సర్గ
రావణుడు మారీచుని గద్దించడం
హితవచనాన్ని తిరస్కరించడం, రాజనీతి ఉపదేశం, బంగారు లేడి ఉపాయం, అర్ధరాజ్యపు ప్రలోభం, మరణపు బెదిరింపు
మారీచుని ఆ మాట తగినదీ యుక్తమైనదీ అయినా రావణుడు దానిని స్వీకరించలేదు — చావాలనుకునే రోగి ఔషధాన్ని స్వీకరించనట్లు. ఈ ఉపమ సర్గ సమగ్ర భావాన్ని సూచిస్తుంది; కాలప్రేరితునికి హితమే అరుచిగా ఉంటుంది. తరువాత కాలప్రేరితుడైన అతడు పథ్యమూ హితమూ చెప్పిన మారీచునితో కఠినమైన, అయుక్తమైన మాట అన్నాడు — దుష్కులుడా, అర్థం లేని ఈ మాట నాతో చెప్పబడుతోంది; అది చవిటినేలలో నాటిన విత్తనంలా పూర్తిగా నిష్ఫలం. మళ్ళీ అతడు అంటాడు — నీ మాటలతో రామునితో యుద్ధం విషయంలో నన్ను చలింపజేయలేవు; ముఖ్యంగా మూర్ఖుడూ పాపశీలుడూ మనుష్యుడూ అయినవాని విషయంలో అసలే కాదు. ఇలా మారీచుడు ధర్మమూర్తిగా వర్ణించినవానినే రావణుడు మూర్ఖుడనీ మనుష్యుడనీ అంటాడు; ఈ రెండు మాటల విరోధమే ఈ సర్గకు కేంద్రం. ముద్రణలో మొదటి శ్లోకంలో ‘మారీచస్య తు తద్వాక్యమ్’ (మారీచుని ఆ మాట) అని షష్ఠీవిభక్తి పాఠం ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘మారీచేన’ (మారీచునిచేత) అని తృతీయావిభక్తి. ‘దుష్కుల’ అనే సంబోధన కూడా ముద్రణ విశేషమే — హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా దానిని ‘చెడ్డ కులంలో పుట్టిన మారీచా’ అని వివరిస్తుంది.
రావణుడు రాముని వనవాసాన్నే పరిహాసవిషయం చేస్తాడు — మిత్రులనూ రాజ్యాన్నీ తల్లినీ తండ్రినీ విడిచి, ఒక సామాన్య స్త్రీ మాట విని ఒక్క అడుగులోనే వనానికి వెళ్ళినవాడూ, ఖరుని చంపినవాడూ అయిన అతనికి ప్రాణాల కంటే ప్రియమైన సీతను నేను తప్పకుండా నీ సమక్షంలోనే, పోరాటంలో అపహరించాలి. ‘తవ సంనిధౌ’ (నీ సమక్షంలో) అనే పదంతో అతడు మారీచుని సహాయం అనివార్యమని సూచిస్తాడు. తరువాత అతడు తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తాడు — మారీచా, నా హృదయంలో ఇలా నిశ్చితమైన బుద్ధి ఉంది; ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులు కూడా దానిని మార్చలేరు. దీనితో అతడు మారీచుని సమస్త నీతివచనాన్నీ సమూలంగా తిరస్కరిస్తాడు. రావణుని దృష్టిలో రాముని త్యాగం దౌర్బల్యమే, మారీచుని దృష్టిలో మాత్రం అది ధర్మం; ఒకే సంఘటన రెండు విపరీత దృష్టులతో వ్యాఖ్యానించబడడం ఇక్కడి కావ్యసౌందర్యం. ఖరవధ కూడా రావణునికి వైరకారణం, మారీచునికి మాత్రం ఖరునిదే దోషం. ‘ఏకపదే’ (ఒక్క అడుగులో) అనే పదంతో ఆలోచన లేకుండా తక్షణమే అని ధ్వనిస్తుంది; రావణుడు రాముని పితృవాక్యపాలనను కూడా చాపల్యంగానే భావిస్తాడు.
తరువాత రావణుడు మారీచుని మాట మర్యాదాభంగరూపమైనదని చూపడానికి రాజనీతినే ఉపదేశిస్తాడు. దోషం గురించో గుణం గురించో అడిగినప్పుడే నువ్వు ఇలా మాట్లాడాలి; ఈ కార్యాన్ని నిశ్చయించడంలో అపాయం గురించో ఉపాయం గురించో అడిగినప్పుడే చెప్పాలి. తన అభివృద్ధిని కోరుకునే విజ్ఞుడైన మంత్రి రాజు ఎదుట చేతులు జోడించి, అడిగినప్పుడే మాట్లాడాలి. రాజును ప్రతికూలం కాని, మృదువైన, శుభమైన, హితమైన, యుక్తమైన మాటతో మర్యాదపూర్వకంగానే సంబోధించాలి. అవమానంతో కూడిన మాట హితమైనదైనా గౌరవాన్ని కోరే రాజు దానిని అభినందించడు — గౌరవం లేని మాట రాజుకు భరించరానిదే. తరువాత అతడు రాజు మాహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు — అమితమైన ఓజస్సు గల రాజులు ఐదు రూపాలను ధరిస్తారు, అంటే అగ్ని, ఇంద్రుడు, సోముడు, యముడు, వరుణుడు అనేవారివి; అలాగే, రాత్రించరుడా, మహాత్ములైన రాజులు ఉష్ణత్వాన్నీ, పరాక్రమాన్నీ, సౌమ్యతనూ, దండాన్నీ, ప్రసన్నతనూ ధరిస్తారు. ఈ ప్రసిద్ధమైన రాజనీతి వచనాన్ని రావణుడు తన కోపాన్ని సమర్థించుకోవడానికే ఉపయోగిస్తాడు. ఐదు రూపాల వర్ణన రెండు శ్లోకాలలో విభజించబడింది — మొదటిదానిలో ఐదుగురు దేవతలు, రెండవదానిలో వారి ఐదు గుణాలు; అగ్నికి ఉష్ణత్వం, ఇంద్రునికి పరాక్రమం, సోమునికి సౌమ్యత, యమునికి దండం, వరుణునికి ప్రసన్నత అని క్రమంగా అన్వయించుకోవాలి. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అలాగే అన్వయిస్తుంది.
కనుక అన్ని అవస్థలలోనూ రాజులు ఎల్లప్పుడూ గౌరవనీయులూ పూజనీయులూ — అనే సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించి అతడు మారీచుని ఆక్షేపిస్తాడు — నువ్వు మాత్రం ధర్మం తెలియక కేవలం మోహాన్ని ఆశ్రయించి, దౌరాత్మ్యంతోనే అతిథిగా వచ్చిన నాతో ఇంత కఠినంగా మాట్లాడుతున్నావు. తరువాత అతడు స్పష్టంగా అంటాడు — రాక్షసా, నేను గుణదోషాలను అడగడం లేదు, నా క్షేమం గురించీ అడగడం లేదు; అమితపరాక్రమా, నీ ఎదుట నేను చెప్పినది ఇంతే — ఈ కార్యంలో నువ్వు సహాయం చేయాలి అని. దీనితో సంభాషణ స్వరూపమే మారిపోతుంది — యాచన ఆజ్ఞ వైపు మళ్ళుతుంది, మంత్రాంగం ఆదేశంగా మారుతుంది. ‘అభ్యాగతమ్’ (అతిథిగా వచ్చినవాడిని) అనే పదంతో రావణుడు అతిథిధర్మాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తాడు — నేను అతిథిని, నువ్వు గృహస్థుడవు; అతిథితో కఠినంగా మాట్లాడడం తగదు అని. కాని అదే క్షణంలో అతడే మరింత కఠినంగా మాట్లాడుతున్నాడనే విరోధం చెప్పకపోయినా స్పష్టమే. ‘ఏతావత్ ఏవ ఉక్తమ్’ (నేను చెప్పినది ఇంతే) అనే మాటతో అతడు తన మాట సంక్షేపాన్ని చూపుతాడు — ఆలోచన ముగిసింది, ఆజ్ఞ మాత్రమే మిగిలింది అని.
తరువాత రావణుడు సమగ్ర ఉపాయాన్ని క్రమంగా వర్ణిస్తాడు. నా మాట ప్రకారం సహాయంగా నువ్వు చేయవలసిన పని విను — నువ్వు వెండి చుక్కలతో చిత్రంగా ఉన్న బంగారు లేడివై ఆ రాముని ఆశ్రమంలో సీత ఎదుట సంచరించు; వైదేహిని ప్రలోభపెట్టి ఆ తరువాత నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళవచ్చు. మాయామయమైన బంగారు రూపంలో ఉన్న నిన్ను చూసి ఆశ్చర్యపడిన మైథిలి వెంటనే రామునితో అంటుంది — దీనిని తీసుకురా అని. కాకుత్స్థుడు దూరమైనప్పుడు, నువ్వు దూరం వెళ్ళి రాముని కంఠానికి సరిపోయేలా ‘హా సీతా, హా లక్ష్మణా’ అని అరువు. అది విని సీత ప్రేరేపించగా సౌమిత్రి కూడా సోదరప్రేమతో తొట్రుపడి రాముని దారిని అనుసరిస్తాడు. ఇలా కాకుత్స్థుడూ లక్ష్మణుడూ సులభంగా దూరమైనప్పుడు, సహస్రాక్షుడు శచీదేవిని తెచ్చుకున్నట్లు నేను వైదేహిని తీసుకువస్తాను. ఈ సమగ్ర వ్యూహం నాలుగు దశలలో కూర్చబడింది — ప్రలోభం, రాముడు బయటకు వెళ్ళడం, కృత్రిమ ఆక్రందనతో లక్ష్మణుడు బయటకు వెళ్ళడం, శూన్యమైన ఆశ్రమంలో అపహరణ. ‘రామవాక్యానురూపకమ్’ (రాముని కంఠానికి సరిపోయేలా) అనే పదంతో రాముని స్వరాన్నే అనుకరించాలని అపేక్షించబడింది; ఇదే నలభై ఐదవ సర్గలో సీత భ్రమకు కారణం కాబోతుంది. ‘సహస్రాక్షః శచీమివ’ (సహస్రాక్షుడు శచీదేవిని తెచ్చుకున్నట్లు) అనే ఉపమతో రావణుడు తన కర్మను ఇంద్రుని కర్మతో పోల్చుకుంటాడు, ఇది దాని నిందనీయతనే సూచిస్తుంది. ‘యథేష్టం గంతుమ్ అర్హసి’ (నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళవచ్చు) అనే అభయవచనం కూడా ఇక్కడ ఇవ్వబడింది, తద్వారా మారీచుడు పని తరువాత విముక్తుడవుతాడు.
ఉపాయం చెప్పి రావణుడు పారితోషికాన్నీ ప్రలోభాన్నీ చూపుతాడు — ఇలా ఈ పని చేసి, రాక్షసా, నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళు; సువ్రతుడవైన మారీచా, నేను నీకు రాజ్యంలో సగం ఇస్తాను. సౌమ్యుడా, ఈ పని సఫలం కావడానికి శుభమైన దారిన వెళ్ళు; నేను కూడా రథంతో దండకావనానికి నిన్ను అనుసరిస్తాను. యుద్ధం లేకుండానే సీతను పొంది, రాఘవుని వంచించి, కృతకార్యుడనై నీతో కలిసి లంకకు వెళ్తాను. కాని తరువాత అతని స్వరం మారుతుంది — మారీచా, నువ్వు ఇది చేయకపోతే ఈ రోజే నిన్ను చంపుతాను; ఈ నా పనిని బలవంతంగానైనా నువ్వు తప్పకుండా చేస్తావు; రాజుకు వ్యతిరేకంగా నిలిచినవాడు ఎన్నడూ సుఖంగా వర్ధిల్లడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో — ఆ రాముని సమీపిస్తే నీ ప్రాణాలకు సంశయం, నాతో విరోధిస్తే మాత్రం ఈ రోజే మరణం నిశ్చయం; దీనిని బుద్ధితో యథాతథంగా లెక్కించుకుని ఇక్కడ ఏది పథ్యమో అదే చెయ్యి. ఇలా వరదానంతోనూ మరణభయంతోనూ రెండిటితోనూ అతడు మారీచుని వశపరచుకుంటాడు; తరువాతి సర్గలో మారీచుడు నిస్సహాయుడై దానిని అంగీకరిస్తాడు. ఇక్కడ రావణుని మాటలో మూడు భావాలు క్రమంగా కలిసి ఉన్నాయి — ప్రలోభం (అర్ధరాజ్యం), ఆశ్వాసనం (నేను కూడా అనుసరిస్తాను), బెదిరింపు (చేయకపోతే చంపుతాను). ఇరవై ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, ఇరవై ఏడవది ఉపజాతివృత్తంలో నాలుగు పాదాలది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥