి.’ ‘హస్తే గృహీత్వా’ (చేయి పట్టుకుని) అనే పదంతో కవి రావణుని ఆతురతను సూచిస్తాడు — పారిపోతాడేమో అనే శంకతోనో అన్నట్లు అతడు మారీచుని పట్టుకుంటాడు. ‘సఖే’ (మిత్రమా) అనే సంబోధన అతని కాపట్యాన్నే బయటపెడుతుంది, ఎందుకంటే మిత్రునే మృత్యుముఖంలోకి పంపుతున్నాడు. పది, పదకొండు శ్లోకాలు ఆకాశమార్గపు దీర్ఘదృశ్యాన్ని సంక్షేపంగా మోస్తాయి — పట్టణాలు, వనాలు, పర్వతాలు, నదులు, రాష్ట్రాలు, నగరాలు అనే ఆరు పదాలే సమస్త భారతవర్షాన్నీ చూపుతున్నట్లుంటాయి. ఇక్కడ వల్గేట్ పాఠపు శ్లోకవిభజన సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి అర్ధశ్లోకమంత మాత్రమే భిన్నం — ముద్రణలో ‘తతో రావణమారీచౌ’ అనేది తొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, సమీక్షితంలో మాత్రం ఏడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం. ‘కదలీవృతమ్’ (అరటిచెట్లతో చుట్టబడినది) అనే విశేషణంతో ఆశ్రమపు ప్రశాంతమైన సౌమ్యమైన రూపం సూచించబడింది — అలాంటి ప్రదేశంలోకే కపటం ప్రవేశించడానికి సిద్ధమైంది.
రావణుని మాట విని మారీచుడు తక్షణమే మృగమై రాముని ఆశ్రమద్వారం దగ్గర సంచరించాడు. అతడు మహత్తరమైన, చూడడానికి అద్భుతమైన రూపాన్ని ధరించాడు, దాని వర్ణనను కవి అవయవం అవయవంగా చేస్తాడు — కొమ్ముల కొనలలో శ్రేష్ఠమైన మణులు, తెలుపు నలుపు రంగుల ముఖం, ఎర్రతామర నల్లకలువల వంటి ముఖాకృతి, ఇంద్రనీలపు కలువల రంగు చెవులు, కొంచెం పైకెత్తిన మెడ, ఇంద్రనీలమణి వంటి ఉదరం, ఇప్పపూల రంగు పార్శ్వాలు, తామర కేసరాల వంటి కాంతి, వైడూర్యాల వంటి గిట్టలు, సన్నని పిక్కలు, చక్కగా బిగిసిన శరీరం, ఇంద్రధనుస్సు రంగు తోక పైకి ప్రకాశిస్తూ. రంగు మనోహరమైనది, నిగనిగలాడేది, నానావిధ రత్నాలతో నిండినది. ఇలా క్షణంలోనే ఆ రాక్షసుడు పరమశోభనమైన మృగమయ్యాడు. ఉపమానాలన్నీ రత్నాల నుండీ పుష్పాల నుండీ తీసుకోబడ్డాయి — మాయ కపటం ఎంతగా కనిపించకుండా ఉంటుందో దాని సౌందర్యం అంతగా ఎక్కువ. కవి ఇక్కడ ఏ స్వాభావికమైన మృగవర్ణాన్నీ చెప్పడు; అంతటా మణులు, నల్లకలువలు, వైడూర్యం, ఇంద్రధనుస్సు మాత్రమే. దీనితోనే సూచించబడుతుంది — ఈ మృగం వనానిది కాదు, కోశాగారానిది; చూడగానే ‘పట్టుకోండి’ అనే కోరికను పుట్టిస్తుంది. ‘క్షణేన రాక్షసో జాతో మృగః’ (క్షణంలో రాక్షసుడు మృగమయ్యాడు) అనే మాటతో రూపాంతరపు వేగం చూపబడింది — మాయకు కాలం అక్కరలేదు. ‘స తు రూపం సమాస్థాయ మహదద్భుతదర్శనమ్’ (మహత్తరమైన, చూడడానికి అద్భుతమైన రూపాన్ని ధరించి) అనే అర్ధశ్లోకం కూడా గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు.
ఆ రాక్షసుడు మనోహరమైన, చూడదగిన రూపం ధరించి రమణీయమైన వనాన్నీ రాముని ఆశ్రమప్రదేశాన్నీ ప్రజ్వలింపజేస్తున్నట్లుగా సంచరించాడు. వైదేహిని ప్రలోభపెట్టడానికే నానావిధ ధాతువులతో చిత్రంగా ఉన్న అతడు చుట్టూ పచ్చికబయళ్ళలో చక్కగా తిరుగుతున్నాడు. వందలాది వెండి చుక్కలతో చిత్రంగా, చూడముచ్చటగా ఉండి అతడు చెట్ల చిగుళ్ళను తింటూ సంచరించాడు. అరటిపొదరింటికి వెళ్ళి, అక్కడక్కడ కర్ణికార వృక్షాలను ఆశ్రయిస్తూ, మెల్లగా నడుస్తూ సీత కంటపడాలనే కోరుకున్నాడు. తామరల చిత్రాలు గల వీపుతో ఆ మహామృగం ప్రకాశించింది, రాముని ఆశ్రమప్రదేశం సమీపంలో యథేచ్ఛగా సంచరించింది. ‘ప్రజ్వలయన్ ఇవ’ (ప్రజ్వలింపజేస్తున్నట్లుగా) అనే ఉపమ రెండు అర్థాలను మోస్తుంది — ఒకవైపు అతని కాంతి వనాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది, మరొకవైపు అదే కాంతి వనాన్ని దహించడానికి వచ్చింది. కవి అడుగడుగునా ‘ఇవ’ (వలె) అని చేర్చుతూ మాయ అసత్యతనే గుర్తుచేస్తాడు. ఈ భాగంలో మృగపు చేష్టలన్నీ కనిపించడం కోసమే — పచ్చికబయళ్ళలో తిరగడం, చిగుళ్ళు తినడం, అరటిపొదరింటిని ఆశ్రయించడం, కర్ణికారాల నీడలో నిలవడం, మెల్లగా నడవడం. నిజానికి అతడు సంచరించడం లేదు, అభినయిస్తున్నాడు; ‘సీతాసందర్శనమ్’ (సీత కంటపడడం) ఒక్కటే అతని ప్రయోజనం. ‘రౌప్యైర్బిందుశతైః’ (వందలాది వెండి చుక్కలతో) అనే విశేషణం పెంపుడు లేడి వంటి మృదుత్వాన్ని సూచిస్తుంది, భయం పుట్టకుండా ఉండేందుకు. ఇలా కవి క్రమంగా సీత మనస్సులోకి ప్రవేశించే దారిని సిద్ధం చేస్తాడు.
ఆ మృగశ్రేష్ఠం మళ్ళీ వెళ్ళి వెనుదిరిగి సంచరించింది; ఒక్క క్షణం వేగంగా వెళ్ళి మళ్ళీ తిరిగి వస్తోంది. ఒకచోట నేలపై ఆడుకుంటూ మళ్ళీ కూర్చుంటుంది, ఆశ్రమద్వారానికి వచ్చి లేళ్ళ గుంపుల వైపు వెళ్తుంది, లేళ్ళ గుంపులు అనుసరిస్తుండగా మళ్ళీ వెనుదిరుగుతుంది — ఇదంతా సీత కంటపడాలని కోరుకునే రాక్షసుని కృత్రిమ చేష్ట. ఎగిరి దూకుతూ అతడు చిత్రమైన వలయాలలో తిరుగుతున్నాడు. కాని ఇతర వనచర మృగాలు అతనిని చూసి, సమీపించి, వాసన చూసి పది దిక్కులకూ పారిపోతున్నాయి — పశువులు వాసనతోనే రాక్షసుని గుర్తించాయి, మనుష్యులు మాత్రం కంటితో కూడా గుర్తించలేదు. మృగాలను చంపడంలో ఆసక్తి గలవాడైనా అతడు వన్యమృగాలను తాకుతూనే తినడం లేదు, తన స్వభావాన్ని దాచుకోవడానికే. సరిగ్గా అదే సమయంలో శుభలోచన అయిన వైదేహి అక్కడికి వచ్చింది. ఈ భాగంలో వాల్మీకి సూక్ష్మదృష్టి బయటపడుతుంది — వన్యమృగాలు తమ జాతివానిని ఆశ్రయించడానికి వచ్చాయి, కాని సమీపించి వాసన చూసి ఒక్కసారిగా పారిపోతున్నాయి; వాటి ఘ్రాణశక్తే రాక్షసుని వాసనను గుర్తించింది. ‘దిశో దశ’ (పది దిక్కులకూ) అనే పదంతో వాటి భయపు తీవ్రత సూచించబడింది. అంతేకాక మృగవధలో ఆసక్తి ఉన్నా అతడు వాటిని తినడం లేదు — తింటే స్వభావం బయటపడుతుంది; అందుకే ‘భావాన్ని దాచుకోవడానికే’ అని కవి తానే కారణం చెబుతాడు. దీనితో సిద్ధమవుతుంది — మాయామృగం తన మాయలో తానే బంధించబడింది, ఎందుకంటే తన స్వభావాన్ని కూడా విడిచిపెట్టవలసి వచ్చింది. ‘తస్మిన్నేవ తతః కాలే’ (సరిగ్గా అదే సమయంలో) అనే పదంతో కవి రెండు క్రియల కలయికను చూపుతాడు — ఒకవైపు రాక్షసుని సన్నద్ధత, మరొకవైపు సీత పూలు కోయడం; దైవమే వాటిని కలుపుతుంది.
మదిరాక్షి అయిన సీత పూలు కోయడంలో నిమగ్నమై కర్ణికార, అశోక, మామిడి వృక్షాలను దాటి ముందుకు వెళ్ళింది. పూలు కోస్తున్న, అందమైన ముఖం గల, అరణ్యవాసానికి తగని ఆమె రత్నమయమైన, ముత్యాలు మణులతో చిత్రమైన అవయవాలు గల ఆ మృగాన్ని చూసింది. అందమైన పళ్ళూ పెదవులూ గల, వెండిధాతువు వంటి రోమాలు గల దానిని చూసి ఆశ్చర్యంతో విప్పారిన కన్నులతో ఆమె దానిని ప్రేమగా చూసింది. ఆ మాయామృగం కూడా రాముని ప్రియురాలైన ఆమెను చూస్తూ ఆ వనాన్ని ప్రకాశింపజేస్తున్నట్లుగా అక్కడ సంచరించింది. ఇంతకుముందు ఎన్నడూ చూడని, నానావిధ రత్నమయమైన ఆ మృగాన్ని చూసి జనకుని కూతురైన సీత పరమ విస్మయం పొందింది — ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘అనర్హా వనవాసస్య’ (వనవాసానికి తగనిది) అనే విశేషణం ఇక్కడ కరుణకు బీజం — రాజకులంలో రత్నాలను చూసినది వనంలో రత్నమయమైన మృగాన్ని చూసి మోహపడుతుంది; మాయ సాఫల్యం ఇక్కడే ఆరంభమైంది. ‘కుసుమాపచయే వ్యగ్రా’ (పూలు కోయడంలో నిమగ్నమై) అనే పదంతో ఆమె నిర్దోషిత్వం సూచించబడింది — ఆమె మరేదీ ఆలోచించడం లేదు, పూలు మాత్రమే కోస్తోంది; అలాంటివారి మనస్సులోకే కపటం సులభంగా ప్రవేశిస్తుంది. ‘సస్నేహం సముదైక్షత’ (ప్రేమగా చూసింది) — లోభంతో కాదు, ప్రేమతో, ఒక పసిబిడ్డను చూసినట్లు ఆమె దానిని చూస్తుంది. ‘విస్మయోత్ఫుల్లనయనా’ (ఆశ్చర్యంతో విప్పారిన కన్నులు గలది) అనే విశేషణం మాత్రం సమస్త కాండానికీ కేంద్రబిందువు — ఇక్కడ పుట్టిన విస్మయమే ముందు సీతాపహరణానికీ, రాక్షసవధకూ, లంకాదహనానికీ మూలం. దీనితో సర్గ విరమిస్తుంది, తరువాతి సర్గలో ఆమె భర్తనూ లక్ష్మణునీ పిలుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥