సర్గ
మారీచుడు రావణునికి హితబోధ చేయడం
ప్రియవచనం సులభమనడం, రాముని గుణవర్ణన, సీతాపహరణ ప్రయత్నాన్ని వారించడం, మంత్రులతో ఆలోచించమని ఉపదేశం
రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని సీతాపహరణ విషయకమైన మాట విని, మాటలలో నిపుణుడూ మహాతేజస్వీ అయిన మారీచుడు సమాధానం చెప్పడం ఆరంభిస్తాడు. అతడు నేరుగా నిరాకరణతో ఆరంభించడు, ముందుగా ఒక నీతివాక్యాన్నే ఉపన్యసిస్తాడు — రాజా, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడే పురుషులు అంతటా సులభంగా దొరుకుతారు, కాని అప్రియమైనా పథ్యమైనదీ హితకరమైనదీ అయిన మాటను చెప్పేవాడూ వినేవాడూ ఇద్దరూ దుర్లభులే. దీనితో అతడు తాను చెప్పబోయే కటువైనా హితకరమైన మాటకు భూమిక సిద్ధం చేస్తాడు — నేను ప్రియం చెప్పను, హితమే చెబుతాను; నువ్వు కూడా దానిని వినడానికి సిద్ధంగా ఉండు అని ధ్వని. చెప్పేవాడూ వినేవాడూ ఇద్దరూ దుర్లభులని సమానంగానే నిర్దేశించడం వల్ల రాబోయే వివాదం ముందే సూచించబడుతుంది.
మారీచుడు రావణుని మూలదోషాన్ని బయటపెడతాడు — నువ్వు చపలుడవు, గూఢచారులను సరిగా నియమించనివాడవు; గూఢచారులు సక్రమంగా నియమించబడలేదు, మనస్సు చంచలమైనది, అందుకే మహావీర్యంతోనూ గుణాలతోనూ ఉన్నతుడైన, మహేంద్రవరుణుల వంటి రాముని నువ్వు నిశ్చయంగా తెలుసుకోలేదు. అజ్ఞానమే సమస్త అనర్థాలకూ మూలమని అతని ఆశయం. తరువాత అతడు శంకల పరంపరతో తన భయాన్ని వెల్లడిస్తాడు — రాక్షసులందరికీ క్షేమం కలుగుగాక, కోపించిన రాముడు సమస్త లోకాలనూ రాక్షసులు లేనివిగా చేయకుండుగాక, జనకుని కూతురు నీ జీవితాంతం కోసం పుట్టినది కాకుండుగాక, సీత కారణంగా పెద్ద ఆపద రాకుండుగాక. మళ్ళీ — కామానుసారం నడుచుకునే, అదుపు లేని నిన్ను ప్రభువుగా పొంది లంకాపురి రాక్షసులతో సహా నీతో పాటు నశించకుండుగాక. ఇవన్నీ ‘అపి’ అనే మాటతో ఆరంభమైన ప్రార్థనారూపమైన శంకలే; రూపంలో అవి ఆకాంక్షలు, అర్థంలో భవిష్యద్వాణులు. చివరకు అతడు సామాన్యమైన నీతిసూత్రం చెబుతాడు — నీ వంటి కామానుసారి, దుశ్శీలుడు, పాపపు ఆలోచనలు గలవాడు, దుర్బుద్ధి అయిన రాజు కేవలం తనను తానే నాశనం చేసుకోడు, తన స్వజనాన్నీ సమస్త రాష్ట్రాన్నీ కూడా తనతో పాటు నాశనం చేస్తాడు. దీనితో ఒక్క రాజు దోషం రాక్షసులందరి వినాశనంగా పరిణమిస్తుందని సూచించబడింది.
తరువాత మారీచుడు రాముని గురించి రావణునికున్న మిథ్యాభావాన్ని క్రమంగా ఖండిస్తాడు. గత సర్గలో రావణుడు రాముని క్షత్రియకులకళంకుడనీ క్రూరుడనీ ఇంద్రియాలను జయించనివాడనీ లోభి అనీ అన్నాడు; అదంతా మారీచుడు పదం పదంగా ఖండిస్తాడు. రాముడు తండ్రిచేత విడిచిపెట్టబడలేదు, ఏ విధంగానూ మర్యాద తప్పినవాడు కాదు, లోభి కాదు, దుశ్శీలుడు కాదు, క్షత్రియకులానికి కళంకమూ కాదు. అతడు ధర్మగుణాలలో హీనుడు కాదు, కౌసల్యకు ఆనందం పెంచేవాడు; ప్రాణులపట్ల తీక్ష్ణుడు కాదు, దానికి భిన్నంగా ఎల్లప్పుడూ సర్వప్రాణుల హితంలోనే నిమగ్నుడు. వనగమనానికి అసలు కారణాన్ని కూడా అతడు స్పష్టం చేస్తాడు — కైకేయిచేత వంచించబడిన సత్యవాది అయిన తండ్రిని చూసి ‘అతనిని సత్యవాదిగా నిలుపుతాను’ అని నిశ్చయించుకుని ధర్మాత్ముడైన రాముడు తానే స్వయంగా వనానికి వెళ్ళాడు. కైకేయికీ దశరథునికీ ప్రియం చేయడానికే అతడు రాజ్యాన్నీ భోగాలనూ విడిచి దండకవనంలో ప్రవేశించాడు; అతడు వెళ్ళగొట్టబడలేదు, ఓడిపోలేదు. కనుక అతడు కర్కశుడు కాదు, అవిద్వాంసుడు కాదు, ఇంద్రియాలను జయించనివాడు కాదు; అతనిలో అసత్యాన్ని ఎన్నడూ ఎవరూ వినలేదు, కనుక అలా మాట్లాడడానికి నీకు ఏ మాత్రమూ అర్హత లేదు. చివరకు మారీచుడు పరమోత్కర్షను చెబుతాడు — రాముడు విగ్రహవంతమైన ధర్మమే, అంటే శరీరం ధరించిన ధర్మం; అతడు సాధువు, సత్యమే పరాక్రమంగా గలవాడు, దేవతలకు ఇంద్రుని వలె సమస్త లోకానికీ రాజు. ఇలా మారీచుని వర్ణన నిషేధంతో ఆరంభమై విధితో ముగుస్తుంది — మొదట ‘కాదు, కాదు’ అని పదహారుసార్లు నిషేధం, తరువాత ‘ధర్మం, సాధువు, సత్యపరాక్రముడు, రాజు’ అనే నాలుగు విధులు. రావణుడు రాముని దుర్బలునిగా భావిస్తాడు, మారీచుడు మాత్రం అతనిని ధర్మపు మూర్తిగానే చూస్తాడు; ఇదే ఇద్దరి దృష్టిభేదానికి మూలం.
తరువాత మారీచుడు సీతాపహరణం అసంభవమని చూపుతాడు. అతడు అడుగుతాడు — తన తేజస్సుతోనే రక్షించబడుతున్న అతని వైదేహిని, సూర్యుని కాంతిని లాగా, బలవంతంగా ఎలా అపహరించాలనుకుంటున్నావు; కాంతిని సూర్యుని నుండి ఎలా వేరు చేయలేమో, అలాగే సీతను రాముని నుండి వేరు చేయలేము. తరువాత అతడు ప్రసిద్ధమైన అగ్ని ఉపమను ఉపన్యసిస్తాడు — రాముడు ప్రజ్వలించే అగ్ని, అతని బాణాలే జ్వాలలు, ధనుస్సూ ఖడ్గమూ ఇంధనం; ఎదుర్కోలేని ఆ రామాగ్నిలో యుద్ధంలో అకస్మాత్తుగా ప్రవేశించడం నీకు తగదు. ఉపమ మళ్ళీ విస్తరించబడుతుంది — ఎక్కుపెట్టిన ధనుస్సుతో తెరుచుకున్న ప్రజ్వలించే ముఖం, బాణాలే జ్వాలలు, స్వభావంతోనే అసహనశీలుడు, ధనుర్బాణాలు ధరించినవాడు, తీక్ష్ణుడు, శత్రుసైన్యాన్ని నాశనం చేసేవాడు — అలాంటి అంతకుని వంటి రాముని రాజ్యాన్నీ సుఖాన్నీ ప్రియమైన జీవితాన్నీ విడిచిపెట్టి సమీపించడం నీకు ఏ మాత్రమూ తగదు. పదహారు, పదిహేడు శ్లోకాలు ఒకే వాక్యంతో సంబంధించినవి, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా వాటిని కలిపే వివరిస్తుంది. చివరకు అతడు కారణం చెబుతాడు — జనకుని కూతురు ఎవనికి పత్నియో, అతని తేజస్సు అప్రమేయం, కొలవలేనిది; రాముని ధనుస్సునే ఆశ్రయించిన ఆమెను వనంలో అపహరించడానికి నువ్వు సమర్థుడవు కావు. ఇక్కడ పత్ని రక్షణ ప్రాకారాలతో గాని సైన్యంతో గాని కాదు, భర్త తేజస్సుతోనే అనేది మారీచుని సిద్ధాంతం.
తరువాత మారీచుడు సీత మాహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. సింహం వంటి వక్షస్సు గల ఆ నరసింహునికి ఆ భామిని ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనది, ఎల్లప్పుడూ అనుసరించే భార్య; భర్త ప్రేమతోనే ఆమె రక్షించబడుతోందని ధ్వని. ఓజస్వి అయిన రాముని ప్రియురాలైన ఆ మైథిలిని ఎవరూ ధర్షించలేరు — ప్రజ్వలించే అగ్నిశిఖలా ఆ సన్నని నడుము గలదానిని తాకడం కూడా సాధ్యం కాదు; ఆమెను తాకాలనుకునేవాడు దహించుకుపోతాడని గూఢార్థం. తరువాత అతడు నేరుగా అడుగుతాడు — రాక్షసాధిపా, ఈ వ్యర్థప్రయత్నం చేసి నీకు ఏమి ప్రయోజనం, లేదా ఏమి లాభం? యుద్ధంలో అతడు నిన్ను చూసిన రోజే నీ జీవితానికి అంతం అని నిశ్చయంగా తెలుసుకో. చివరకు అతడు స్నేహంతో ఉపసంహరిస్తాడు — జీవితాన్నీ సుఖాన్నీ పరమదుర్లభమైన రాజ్యాన్నీ చిరకాలం అనుభవించాలనుకుంటే, రామునికి అప్రియం చేయకు.
చివరకు మారీచుడు కోపించకుండా హితైషి అయిన మంత్రిలా కర్తవ్యమార్గాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. విభీషణుడు మొదలైన ధర్మిష్ఠులైన మంత్రులందరితో కలిసి ఆలోచించి, నీ నిశ్చయాన్ని ఏర్పరచుకుని, దోషాల గుణాల బలాబలాలను చక్కగా తూకం వేసి, నీ బలాన్నీ రాఘవుని బలాన్నీ యథార్థంగా తెలుసుకుని, నీకు హితమైనదానిని నిశ్చయించి, తగినదీ సాధ్యమైనదీ అయినదానినే నువ్వు చేయాలి — అని అతడు రాజనీతి సమగ్ర క్రమాన్నే చూపుతాడు. తన అభిప్రాయాన్ని కూడా స్పష్టంగా చెబుతాడు — కోసలరాజకుమారునితో యుద్ధంలో తలపడడం నీకు తగదని నేను భావిస్తున్నాను. తరువాత అతడు మళ్ళీ యాచిస్తాడు — నిశాచరాధిపా, ఉత్తమమైన, తగిన, యుక్తమైన ఈ మాటను మరొకసారి విను. ఈ మాటతో సర్గ ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో మారీచుడు తన పూర్వవృత్తాంతాన్ని చెప్పడం ఆరంభిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥