॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 9వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

సీత ధర్మోపదేశం

కామం నుండి పుట్టే మూడు వ్యసనాల నిరూపణ, ఖడ్గాన్ని దాచి ఉంచి భ్రష్టుడైన తపస్వి ఆఖ్యానం, అహింసాధర్మం గురించి సీత అనునయం

గత సర్గలో సుతీక్ష్ణుడు దండకారణ్యపు ఆశ్రమమండలాన్ని చూడటానికి రామునికి అనుమతి ఇచ్చాడు. ఈ సర్గలో ఆయన అనుమతి పొంది బయలుదేరిన రఘునందనుడు ముందుకు సాగడం మొదలుపెట్టినప్పుడు, సీత హృద్యమైన, స్నేహార్ద్రమైన మాటతో భర్తతో ఇలా అంది. ఆమె మాట ఆక్షేపణ కాదు, భార్య స్నేహం నుండి పుట్టిన శంక. ఆమె ఇలా మొదలుపెడుతుంది — ‘మహాధర్మం అతిసూక్ష్మమైన విధితో లభిస్తుంది; కామం వల్ల పుట్టే వ్యసనం నుండి తొలగిన పురుషుడే దానిని ఈ లోకంలో కాపాడగలడు.’ కామం నుండి పుట్టే వ్యసనాలు మూడే — అసత్యమాడటం, పరస్త్రీగమనం, వైరం లేకుండానే క్రూరత్వం. వాటిలో అసత్యవాక్యం పరమదోషమని లోకంలో ప్రసిద్ధం, కానీ మిగిలిన రెండూ దానికంటే కూడా భారమైనవని ఆమె నిర్దేశిస్తుంది. తరువాత మొదటి రెండింటి విషయంలో భర్త నిర్దోషి అని ఆమె స్పష్టంగా చెబుతుంది — ‘రాఘవా, నీవు అసత్యం ఎన్నడూ పలకలేదు, పలకబోవు కూడా. మనుష్యేంద్రా, ధర్మాన్ని నశింపజేసే పరస్త్రీ విషయమైన అభిలాష నీకు లేదు, ఎన్నడూ లేదు, మనస్సులో కూడా అది ఎక్కడా లేదు. నీవు ఎల్లప్పుడూ స్వభార్యయందే అనురక్తుడవు, ధర్మిష్ఠుడవు, సత్యసంధుడవు, తండ్రి ఆదేశాన్ని పాలించేవాడవు. నీలో ధర్మం, నీలో సత్యం, నీలో సర్వమూ ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి.’ ఇలా మొదటి రెండు వ్యసనాలూ భర్త స్వభావం వల్లనే తొలగిపోయాయని చూపి, ఆమె మూడవదాని గురించి చెప్పడానికి ఉపక్రమిస్తుంది. దీనితో ఆమె వాక్చాతుర్యం ప్రకటమవుతుంది — స్తుతిపూర్వకమైన వినయమే ఆమె ఉపాయం, నింద కాదు. ఇక్కడ ‘హృద్యమైన, స్నేహార్ద్రమైన’ అనే రెండు విశేషణాలతో కవి సీత వాక్కుకు రెండు గుణాలను సూచిస్తున్నాడు — అది మనోహరమైనది, స్నేహంతో తడిసినది; కాబట్టి ఆమె ఉపదేశం భర్త చెవులకు కటువుగా ఉండదు. ‘కామజాలు’ (కామం నుండి పుట్టినవి) అనే పదంతో ఆమె స్పష్టం చేస్తుంది — దోషాలకు మూలం కామమే, కేవలం క్రియ కాదు.

‘ఇదంతా జితేంద్రియులే భరించగలరు; శుభదర్శనా, నీ ఇంద్రియనిగ్రహం నాకు తెలుసు’ అని సీత భర్త సంయమాన్ని మళ్ళీ ప్రశంసిస్తుంది. తరువాత ఆమె మూడవ వ్యసనాన్ని ముందుంచుతుంది — ఇతరుల ప్రాణాలను హింసించడం అనే రౌద్రకర్మ, అది మోహవశాన వైరం లేకుండానే చేయబడుతుంది; అదే ఇప్పుడు నీకు ఎదురైంది అని. ఎందుకంటే దండకారణ్యవాసులైన ఋషుల రక్షణ కోసం యుద్ధంలో రాక్షసులను వధిస్తానని నీవు ప్రతిజ్ఞ చేశావు. ఈ కారణంగానే ‘దండకాలు’ అని ప్రసిద్ధమైన వనానికి నీవు సోదరునితో కలిసి బాణాలూ విల్లూ ధరించి బయలుదేరావు. ఇక్కడ ఆమె ప్రతిజ్ఞను నిందించడం లేదు, భర్త పరాక్రమాన్ని శంకించడమూ లేదు; వైరం లేకుండా వధ ఎలా యుక్తమవుతుంది అని మాత్రమే అడుగుతోంది. ఇదే ఆమె సంపూర్ణ ఉపదేశానికి మూలభూతమైన జిజ్ఞాస. ‘ఈ కారణంగానే వనం దండకాలు అని ప్రసిద్ధం’ అనే మాటతో ఆమె వనపు పేరుకు కూడా సంగతిని చూపుతుంది — ఎక్కడ దండం (శిక్ష) ప్రవర్తిస్తుందో అది దండకం; కాబట్టి అక్కడ ప్రవేశించిన క్షత్రియుని చేతిలోని ధనుస్సు తనంతట తానే కర్మను కోరుతుందనే ధ్వని.

‘అలా బయలుదేరిన నిన్ను చూసి నా మనస్సు చింతతో కలవరపడింది; నీ నడవడిని గురించి ఆలోచిస్తున్న నాకు నీ పరమశ్రేయస్సే హితమనిపిస్తుంది’ అని ఆమె తన శంకకు మూలాన్ని నివేదిస్తుంది. ‘వీరా, దండకారణ్యానికి నీవు వెళ్ళడం నాకు నచ్చడం లేదు; దాని కారణం చెబుతున్న నా మాట విను. విల్లంబులు చేతబట్టి నీవు సోదరునితో కలిసి వనానికి వెళ్ళావు; అక్కడ వనచరులందరినీ చూసి ఒకవేళ అకారణంగానే బాణాలు ప్రయోగిస్తావేమోనని నా భయం.’ తరువాత ఆమె లౌకికమైన ఉపమను ఇస్తుంది — అగ్ని సమీపంలో ఉన్న కట్టెలు దాని తేజోబలాన్ని ఎలా ఉద్దీపింపజేస్తాయో, అలా క్షత్రియుల సమీపంలో ఉన్న ధనుస్సు వారి బలాన్నీ ప్రతాపాన్నీ మిక్కిలి పెంచుతుంది. శస్త్రం సాన్నిధ్యమే చిత్తంలో వికారాన్ని పుట్టిస్తుందనే ఈ ఉపమ రాబోయే ఆఖ్యానానికి బీజం. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ ‘వనచరులు’ అనే పదాన్ని రాక్షసులనే అర్థంలో తీసుకుంటుంది; సీత మాత్రం సాధారణంగా వనంలో సంచరించే అందరినీ స్మరిస్తుంది, ఎందుకంటే ఆమె భయం ఏదో ప్రత్యేకమైనదానిపై కాదు, శస్త్ర స్వభావం మీదనే నిలిచి ఉంది.

తరువాత ఆమె తన అభిప్రాయాన్ని బలపరచడానికి ఒక పురాతన ఆఖ్యానాన్ని చెబుతుంది. పూర్వం మృగాలూ పక్షులూ నిర్భయంగా విహరించే ఒక పుణ్యవనంలో సత్యవాదీ పవిత్రుడూ అయిన ఒక తపస్వి నివసించేవాడట. అతని తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించడానికి శచీపతియైన ఇంద్రుడు సైనికుని రూపం ధరించి ఖడ్గం చేతబట్టి ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చాడు. అతడు ఆ ఉత్తమ ఖడ్గాన్ని ఆ ఆశ్రమపదంలో ఉంచి, పుణ్యతపస్సులో నిలిచిన ఆ మునికి దానిని దాచి ఉంచమని (న్యాసంగా) అప్పగించాడు. ముని ఆ శస్త్రాన్ని పొంది, న్యాసాన్ని కాపాడటంలో నిమగ్నుడై, తనపై ఉంచిన నమ్మకాన్ని కాపాడుకుంటూ దానితో పాటే వనంలో తిరిగేవాడు. కందమూలాలూ పండ్లూ తెచ్చుకోవడానికి ఎక్కడికి వెళ్ళినా ఆ ఖడ్గం లేకుండా వెళ్ళేవాడు కాదు. ఇలా నిత్యం శస్త్రాన్ని మోస్తూ ఆ తపోధనుడు క్రమంగా తపస్సు మీద చేసుకున్న నిశ్చయాన్ని విడిచి తన బుద్ధిని రౌద్రంగా మార్చుకున్నాడు. తరువాత రౌద్రకర్మలలో ఆసక్తుడై, ప్రమత్తుడై, అధర్మం వైపు లాగబడిన ఆ ముని ఆ శస్త్రపు సహవాసం వల్లనే చివరికి నరకానికి వెళ్ళాడు. ‘ఇలా ఇది పూర్వం జరిగిన శస్త్రసంయోగపు ఫలం; అగ్నితో సంయోగం కట్టెలు కాలడానికి ఎలా కారణమో, అలా శస్త్రసంయోగం కూడా ధరించినవాని హృదయంలో వికారానికి కారణమని చెప్పబడుతుంది’ అని ఆమె ముగిస్తుంది. ఇక్కడ కథ తాత్పర్యం — శస్త్రం స్వయంగా దుష్టమైనది కాదు, దాని నిరంతర సాన్నిధ్యం క్రమంగా బుద్ధిని మారుస్తుంది అని. ఆఖ్యాన విన్యాసం కూడా ఆలోచించదగినది — ఇంద్రుడు స్వయంగా యుద్ధం చేయడు, మునిని శపించడూ లేదు; కేవలం ఖడ్గాన్ని న్యాసంగా ఉంచి వెళ్ళిపోతాడు. న్యాసాన్ని కాపాడటం ధర్మమే; కాబట్టి ముని ధర్మాన్నే ఆచరిస్తూ క్రమంగా భ్రష్టుడయ్యాడనేది ఇక్కడి కరుణ. ‘ఆ ఖడ్గం లేకుండా వెళ్ళేవాడు కాదు’ అనే మాటతో కవి అతని నిష్ఠను చూపుతున్నాడు; ఆ నిష్ఠయే అతని పతనానికి కారణమైంది. ‘తన బుద్ధిని రౌద్రంగా చేసుకున్నాడు’ అనే వాక్యంలో కర్తృత్వం మునిదే, శస్త్రానిది కాదు; అయినా నిమిత్తం శస్త్రసహవాసమే అని సీత స్థాపిస్తుంది.

‘స్నేహం వల్లా, ఎంతో గౌరవం వల్లా నేను నీకు గుర్తుచేస్తున్నాను, ఉపదేశించడం లేదు’ అని ఆమె వినయంగా అంటుంది; గురువులా ఉపదేశించాలని ఆమె అనుకోదు, మరచినదానిని గుర్తుచేయాలని మాత్రమే అనుకుంటుంది. ‘ధనుస్సు చేపట్టిన నీవు వైరం లేకుండానే దండకారణ్యాన్ని ఆశ్రయించిన రాక్షసులను చంపాలనే బుద్ధిని ఏ విధంగానూ పెట్టుకోకూడదు; వీరా, అపరాధం లేకుండా చంపడాన్ని లోకం సమ్మతించదు. వనాలలో ఆత్మనిగ్రహం గల క్షత్రియవీరులు ధనుస్సుతో చేయవలసినది ఇంతే — ఆర్తులను రక్షించడం, నిరపరాధులను వధించడం కాదు. శస్త్రమెక్కడ, వనమెక్కడ? క్షాత్రమెక్కడ, తపస్సెక్కడ? ఇవి పరస్పర విరుద్ధమైనవి అని మనం గ్రహించాం; ఇప్పుడు మనం తపోవన ప్రదేశాన్ని ఆశ్రయించాం, కాబట్టి ఆ దేశధర్మాన్నే గౌరవించాలి. కేవలం శస్త్రసేవనం వల్ల బుద్ధి లోభిది లాగా కలుషితమవుతుంది; మళ్ళీ అయోధ్యకు వెళ్ళిన తర్వాత నీవు క్షత్రధర్మాన్ని ఇష్టానుసారం ఆచరిస్తావు. రాజ్యాన్ని విడిచి మునివృత్తిలో నిమగ్నుడవైతే, నా అత్తమామలకు అక్షయమైన ప్రీతి కలుగుతుంది.’ ‘గుర్తుచేస్తున్నాను, ఉపదేశించడం లేదు’ అనే భావం ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోదగినది — భార్య భర్తను శాసించదు, గుర్తుచేస్తుంది అంతే. ‘దేశధర్మాన్ని గౌరవించాలి’ అనే మాటలో ఆమె కొత్త సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించడం లేదు, స్థలకాలాలకు అనుగుణమైన ధర్మాన్నే ఉపదేశిస్తోంది — నగరంలో క్షాత్రం, తపోవనంలో అహింస. ‘మళ్ళీ అయోధ్యకు వెళ్ళిన తర్వాత’ అనే మాటతో ఆమె క్షత్రధర్మాన్ని శాశ్వతంగా నిషేధించడం లేదు; దాని కాలాన్నీ దేశాన్నీ మాత్రమే నియమిస్తోంది.

చివరికి ఆమె ధర్మ మాహాత్మ్యాన్ని గానం చేస్తుంది — ‘ధర్మం నుండి అర్థం పుడుతుంది, ధర్మం నుండి సుఖం పుడుతుంది, ధర్మం వల్ల సర్వమూ లభిస్తుంది; ఈ జగత్తుకు సారం ధర్మమే. ఆయా నియమాలతో ప్రయత్నపూర్వకంగా తనను తాను కృశింపజేసుకొని నిపుణులు ధర్మాన్ని పొందుతారు; సుఖసాధనాల వల్ల సుఖానికి కారణమైన ధర్మం లభించదు. సౌమ్యా, నిత్యం పవిత్రమైన బుద్ధితో తపోవనంలో ధర్మాన్ని ఆచరించు; ముల్లోకాలూ నీకు తత్త్వతః తెలిసినవే.’ ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చిన చివరి శ్లోకంలో మాత్రం ఆమె తన మాటను స్త్రీచాపల్యమేనని నిర్దేశిస్తుంది — ‘నీకు ధర్మాన్ని చెప్పగల సమర్థుడెవరు? తమ్మునితో కలిసి నీ బుద్ధితో ఆలోచించి నీకు ఏది నచ్చుతుందో అది వెంటనే చెయ్యి.’ ఇలా ఆమె ఉపదేశాన్ని పట్టుదలతో ముగించదు, నిర్ణయాన్ని భర్త వివేకానికే వదిలిపెడుతుంది. ‘సుఖం నుండి సుఖం లభించదు’ అనే అర్ధశ్లోకంతో ఆమె తపస్సు రహస్యాన్ని సంక్షేపిస్తుంది — సుఖసాధనాలతో పరమసుఖం లభించదు, నియమాలతో తనను తాను కృశింపజేసుకొనే అది లభిస్తుంది అని.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి