॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 6వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

వానప్రస్థుల శరణాగతి, రాముని అభయప్రతిజ్ఞ

నానావిధ తపస్వుల సమాగమం, రాజధర్మోపదేశం, రాక్షసులు చేసిన మారణకాండ నివేదన, రాముని రక్షణ ప్రతిజ్ఞ, సుతీక్ష్ణాశ్రమం వైపు ప్రయాణం

శరభంగుడు స్వర్గాన్ని చేరిన తర్వాత, ఆయన ఆశ్రమంలో ఉన్న ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల కాకుత్స్థుడైన రాముని వద్దకు మునిసంఘాలు కలిసి వచ్చాయి. ఇక్కడ కవి వానప్రస్థుల వివిధ శ్రేణులను లెక్కిస్తున్నాడు, దానితో దండకారణ్యంలో ప్రచలితమైన తపశ్చర్యల వైవిధ్యం తెలుస్తుంది. వైఖానసులు, వాలఖిల్యులు, సంప్రక్షాలులు, మరీచిపులు; అనేకమంది అశ్మకుట్టులు, పత్రాహారులైన తాపసులు; దంతోలూఖలులు, ఉన్మజ్జకులు, గాత్రశయ్యులు, అశయ్యులు, అనవకాశికులు; సలిలాహారులు, వాయుభక్షులు, ఆకాశనిలయులు, స్థండిలశాయులు; ఊర్ధ్వవాసులు, దాంతులు, ఆర్ద్రపటవాసులు, జపనిష్ఠులు, తపోనిష్ఠులు, పంచాగ్నుల మధ్య తపస్సు చేసేవారు — వీరంతా అక్కడ చేరారు. ఒక్కొక్క పేరు ఒక్కొక్క వ్రతాన్ని సూచిస్తుంది — ఒకడు కేవలం నీరు మాత్రమే తాగుతాడు, ఒకడు గాలిని మాత్రమే భక్షిస్తాడు, ఒకడు రాతితో ధాన్యాన్ని దంచుకుంటాడు, ఒకడు ఆ పనిని పళ్ళతోనే చేస్తాడు, ఒకడు కంఠం వరకు నీటిలో నిలబడతాడు, ఒకడు నేలమీదనే పడుకుంటాడు, ఒకడు తడి వస్త్రాన్ని విడువడు, ఒకడు వేసవిలో పంచాగ్నులను సేవిస్తాడు. ఇంత భిన్నమైన వ్రతాలు గల తపస్వులకూ బాధ ఒక్కటే, శరణమిచ్చేవాడూ ఒక్కడే అని ముందు స్పష్టమవుతుంది. గీతాప్రెస్ ముద్రణలో ఈ పేర్ల వ్యాఖ్య పాదటిప్పణిలో విస్తారంగా ఇవ్వబడింది, ఎందుకంటే అనేక పేర్లు ఈ రోజుల్లో దుర్బోధమైనవి. ఈ తపస్వులందరికీ సాధారణ లక్షణం ఒక్కటే — ఇల్లు విడిచి వనంలో నియమపూర్వకంగా నివసించడం. వారంతా ఒకేసారి కలిసి వచ్చారనే మాటతో వారి సామూహిక చింత ప్రకటమవుతుంది.

బ్రహ్మతేజస్సుతో కూడి, దృఢయోగంతో ఏకాగ్రచిత్తులైన ఆ తాపసులందరూ శరభంగాశ్రమంలో రాముని సమీపించారు. ధర్మజ్ఞులైన ఆ ఋషిసంఘాలు ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడూ పరమధర్మజ్ఞుడూ అయిన రాముని సమీపించి అన్నారు — ‘నీవు ఈ ఇక్ష్వాకువంశానికీ భూమికీ మహారథుడవు, ప్రధానుడవు, నాథుడవు; దేవతలకు మఘవుడు (ఇంద్రుడు) ఎలాగో అలాగే నీవు మనుష్యలోకానికి రక్షకుడవు. కీర్తితోనూ పరాక్రమంతోనూ నీవు మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడవు; నీలో పితృవాక్యపరిపాలనా వ్రతమూ సత్యమూ సంపూర్ణమైన ధర్మమూ ఉన్నాయి.’ ఇక్కడ గమనించవలసినది — తపస్వులు మొదట స్తుతినే చేస్తున్నారు, నేరుగా యాచించడం లేదు; యాచనకు ముందు యాచించబడేవాని యోగ్యతను ప్రతిపాదించాలనేది శిష్టాచారం. ‘మహారథుడు’ అనే పదంతో అతని రణసామర్థ్యమూ, ‘నాథుడు’ అనే పదంతో రక్షణసామర్థ్యమూ — రెండూ సూచించబడ్డాయి. ‘బ్రహ్మతేజస్సుతో కూడినవారు’ అనే విశేషణంతో వారి తపఃసిద్ధమైన తేజస్సూ, ‘దృఢయోగసమాహితులు’ అనే విశేషణంతో చిత్తైకాగ్ర్యమూ సూచించబడ్డాయి. ఇటువంటివారు కూడా రాముని శరణు కోరడానికి వచ్చారు — దీనితో వారి భయపు తీవ్రత తెలుస్తుంది. ‘పితృవ్రతత్వం’ అనే పదంతో కైకేయి వరాల ప్రసంగం గుర్తుకు వస్తుంది, దాని వల్లనే రాముడు రాజ్యాన్ని విడిచి వనానికి వచ్చాడు.

తరువాత వారు వినయంగా తమ ప్రార్థనకు భూమిక వేస్తారు — ‘నాథా, మహాత్ముడవూ ధర్మజ్ఞుడవూ ధర్మవత్సలుడవూ అయిన నిన్ను చేరి, అర్థులమైన మేము కొంత చెప్పబోతున్నాం; దానిని నీవు క్షమించాలి.’ తరువాత రాజధర్మం ఉపదేశించబడుతుంది — ‘ఏ రాజు ప్రజల నుండి పన్నుగా ఆరో భాగాన్ని తీసుకుంటూ, వారిని కన్నబిడ్డల్లా రక్షించడో, అతనికి మహా అధర్మం కలుగుతుంది. ఎవడైతే తన ప్రాణాల్లాగా, ప్రాణాల కంటే ప్రియమైన కుమారుల్లాగా, తన రాజ్యంలో నివసించే వారందరినీ నిత్యం శ్రద్ధగా ఎల్లప్పుడూ రక్షిస్తాడో, అతడు అనేక సంవత్సరాలు నిలిచే శాశ్వతమైన కీర్తిని పొందుతాడు, బ్రహ్మస్థానాన్ని చేరి అక్కడ కూడా గౌరవించబడతాడు. అంతేకాక కందమూలఫలాలు తినే ముని ఆచరించే పరమధర్మంలో నాలుగో భాగం ధర్మబద్ధంగా ప్రజలను రక్షించే రాజుకు చెందుతుంది.’ ఈ ఉపదేశం రాముని మీద ఆక్షేపణ కాదు, గుర్తుచేయడం — ఎందుకంటే వనంలో ఉన్నా అతడు ఇక్ష్వాకుల రాజకుమారుడే, ప్రజారక్షణ అతనికి జన్మసిద్ధమైన కర్తవ్యం. ‘తన ప్రాణాల్లాగా’ అనేది మొదటి ఉపమ, ‘కుమారుల్లాగా’ అనేది రెండవది — మొదటిదానితో ఆత్మీయతా, రెండవదానితో వాత్సల్యమూ సూచించబడ్డాయి. ‘నిత్యయుక్తుడు’ అనే పదంతో రక్షణ ఎప్పుడో ఒకసారి చేసేది కాదు, నిరంతరం చేయవలసినదని చెప్పబడింది. ‘నాలుగో భాగం’ అనే సిద్ధాంతం స్మృతులలో కూడా ప్రసిద్ధమైనది. రాజు ప్రజల ధర్మంలో భాగస్వామి అనే సిద్ధాంతంతో రాజు బాధ్యత తపస్సుతో సమానం చేయబడుతుంది.

అనంతరం వారు తమ దుఃఖాన్ని నివేదిస్తారు — ‘ఎక్కువగా బ్రాహ్మణులతో కూడిన ఈ పెద్ద వానప్రస్థ సమూహం నీవు నాథుడవుగా ఉన్నా అనాథలా రాక్షసులచే తీవ్రంగా చంపబడుతోంది. రా, చూడు — ఘోరరాక్షసులచే అనేక విధాలుగా చంపబడిన, ఆత్మనిష్ఠులైన మునుల శరీరాలు వనంలో చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి. పంపానదీ తీరవాసులకూ, మందాకినీ తీరంలో నివసించేవారికీ, చిత్రకూటంలో నివసించేవారికీ పెద్ద మారణకాండ జరుగుతోంది. భీకరకర్ములైన రాక్షసులు వనంలో తపస్వులకు చేస్తున్న ఘోరమైన అపకారాన్ని మేము సహించలేకపోతున్నాం. కాబట్టి శరణు కోసం శరణ్యుడవైన నీ వద్దకు వచ్చాం; నిశాచరులచే చంపబడుతున్న మమ్మల్ని కాపాడు. రాజకుమారా, భూమిమీద నీకంటే వేరే గతి మాకు కనిపించడం లేదు; మా అందరినీ రాక్షసుల నుండి కాపాడు.’ చంపబడినవారి శరీరాల దర్శనమే ఇక్కడ అత్యంత బలమైన ప్రమాణం — మాటలతో చెప్పడం కాక వారు ప్రత్యక్షంగా చూపించాలనుకుంటున్నారు. ‘నీవు నాథుడవుగా ఉన్నా అనాథలా’ అనే విరోధాభాసంతో వారి వేదన తీవ్రంగా ప్రకాశిస్తుంది. ఇక్కడ మూడు స్థలనిర్దేశాలు ముఖ్యమైనవి — పంపా, మందాకినీ, చిత్రకూటం; ఉపద్రవం ఒక్క ప్రదేశానికే పరిమితం కాదని, దండకారణ్యమంతటా వ్యాపించిందని కవి వీటితో చూపుతున్నాడు. ‘అనేక విధాలుగా చంపబడినవారి’ అనే పదంతో వధలోని అనేక రకాలు సూచించబడ్డాయి. ‘శరణార్థం శరణ్యం’ (శరణు కోసం శరణ్యుని) అనే రెండు పదాల యమకం వంటి విన్యాసం శరణాగతి భావాన్ని దృఢపరుస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇక్కడ రాముని ‘శరణాగతవత్సలా’ అని సంబోధిస్తుంది. ‘రా, చూడు’ అనే రెండు పదాలతో వారు రాముని పిలుస్తున్నారు, కేవలం వినిపించడం కాదు. ‘కాపాడు’ అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది, దానితో యాచన తీవ్రత పెరుగుతుంది. ఇలా ఇరవయ్యో శ్లోకంతో వారి మాట ముగుస్తుంది.

తపస్వుల ఆ మాట విని ధర్మాత్ముడైన కాకుత్స్థుడు తపస్వులందరికీ ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘మీరు నాతో ఇలా మాట్లాడకూడదు; నేను తపస్వులచే ఆజ్ఞాపించబడవలసినవాడను, యాచించబడవలసినవాడను కాను. కేవలం నా స్వకార్యం కోసమే నేను వనంలో ప్రవేశించవలసి ఉంది; కానీ రాక్షసులు మీకు చేస్తున్న ఈ అపకారాన్ని తొలగించడానికి, తండ్రి ఆదేశాన్ని పాలిస్తూ, నేను ఈ వనంలో ప్రవేశించాను. మీ ప్రయోజనసిద్ధి కోసమే దైవవశాత్తు నేను వచ్చాను; ఆ నా ఈ వనవాసం మహాఫలప్రదమవుతుంది.’ ఇక్కడ రాముని ఔదార్యం కనిపిస్తుంది — యాచకులకు ఉపకారం చేస్తూ కూడా అతడు ఆ ఉపకారాన్ని తనకే లాభంగా భావిస్తాడు. తండ్రి ఆజ్ఞాపాలనా మునిరక్షణా అనే రెండు ప్రయోజనాలూ ఒక్కచోట కలిశాయని అతడు చూపుతున్నాడు. ‘నేను ఆజ్ఞాపించబడవలసినవాడను’ అనే మాట సర్గకు హృదయం — రాజకుమారుడైనా తాను తపస్వుల ఆజ్ఞకు లోబడినవాడినని అతడే స్వయంగా ప్రకటిస్తాడు. దీనితో యాచకుల సిగ్గు తొలగిపోతుంది, వారి గౌరవం కాపాడబడుతుంది. ‘మహాఫలం’ అనే చివరి పదం వనవాసానికి ఒక కొత్త అర్థాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది — ఏది శిక్షగా ఉండెనో, అదే సేవకు అవకాశమైంది.

‘తపస్వులకు శత్రువులైన రాక్షసులను యుద్ధంలో సంహరించాలనుకుంటున్నాను; సోదరునితో కూడిన నా పరాక్రమాన్ని తపోధనులైన ఋషులు చూతురుగాక’ అని పలికి అతడు అభయమిస్తాడు. ఇలా ధర్మంలో నిలిచిన మనస్సు గల ఆ వీరుడు తపోధనులకు వరమిచ్చి, ఆర్యజనోచితమైన దానం కూడా చేసి, లక్ష్మణునితోనూ తపోధనులతోనూ కలిసి సుతీక్ష్ణుని వద్దకే వెళ్ళాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, దానితో సర్గ సమాప్తి గంభీరంగా శోభిస్తుంది. ‘నా పరాక్రమాన్ని చూతురుగాక’ అనే ఆహ్వానంతో రాముడు వారినే తన ప్రతిజ్ఞకు సాక్షులుగా చేస్తాడు. సుతీక్ష్ణాశ్రమగమనంతో తర్వాతి సర్గ కథ ప్రారంభమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి