సర్గ
శరభంగాశ్రమంలో ఇంద్ర దర్శనం, శరభంగుని బ్రహ్మలోక గమనం
విరాధవధ తర్వాత శరభంగాశ్రమానికి రాక, అంతరిక్షంలో శతక్రతువు దర్శనం, ముని తన లోకాలను సమర్పించడం, అగ్నిప్రవేశంతో బ్రహ్మలోకారోహణం
గత సర్గలో రాముడు భీకరబలుడైన విరాధుడనే రాక్షసుని చంపి గుంతలో పాతిపెట్టాడు; అక్కడి నుండే ఈ సర్గ కథ సాగుతుంది. వీర్యవంతుడైన రాముడు ముందుగా భయపడిన సీతను కౌగిలించుకొని ఊరడిస్తాడు — యుద్ధం తర్వాత వీరుని మొదటి కర్తవ్యం భయపడిన భార్యను ఊరడించడమే, తన విజయాన్ని పొగడుకోవడం కాదని కవి దీనితో సూచిస్తున్నాడు. తర్వాత అతడు ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల సోదరుడు లక్ష్మణునితో అంటాడు — ‘ఈ వనం దుర్గమమైనది, కష్టాలు కలిగించేది; మనం వనచర్యలో నేర్పరులం కాము; కాబట్టి త్వరగా తపోధనుడైన శరభంగుని వద్దకు వెళ్దాం.’ ఇక్కడ రాముని వినయం ప్రకాశిస్తుంది — విరాధుని చంపి కూడా అతడు తనను అడవి విద్యలో అనభిజ్ఞునిగానే భావిస్తాడు, మార్గదర్శనం కోసం తపస్విని సమీపిస్తాడు. ఇలా చెప్పి రాఘవుడు శరభంగుని ఆశ్రమానికి వెళ్తాడు. అక్కడ దేవతుల్య ప్రభావం గల, తపస్సుతో శుద్ధమైన అంతఃకరణం గల ఆ ముని సమీపంలో అతడు ఏదో గొప్ప అద్భుతాన్ని చూస్తాడు. ఆ అద్భుతం ఏమిటి అనే ప్రశ్నతోనే శ్రోతలో కుతూహలం పుట్టించి కవి తదుపరి వర్ణనను ప్రారంభిస్తాడు. శరభంగుడనే పేరు ఇక్కడ మొదటిసారి వినబడుతుంది; ఆయన దండకారణ్యంలోని ప్రాచీన తపస్వి.
రాముడు చూస్తున్నాడు — ఒక దివ్యపురుషుడు దేహకాంతితో ప్రకాశిస్తూ, సూర్యాగ్నుల కాంతితో సమానుడై, శ్రేష్ఠమైన రథం ఎక్కి, ఆకాశంలో నిలిచి, దేవతలు వెంట రాగా ఉన్నాడు. అతడు భూమిని తాకడు — ఇదే దివ్యత్వపు ప్రసిద్ధ చిహ్నం, ఎందుకంటే దేవతల పాదాలు భూమిని తాకవు. అతని ఆభరణాలు మిక్కిలి కాంతిమంతమైనవి, వస్త్రాలు నిర్మలమైనవి, ధూళి లేశమైనా అంటనివి. అతనిలాంటి ఇతర అనేక మహాత్ములు అతనిని చుట్టుముట్టి పూజిస్తున్నారు — అంటే సమాన తేజస్సు గలవారి సమాగమమే అక్కడ ఉంది. అతని రథం పచ్చని గుర్రాలతో కూడి, అంతరిక్షంలో నిలిచి, బాలసూర్యునిలా ఉంది; రాముడు దానిని దూరం నుండే చూశాడు. పైన తెల్లని మేఘసమూహంలాంటి, చంద్రమండలం వంటి నిర్మలమైన ఛత్రం చిత్రమాలలతో అలంకరించబడి ఉంది. బంగారు కాడలు గల, మహామూల్యమైన, శ్రేష్ఠమైన రెండు చామరాలను ఇద్దరు సుందరీమణులు పట్టుకొని అతని తలపై వీస్తున్నారు. గంధర్వులూ దేవతలూ సిద్ధులూ అనేకమంది పరమర్షులూ అక్కడ చేరి ఉన్నారు. దీనితో కవి రాజచిహ్నాలకే దివ్యమైన ప్రతిరూపాన్ని చూపుతున్నాడు — ఛత్రం, చామరం, పరిషత్తు, స్తుతి — అన్నీ ఇక్కడ అంతరిక్షంలోనే ఉన్నాయి. ఇంకా గమనించాలి — రాముడు మొదట తేజస్సును చూస్తాడు, తర్వాత రథాన్ని, తర్వాత ఛత్రచామరాదులను, చివరికి పరిషత్తును; దూరం నుండి వస్తున్న దృశ్యాన్ని చూడటంలో సహజమైన క్రమం ఇదే. ఇంత వర్ణనతో కవి శ్రోత మనస్సులో దివ్యైశ్వర్యాన్ని స్థాపిస్తాడు, దానివల్ల తర్వాత ‘ఇతడెవరు’ అనే రాముని ప్రశ్న సార్థకమవుతుంది. ‘భూమిని తాకనివాడు’ అనే విశేషణం శ్లోకానికి కేంద్రం, ఎందుకంటే దానితోనే కనిపించిన పురుషుడు మానవుడు కాడని, దేవేంద్రుడని నిశ్చయమవుతుంది. చామరాలను పట్టుకున్నది ఇద్దరు స్త్రీలు మాత్రమే, వారు ‘వరనారులు’ (సుందరీమణులు) అని చెప్పబడ్డారు — దివ్యుని పరిచారకవర్గపు శ్రేష్ఠత్వం కూడా దీనితో సూచించబడుతుంది.
వారంతా అంతరిక్షంలో ఉన్న ఆ దేవుని శ్రేష్ఠమైన వాక్కులతో స్తుతిస్తున్నారు. వాసవుడు శరభంగునితో సంభాషిస్తుండగా, రాముడు శతక్రతువును చూసి లక్ష్మణునితో మాట్లాడుతూ, వేలితో రథాన్ని చూపిస్తూ ఆ అద్భుతాన్ని సోదరునికి చూపుతాడు. ‘లక్ష్మణా, కాంతులు వెదజల్లుతూ, శోభతో నిండి, సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ అంతరిక్షంలో ఉన్న ఆ రథాన్ని చూడు. పూర్వం పురుహూతుడైన శక్రుని మహిమను వర్ణించినవారి నుండి మనం విన్న గుర్రాలు — ఆ దివ్యాశ్వాలే నిశ్చయంగా ఇక్కడ ఉన్నాయి. చుట్టూ దిక్కులలో నిలిచిన వీరు వందల వందలుగా ఉన్నారు — కుండలాలు ధరించి, ఖడ్గాలు చేత పట్టుకున్న యువకులు, విశాలమైన విపులమైన వక్షస్సులు గలవారు, ఇనుపగుదియల్లా పొడవైన బాహువులు గలవారు, ఎర్రని వస్త్రాలు ధరించినవారు, పులుల్లా సమీపించరానివారు. అందరి వక్షస్థలాలపై అగ్నిలా మెరిసే హారాలు విరాజిల్లుతున్నాయి; వారంతా ఇరవై ఐదేళ్ళ వయస్సు గల రూపాన్ని ధరించి ఉన్నారు. దేవతల వయస్సు ఎప్పుడూ ఇలాగే ఉంటుందని చెబుతారట; అదే ఇక్కడ ప్రత్యక్షమవుతోంది, ఎందుకంటే ఈ పురుషవ్యాఘ్రులు చూడ ముచ్చటగా కనిపిస్తున్నారు. నీవు వైదేహితో కలిసి కొద్దిసేపు ఇక్కడే ఉండు; రథంలో ఉన్న ఆ తేజస్వి ఎవరో నేను స్పష్టంగా తెలుసుకునే వరకు.’ ఇక్కడ కవి రాముని స్వభావాన్ని సూచిస్తున్నాడు — అపరిచితమైన తేజస్సును చూసి అతడు భయపడడు, దుస్సాహసమూ చేయడు; సీతను లక్ష్మణునికి అప్పగించి తానే పరీక్షించడానికి వెళ్తాడు. వర్ణనలో కూడా రాముని శాస్త్రజ్ఞత ప్రకటమవుతుంది — దేవతల లక్షణాలను, వారి నిత్య యౌవనాన్ని, దివ్యాశ్వాల ప్రసిద్ధిని అతడు స్మరించి, చూసిన దానిని శాస్త్రంతో సరిపోలుస్తాడు. ఇదంతా లక్ష్మణునికి చెబుతూ అతడు సోదరుని కూడా ఆ దర్శనంలో భాగస్వామిని చేస్తాడు. ‘వందల వందలు’ అనే పునరుక్తితో అనుచరుల బాహుళ్యమూ, ‘పులుల్లా సమీపించరానివారు’ అనే ఉపమతో వారి దుర్ధర్షతా సూచించబడ్డాయి. ‘వైదేహితో కలిసి కొద్దిసేపు ఇక్కడే ఉండు’ అనే మాటలో సీత రక్షణ విషయంలో రాముని నిత్య జాగరూకత కనిపిస్తుంది — ఆమెను ఎక్కడా ఒంటరిగా విడువడు, ఆమె భారాన్ని సోదరునికే అప్పగిస్తాడు. ఇలా వర్ణన ముగించి అతడు తానే ఆశ్రమం వైపు బయలుదేరడానికి సిద్ధమవుతాడు, కథ ముందుకు సాగుతుంది. ‘ఏతద్ధి కిల దేవానాం వయః’ (దేవతల వయస్సు ఇదేనట) అనే మాటలోని ‘కిల’ (అట) శబ్దంతో రాముడు తన జ్ఞానం శ్రుతిమూలకమైనదే, ప్రత్యక్షానుభవమూలకమైనది కాదని సూచిస్తాడు. అయినా చూసిన లక్షణాన్ని విన్నదానితో సరిపోల్చి వీరు దేవతలేనని అతడు నిశ్చయిస్తాడు.
‘ఇక్కడే ఉండు’ అని సౌమిత్రికి చెప్పి కాకుత్స్థుడు శరభంగాశ్రమం వైపు నడిచాడు. సమీపిస్తున్న రాముని చూసి శచీపతి శరభంగుని వద్ద సెలవు తీసుకొని దేవతలతో అన్నాడు — ‘ఈ రాముడు ఇక్కడికి వస్తున్నాడు; అతడు నాతో మాట్లాడక ముందే నా కార్యాన్ని నిష్ఠకు చేర్చండి; ఆ తర్వాతే అతడు నన్ను చూడదగును. ఇతనిచేత ఇతరులకు అతిదుష్కరమైన మహత్కార్యం జరగవలసి ఉంది; దానిని పూర్తిచేసి జయించి కృతార్థుడైన ఇతనిని నేను త్వరలోనే చూస్తాను.’ ఇలా వజ్రధారి ఆ తాపసుని వద్ద సెలవు తీసుకొని, ఆయనను సమ్మానించి, గుర్రాలు కట్టిన రథంలో స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ కవి ఒక సూక్ష్మభావాన్ని చూపుతున్నాడు — రావణవధ అనే మహత్కార్యం సిద్ధించనంతవరకు ఇంద్రుడు రామునితో ప్రత్యక్షంగా సంభాషించాలనుకోడు, ఎందుకంటే దేవతల వరప్రదానంతో రాముని పురుషకారం తగ్గిపోవచ్చు. దేవతలు కూడా రాముని స్వయంసిద్ధమైన పరాక్రమాన్నే ఆశిస్తున్నారనేది ఈ ప్రసంగపు అంతరార్థం. ‘నిష్ఠకు చేర్చండి’ అనే మాటతో ఇంద్రుడు దేవతలను కార్యసమాప్తికి ప్రేరేపిస్తాడు, తాను త్వరగా వెళ్ళిపోతాడు. శరభంగుని వద్ద సెలవు తీసుకొని సమ్మానించి వెళ్ళడం — దీనితో ఇంద్రుని వినయం కూడా చూపబడింది, ఎందుకంటే గొప్పవాడైనా అతడు తపస్వి అనుమతి లేకుండా వెళ్ళడు. రథం గుర్రాలతో కూడినదని మళ్ళీ గుర్తుచేసి కవి దివ్యుని ప్రయాణ చిత్రాన్ని పూర్తిచేస్తాడు.
సహస్రాక్షుడు వెళ్ళిపోయాక రాఘవుడు తన పరివారంతో అగ్నిహోత్రం చేస్తున్న శరభంగుని సమీపించాడు. రాముడూ సీతా లక్ష్మణుడూ ఆయన పాదాలు పట్టుకొని, ఆయన అనుమతితో కూర్చున్నారు; ముని ఆహ్వానించగా వారు అక్కడ బస పొందారు. అప్పుడు రాముడు శక్రుడు వచ్చిన కారణం అడుగుతాడు, ముని అంతా యథాతథంగా చెబుతాడు — ‘వరదుడైన ఇతడు నన్ను బ్రహ్మలోకానికి తీసుకెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు; ఆ లోకాన్ని నేను ఉగ్రతపస్సుతో జయించాను, ఆత్మసంస్కారం లేనివారికి అది దుర్లభం. కానీ ప్రియాతిథివైన నిన్ను చూడకుండా నేను ఆ లోకానికి వెళ్ళను, ఎందుకంటే నీవు దగ్గరలోనే ఉన్నావని నాకు తెలిసింది. ధార్మికుడవూ మహాత్ముడవూ అయిన నిన్ను కలిసిన తర్వాతనే నేను త్రిదివానికీ, అక్కడి నుండి పై లోకానికీ వెళ్తాను. నరశార్దూలా, నేను జయించిన అక్షయమైన, శుభమైన బ్రహ్మలోకాలనూ స్వర్గలోకాలనూ — నావైన వాటిని — నీవు స్వీకరించు.’ ఇక్కడ తపస్వి ఔదార్యం పరమోన్నతంగా కనిపిస్తుంది — దీర్ఘతపస్సుతో ఆర్జించిన ఫలాన్ని కూడా ఆయన అతిథికి ఇవ్వడానికి సిద్ధపడ్డాడు. దాత తాను ఆర్జించిన సర్వస్వాన్నీ ఇచ్చివేయడమే అతిథిసత్కారానికి పరాకాష్ఠ. రాముడూ సీతా లక్ష్మణుడూ పాదాలు పట్టుకోవడం, ముని అనుమతి, ఆహ్వానం, బస ఇవ్వడం — ఈ నాలుగు క్రమాలతో కవి యథావిధి అతిథిసత్కారాన్ని చూపుతున్నాడు. ముని మాటలో ‘ప్రియాతిథిని చూడకుండా’ అనే పదం మర్మస్పర్శి — బ్రహ్మలోకపు ఆహ్వానాన్ని కూడా ఆయన అతిథి దర్శనం కోసం నిలిపి ఉంచాడు. ఇక్కడ వర్ణించిన లోకాలు రెండు రకాలు — బ్రహ్మలోకాలు, స్వర్గలోకాలు; రెండూ అక్షయమూ శుభమూ అని చెప్పబడింది. ‘ఉగ్రతపస్సుతో జయించిన’ అనే పదంతో బ్రహ్మలోకం దానంతో కాక తపస్సుతోనే జయించబడుతుందని కవి చూపుతున్నాడు. శక్రుడు వచ్చిన కారణం అడుగుతూ రాముడు తన కుతూహలాన్ని దాచుకోడు; ముని కూడా అంతా స్పష్టంగా చెబుతాడు, ఏదీ దాచడు.
ఇలా చెప్పబడిన సర్వశాస్త్రవిశారదుడైన రాముడు వినయంగా బదులిచ్చాడు — ‘మహామునీ, సర్వలోకాలనూ నేనే సంపాదించుకుంటాను; ఇప్పుడైతే ఈ అడవిలో మీరు సూచించే నివాసస్థానాన్ని కోరుకుంటున్నాను.’ ఈ మాట క్షత్రియధర్మ స్వరూపాన్నే ప్రకాశింపజేస్తుంది — ఇతరులు ఆర్జించిన ఫలాన్ని స్వీకరించకూడదు, స్వపరాక్రమంతోనే అంతా సాధించాలి. శక్రునితో సమానమైన బలం గల రాఘవుడు ఇలా అనగా మహాప్రాజ్ఞుడైన శరభంగుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘ఈ అరణ్యంలో మహాతేజస్వీ ధార్మికుడూ నియతవ్రతుడూ అయిన సుతీక్ష్ణుడనే ముని నివసిస్తున్నాడు; ఆయనే నీకు శ్రేయస్సు కూర్చుతాడు. పవిత్రమైన, రమణీయమైన వనప్రదేశంలో ఉన్న ఆ తపస్వి వద్దకు వెళ్ళు; ఆయన నీకు నివాసం ఏర్పాటు చేస్తాడు. పూలను తెప్పల్లా మోసుకుపోయే ఈ మందాకినీ నదిని ప్రవాహానికి ఎదురుగా అనుసరించు, అలా అక్కడికి చేరుకుంటావు. ఇదే దారి. కానీ నాయనా, కొద్దిసేపు నన్ను చూడు — పాము పాత కుబుసాన్ని విడిచినట్లు నేను ఈ అవయవాలను విడిచేవరకు.’ పాము ఉపమతో కవి చూపుతున్నాడు — తపస్వి దేహత్యాగం మరణం కాదు, పాతబడిన కోశాన్ని విడిచిపెట్టడం మాత్రమే. శరభంగుని నిర్దేశంలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — ఏ ముని, ఆయన ఎక్కడ, ఏ దారిలో వెళ్ళాలి అని. నదీప్రవాహానికి ఎదురుగా వెళ్ళడం అనేది స్పష్టమైన దిక్సూచన; పూలను మోసుకుపోయే మందాకిని అనేది రమణీయమైన చిత్రం. చివర ‘కొద్దిసేపు చూడు’ అనే ప్రార్థనతో ముని రామునే తన దేహత్యాగానికి సాక్షిగా చేసుకుంటాడు. ‘నేనే సంపాదించుకుంటాను’ అనే వాక్యంలో ‘ఏవ’ (నేనే) అనే పదం బలమైనది — ఇతరుల అనుగ్రహంతో లభించే స్వర్గాన్ని రాముడు కోరడు. అయినా అతడు ముని మాటను అవమానించడు, పైగా ఆయన నిర్దేశాన్ని అనుసరించి సుతీక్ష్ణుని వద్దకు వెళ్ళడానికి సిద్ధమవుతాడు. సుతీక్ష్ణుడు ‘నియతుడు’ అని విశేషించబడ్డాడు, అంటే నియమనిష్ఠుడు, సంయతవ్రతుడు.
తరువాత మహాతేజస్వియైన శరభంగుడు అగ్నిని ప్రతిష్ఠించి, మంత్రపూర్వకంగా నెయ్యితో హోమం చేసి, అగ్నిలో ప్రవేశించాడు. అగ్ని ఆ మహాత్ముని రోమాలనూ కేశాలనూ ముదిమి పట్టిన చర్మాన్నీ ఎముకలనూ మాంసాన్నీ రక్తాన్నీ దహించింది — కవి ఇక్కడ దేహపు అవయవాలన్నిటినీ లెక్కిస్తాడు, దానితో భౌతికదేహం సంపూర్ణంగా దహించబడిందని సూచిస్తాడు. తరువాత ఆయన అగ్నిలా ప్రకాశించే కుమారునిగా మారి, చితి నుండి లేచి విరాజిల్లాడు — ఇదే తపఃఫలం, ముదిమి పట్టిన శరీరాన్ని విడిచి దివ్యమైన నూతన దేహాన్ని పొందడం. ఆహితాగ్నులైన ఋషుల లోకాలనూ, మహాత్ముల లోకాలనూ, దేవతల లోకాలనూ దాటి ఆయన బ్రహ్మలోకానికి ఆరోహించాడు; క్రమంగా పైపై లోకాలను లెక్కించడం ద్వారా కవి తపస్సు ఉత్కర్షను చూపుతున్నాడు. అక్కడ పుణ్యకర్ముడైన ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు పరివారంతో కూడిన పితామహుని చూశాడు; పితామహుడు కూడా ఆ ద్విజుని చూసి ఆనందించి ‘సుస్వాగతం’ అన్నాడు. ఈ మధురమైన స్వాగతవచనంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ఇక్కడ గమనించవలసినది — శరభంగుడు రామదర్శనానికి ముందు దేహాన్ని విడువలేదు, దర్శనం తర్వాత క్షణమైనా ఆలస్యం చేయలేదు; తపస్వి జీవితానికి మిగిలిన ప్రయోజనం ఇదొక్కటేనని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇక్కడ అగ్నిప్రవేశం ఆత్మహత్య కాదు, శాస్త్రవిహితమైన యోగమార్గం — మంత్రపూర్వకంగా హవనం చేసిన తర్వాతనే ఆయన అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాడు. బ్రహ్మదేవుని స్వాగతవచనమే ఆయన తపస్సుకు పరమ ప్రమాణం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥