సర్గ
మారీచుడు తన రామభయాన్ని వర్ణించడం
మృగరూపంలో మళ్ళీ దాడి, మూడు బాణాలతో ఇద్దరు సహాయకుల వధ, అంతటా రాముడే కనిపించడం, సహాయాన్ని నిరాకరించడం
మారీచుడు కథను కొనసాగిస్తాడు — ఇలా అప్పుడు యుద్ధంలో అతనిచేత ఎలాగో విడిచిపెట్టబడ్డాను; ఇప్పుడు ఆ తరువాత జరిగినది విను అని. మొదటి పరాభవంతో కూడా విసుగు చెందని అతడు మళ్ళీ గర్వాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. మృగరూపం ధరించిన ఇద్దరు రాక్షసులతో కలిసి అతడు దండకావనంలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు అతని రూపం భీషణంగా ఉంది — ప్రజ్వలించే నాలుక, పెద్ద కోరలు, పదునైన కొమ్ములు, మహాబలం గల మాంసభక్షకమైన మహామృగమై అతడు దండకారణ్యంలో సంచరించాడు. అతడు కేవలం వనంలో తిరగలేదు, ధర్మస్థానాలనే లక్ష్యంగా చేసుకున్నాడు — అగ్నిహోత్రాల దగ్గర, తీర్థాలలో, చైత్యవృక్షాల దగ్గర, రావణా, అత్యంత ఘోరుడై అతడు ఆ తాపసులను బాధిస్తూ సంచరించాడు. దండకారణ్యంలో ధర్మాచరణ చేసే తాపసులను చంపి వారి రక్తాన్ని తాగుతూ, వారి మాంసాన్ని తింటూ, ఋషిమాంసభక్షకుడైన ఆ క్రూరుడు వనంలో సంచరించే ప్రాణులను భయపెడుతూ, రక్తంతో మత్తెక్కి దండకావనంలో తిరిగాడు. ఈ వర్ణనను మారీచుడు ఆత్మనిందారూపంలోనే చెబుతాడు; గతంలోని తన క్రౌర్యాన్ని ఈ రోజు అతడు స్వయంగా దోషంగా చూస్తాడు. ఈ ఆత్మనిందే అతని పరివర్తనకు ప్రమాణం. గత సర్గలో రాముని బాల్యమే వర్ణించబడింది; ఇక్కడ ప్రౌఢుడైన రాముని వనవాసకాలం ఆరంభమవుతుంది, తద్వారా రావణుడు రెండు కాలాలనూ పోల్చి చూడగలడు. ఇద్దరు సహాయకులు కూడా మృగరూపధారులే, ఇది తరువాతి సర్గలో రావణుని యాచనకు బీజం కూడా అవుతుంది.
అప్పుడు దండకారణ్యంలో ధర్మాన్ని దూషిస్తూ సంచరిస్తున్న నేను తాపసధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన రాముని సమీపించాను; అలాగే మహాభాగ అయిన వైదేహినీ, మహారథుడూ నియమితాహారీ సర్వప్రాణుల హితంలో నిమగ్నుడూ తాపసుడూ అయిన లక్ష్మణునీ చూశాను. ముగ్గురూ తపస్వి వేషంలో ఉన్నారు, కనుక వారి అసలు బలం నాకు తెలియలేదు. అలాంటి నేను వనంలో ఉన్న మహాబలుడైన రాముని తక్కువగా భావించి, ‘వీడు కేవలం తాపసుడే’ అనుకుని, పాత వైరాన్ని గుర్తుచేసుకుని, తీవ్రమైన కోపంతో పదునైన కొమ్ములు గల మృగాకారంలో అతని వైపు పరుగెత్తాను. చంపాలనే కోరికతో, బుద్ధి పరిపక్వం కాని నేను ఇంతకుముందు తిన్న దెబ్బను గుర్తుచేసుకుంటూనే మళ్ళీ అతనినే కొట్టడానికి సిద్ధమయ్యాను. ‘అకృతప్రజ్ఞః’ (బుద్ధి పరిపక్వం కానివాడు) అనే పదంతో అతడు తన బుద్ధిలోని అశుద్ధినే ఒప్పుకుంటాడు — ముందటి దెబ్బను గుర్తుచేసుకుంటూనే మళ్ళీ అదే సాహసం చేశాడనే విరోధం ఇక్కడ స్పష్టం. తపస్వి వేషమే రాముని బలానికి ఆవరణ; మారీచుడు ఆ ఆవరణనే సత్యమని భావించి పొరపాటు చేశాడు. సీతనూ లక్ష్మణునీ ప్రస్తావించడం ద్వారా అతడు సూచిస్తాడు — అక్కడ ముగ్గురూ ఉన్నారు, నేను మాత్రం ఒక్కనినే చూస్తూ పరుగెత్తాను.
అతడు మహత్తరమైన ధనుస్సును లాగి మూడు బాణాలను విడిచాడు — పదునైనవి, శత్రుసంహారకమైనవి, సుపర్ణునితో వాయువుతో సమానమైన వేగం గలవి, అంటే గరుడుని, గాలి వేగం గలవి. వజ్రం వంటి, అతిఘోరమైన, రక్తాన్ని తాగే, చక్కగా వంచిన కణుపులు గల ఆ మూడు బాణాలూ కలిసికట్టుగా వచ్చాయి. కాని నేను రాముని పరాక్రమం తెలిసినవాడిని, ఇంతకుముందే భయాన్ని చవిచూసినవాడిని; అందుకే శఠుడనై తప్పించుకుని దూకాను, అలా విడిపించుకున్నాను. నా ఇద్దరు సహాయకులైన రాక్షసులు మాత్రం హతులయ్యారు. ఇలా రాముని బాణం నుండి విడివడి ఎలాగో ప్రాణం దక్కించుకుని నేను ఇక్కడ సన్యసించి, యోగయుక్తుడనై, ఏకాగ్రచిత్తుడనైన తాపసుడనయ్యాను. రెండుసార్లు వధ నుండి తప్పించుకోవడమే మారీచుని తపస్సుకు మూలం; భయంతోనే అతడు తపస్వి అయ్యాడు, వైరాగ్యంతో కాదు అనేది ఇక్కడి గూఢార్థం. మూడు బాణాల వర్ణనలో మూడు విశేషణాలు క్రమంగా పదునునూ వేగాన్నీ భీషణత్వాన్నీ చూపుతాయి. ‘సంనతపర్వణః’ అనే పదంతో బాణాల కణుపులు చక్కగా వంగి ఉండడం, అంటే దోషరహితమైన నిర్మాణం చెప్పబడింది. ఇద్దరు రాక్షసులు హతులయ్యారు, నేను ఒక్కడినే శఠత్వంతో పారిపోయాను — ఇది గుర్తుచేసుకుని అతడు ఇప్పటికీ సిగ్గుపడతాడు.
తరువాత మారీచుడు తన ప్రస్తుత దశను వర్ణిస్తాడు, అది కరుణనూ హాస్యాన్నీ రెండిటినీ పుట్టిస్తుంది. ప్రతి చెట్టులోనూ నేను నారచీరలూ కృష్ణాజినమూ ధరించి విల్లు పట్టుకున్న రాముని చూస్తున్నాను — పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా. రావణా, భయపడిన నేను వేలాది రాములను చూస్తున్నాను; ఈ అరణ్యమంతా నాకు రామమయంగానే కనిపిస్తోంది. రాక్షసేశ్వరా, ఎవరూ లేని ఏకాంతంలో కూడా నేను రామునే చూస్తున్నాను; కలలో వచ్చిన రాముని చూసి స్పృహ తప్పి ఉలిక్కిపడి లేస్తాను. రామునికి భయపడిన నాకు ‘ర’కారంతో మొదలయ్యే పేర్లు కూడా — రత్నాలు, రథాలు — తీవ్రమైన భయాన్ని కలిగిస్తాయి. ఈ వర్ణన కేవలం అతిశయోక్తి కాదు; భయపు మానసిక స్వరూపమే ఇక్కడ చిత్రించబడింది, భయం కలిగించేవాని పేరులోని అక్షరం కూడా భయాన్ని పెంచుతుంది. ‘వృక్షే వృక్షే’ (ప్రతి చెట్టులోనూ) అనే ద్విరుక్తితో అంతటా వ్యాపించిన భయం సూచించబడింది. నారచీర, కృష్ణాజినం తాపసుని చిహ్నాలు, ధనుస్సు మాత్రం క్షత్రియునిది; రెండిటినీ ఒకేసారి ధరించిన రాముడు మారీచుని దృష్టికి పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా కనిపిస్తాడు. ‘రామభూతమ్ అరణ్యమ్’ (రామమయమైన అరణ్యం) అనే రూపకం అత్యంత మర్మస్పర్శి — ఎక్కడ ఎక్కడ చూసినా అక్కడ అక్కడ రాముడే.
నేను అతని ప్రభావం తెలిసినవాడిని; కనుక అతనితో యుద్ధం నీకు తగదు; రఘునందనుడు బలినైనా నముచినైనా చంపగలడు అని అతడు నిశ్చయంగా చెబుతాడు. తరువాత అతడు రెండు ప్రత్యామ్నాయాలు ఇచ్చి కూడా తన హద్దును నిలుపుకుంటాడు — రావణా, యుద్ధంలో రామునితో పోరాడు, లేదా క్షమించు; కాని నన్ను చూడాలనుకుంటే నా ఎదుట రాముని కథ ఎత్తవద్దు. తరువాత అతడు ఒక నీతివాక్యం చెబుతాడు — లోకంలో అనేకులు సాధువులూ, యోగ్యులూ, ధర్మాన్ని ఆచరించేవారూ కూడా ఇతరుల అపరాధం వల్ల పరివారంతో సహా నశించారు. నేను కూడా ఇతరుని అపరాధం వల్ల నశించవచ్చు, నిశాచరా; కనుక నీకు ఏది తగునో అది చెయ్యి, నేను మాత్రం నిన్ను అనుసరించను. కారణం కూడా — రాముడు మహాతేజస్వి, మహాసత్త్వుడు, మహాబలుడు; అతడు సమస్త రాక్షసలోకానికీ అంతం చేసేవాడు కాగలడు. ఈ నిరాకరణ స్పష్టమైనదే — మారీచుడు సహాయం చేయడని అతడు నిర్భయంగా చెబుతాడు. ఇక్కడ మారీచుడు రాజభక్తికీ ధర్మానికీ హద్దును స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తాడు — సాధ్యమైనంత వరకూ ఆజ్ఞాపాలనం, ఆత్మనాశనం మాత్రం అంగీకారయోగ్యం కాదు. ‘న అనుయామి’ (అనుసరించను) అనే క్రియాపదంతో అతడు రావణుని సేనాపతిత్వాన్ని అంగీకరించడని స్పష్టం.
చివరకు మారీచుడు రావణుని యుక్తినే ఖండిస్తాడు. శూర్పణఖ కారణంగా జనస్థానంలో ఉన్న ఖరుడు మర్యాద మీరి ముందుగా దాడి చేసినందువల్లనే శ్రమ లేకుండా పనులు సాధించే రామునిచేత చంపబడితే, ఇక్కడ ఉన్నదున్నట్లు చెప్పు — రాముని అతిక్రమం ఏమిటి? దాడి ఖరుడు చేశాడు, రాముడు కేవలం ప్రతిఘటించాడు; కనుక వైరానికి మూలం రామునిలో లేదు అని. ఈ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, మూడు అర్ధభాగాలతో ఒకే సంఖ్య కింద కూర్చబడింది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో — బంధువుల హితాన్ని కోరే నేను చెబుతున్న ఈ మాటను నువ్వు అంగీకరించకపోతే, బంధువులతో సహా యుద్ధంలో ప్రాణాలు విడుస్తావు, ఈ రోజే రాముని సూటిగా వెళ్ళే బాణాలకు హతుడవై. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. మారీచుని మాట అంతా ధర్మం, నీతి, భయం అనే మూడింటితోనూ పుష్టమైనది, కాని తరువాతి సర్గలో రావణుడు కాలప్రేరితుడై అదంతా తిరస్కరిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥