సర్గ
విరాధ వధ
సీత ఆక్రందన, విరాధుని భుజభంగం, తుంబురుని శాపకథ, గుంతలో పాతిపెట్టడం, మైథిలి మళ్ళీ లభించడం
రఘుశ్రేష్ఠులైన కాకుత్స్థులిద్దరూ భుజాల మీద ఎక్కించబడి తీసుకుపోబడుతుండటం చూసి సీత చేతులు ఎత్తి పెద్ద గొంతుతో ఆక్రోశించింది. ఆమె విలాపంలో తన భయం లేదు, సోదరుల గురించిన చింతే — ‘సత్యవంతుడూ శీలవంతుడూ పవిత్రుడూ అయిన ఈ దాశరథి రాముడు లక్ష్మణునితో సహా రౌద్రరూపుడైన రాక్షసునిచే తీసుకుపోబడుతున్నాడు! నన్నేమో ఇక్కడ ఎలుగుబంట్లూ పెద్దపులులూ చిరుతలూ తినేస్తాయి; కాబట్టి నన్ను తీసుకుపో, కాకుత్స్థులిద్దరినీ విడిచిపెట్టు. ఓ రాక్షసోత్తమా, నీకు నమస్కారం.’ శత్రువును కూడా ‘రాక్షసోత్తమా’ అని సంబోధించి ఆమె ప్రార్థిస్తుంది — తనను తాను అర్పించుకొని భర్తను కాపాడటం పాతివ్రత్యానికి పరాకాష్ఠ. వైదేహి ఆ మాట విని వీరులైన రామలక్ష్మణులు ఆ దురాత్ముని వధించడంలో వేగం పెంచారు. సీత ఆక్రందనే యుద్ధానికి కొత్త బలాన్ని పుట్టించింది. ఈ సర్గలో మొదటిసారి సీత వాణి వీరుల వాణి కంటే ఎక్కువ ప్రభావవంతమవుతుంది. గత సర్గలో ఆమె భయంతో వణికిపోయింది; ఇక్కడ మాత్రం ఆమె తనను తానే బలిగా ఇచ్చుకోవాలనుకుంటుంది. కవి ఈ భాగంలో నాలుగు శ్లోకాలు మాత్రమే కూర్చాడు, అయినా వాటిలో సీత శీలం సంపూర్ణంగా ప్రకాశిస్తుంది.
సౌమిత్రి ఆ రౌద్రుని ఎడమ చేతిని విరిచాడు, రాముడు వేగంగా అతని కుడి చేతిని విరిచాడు. చేతులు విరిగి కలవరపడిన అతడు వెంటనే మూర్ఛపోయి, వజ్రంతో చీల్చబడిన మేఘంలాంటి పర్వతంలా నేలపై పడ్డాడు. అప్పుడు వారిద్దరూ పిడికిళ్ళతో, చేతులతో, కాళ్ళతో ఆ రాక్షసుని బాధిస్తూ, మళ్ళీ మళ్ళీ ఎత్తి నేలకేసి నలిపారు. కానీ అనేక బాణాలతో గుచ్చబడి, ఖడ్గాలతో గాయపడి, అనేకసార్లు నేలపై నలిపివేయబడినా ఆ రాక్షసుడు చావలేదు. పర్వతంలా ఏమాత్రం చావని అతనిని చూసి, భయాలలో అభయమిచ్చే శ్రీమంతుడైన రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, తపోబలం వల్ల ఈ రాక్షసుని యుద్ధంలో శస్త్రంతో జయించడం సాధ్యం కాదు; కాబట్టి ఇతనిని పాతిపెడదాం.’ వరపు పరిమితే ఇక్కడ ఉపాయాన్ని సూచిస్తుంది — వరంలో నిషేధించబడినది శస్త్రంతో చంపడం మాత్రమే, భూమిలో పాతిపెట్టడం కాదు. భుజభంగమే యుద్ధంలో మలుపు — అతని చేతులు ఉన్నంతవరకు వారిద్దరూ అతని భుజాల మీద బంధించబడి ఉన్నారు; చేతులు విరగడంతో వారు విడుదలయ్యారు. ‘వజ్రంతో చీల్చబడిన పర్వతంలా’ అనే ఉపమ గత సర్గలోని ‘మేరుపర్వతపు శిలాతలం’ అనే ఉపమను కొనసాగిస్తుంది — అక్కడ శూలం పడింది, ఇక్కడ రాక్షసుడే. పిడికిళ్ళతో చేతులతో కాళ్ళతో కొట్టడం ద్వంద్వయుద్ధపు (మల్లయుద్ధపు) వర్ణన, అది రామాయణంలో అరుదు; శస్త్రాలు విఫలమవడం వల్లనే వారిద్దరూ బాహుయుద్ధాన్ని ఆశ్రయించారు. అయినా అతడు చావడం లేదని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడింది, దానితో వరపు దృఢత్వం స్థాపించబడుతుంది. ‘భయాలలో అభయమిచ్చేవాడు’ అనే రాముని విశేషణం ఇక్కడ సార్థకం — ఇతరులకు అభయమిచ్చేవాడు తానే శత్రువు చావకపోవడం చూసి కలవరపడడు, ఉపాయం ఆలోచిస్తాడు. ‘నిఖనావహే’ (పాతిపెడదాం) అనేది ఆత్మనేపదపు ద్వివచనం, దానితో ఆ కార్యం ఇద్దరికీ ఉమ్మడిదని సూచించబడింది.
‘లక్ష్మణా, ఏనుగులాంటి ఈ రౌద్రరాక్షసుని కోసం ఈ వనంలో చాలా పెద్ద గుంత తవ్వబడుగాక’ అని రాముడు ఆదేశిస్తాడు. లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి, ‘గోయి తవ్వబడుగాక’ అని కూడా అని, వీర్యవంతుడైన అతడు విరాధుని అణచి అతని కంఠం మీద కాలు మోపి నిలబడ్డాడు. రాఘవుడు అన్న ఆ మాట విని రాక్షసుడు పురుషశ్రేష్ఠుడైన కాకుత్స్థునితో వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, ఇంద్రునితో సమానమైన బలం గల నీచేత నేను హతుడనయ్యాను. పురుషర్షభా, మోహం వల్ల ఇంతకు ముందు నిన్ను గుర్తించలేకపోయాను. నాయనా, కౌసల్య సుపుత్రవతి; నీవు రాముడవని నేను తెలుసుకున్నాను, ఈమె మహాభాగ్యవతియైన వైదేహి, ఇతడు మహాయశస్వియైన లక్ష్మణుడు.’ మరణకాలంలో జ్ఞానం ఉదయిస్తుందని ఇక్కడ చూపబడింది; శత్రువు నోటినుండే రాముని పరిచయం చెప్పబడుతుంది. ‘ఏనుగులాంటి’ అనే ఉపమతో గుంత పరిమాణం సూచించబడింది — ఏనుగు కోసం ఎంత గుంత కావాలో అంత. రాముని పాదం కంఠం మీద నిలవడం అనే చిత్రమే విజయానికి ప్రతీక. విరాధుని మాటలో ‘మోహం వల్ల’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — శాపం వల్ల కలిగిన మోహమే అతని అపరాధానికి మూలం, స్వాభావిక దుష్టత్వం కాదు. ‘కౌసల్యా సుప్రజా’ (కౌసల్య సుపుత్రవతి) అనే మాట రామాయణంలో ప్రసిద్ధం; బాలకాండలో ప్రభాతవేళ విశ్వామిత్రుడు అదే మాట అన్నాడు. ఇక్కడ మాత్రం అది రాక్షసుని నోటినుండి వెలువడటం విశేషం. ‘వినయంగా పలికిన మాట’ అనే పదంతో రాక్షసునిలోని మార్పు సూచించబడింది — ఇంతకు ముందు గర్జిస్తున్నవాడు ఇప్పుడు వినయవంతుడయ్యాడు. ఈ భాగం కథను యుద్ధం నుండి సంవాదం వైపు నడిపిస్తుంది.
‘శాపం వల్ల నేను ఘోరమైన రాక్షసదేహంలో ప్రవేశించాను; నేను తుంబురుడనే గంధర్వుణ్ణి, వైశ్రవణునిచే (కుబేరునిచే) శపించబడ్డాను. నేను ప్రసన్నం చేసుకోగా ఆ మహాయశస్వి నాతో అన్నాడు — దాశరథియైన రాముడు యుద్ధంలో నిన్ను చంపినప్పుడు, నీవు నీ సహజరూపాన్ని పొంది స్వర్గానికి వెళ్తావు. నేను సేవకు హాజరు కాకపోవడంతో కోపించి అతడు ఇలా పలికాడు; రంభ మీద ఆసక్తుడనైన నాతో రాజైన వైశ్రవణుడు ఇలా అన్నాడు. నీ అనుగ్రహం వల్ల నేను అతిదారుణమైన శాపం నుండి విముక్తుడనయ్యాను; నా లోకానికి వెళ్తాను, పరంతపా, మీకు శుభమగుగాక.’ తరువాత అతడు మార్గాన్ని కూడా ఉపదేశిస్తాడు — ‘ఇక్కడి నుండి ఒకటిన్నర యోజనాల దూరంలో సూర్యునితో సమానుడూ ధర్మాత్ముడూ ప్రతాపవంతుడూ అయిన శరభంగ మహర్షి నివసిస్తున్నాడు; ఆయన వద్దకు త్వరగా వెళ్ళు, ఆయన నీకు శ్రేయస్సును తెలియజేస్తాడు. నన్ను గుంతలో పడవేసి క్షేమంగా వెళ్ళు — ప్రాణాలు విడిచిన రాక్షసులకు ఇదే సనాతన ధర్మం; గుంతలో ఉంచబడేవారికి సనాతన లోకాలు లభిస్తాయి.’ ఇలా చెప్పి, బాణాలతో పీడితుడైన మహాబలుడు విరాధుడు దేహాన్ని విడిచి స్వర్గాన్ని పొందాడు. శత్రువే మార్గదర్శి కావడం ఈ భాగపు వైచిత్ర్యం. తుంబురుడు గంధర్వులలో ప్రసిద్ధ గాయకుడు; రంభ మీద ఆసక్తుడై అతడు వైశ్రవణుని సేవకు గైర్హాజరయ్యాడు, అందుకే శపించబడ్డాడు. శాపంలోనే మోక్షపు గడువు కూడా నిర్దేశించబడింది — ‘రాముని చేత హతుడవై ముక్తుడవవుతావు’ అని; కాబట్టి విరాధుని వధ నిజానికి అతనికి అనుగ్రహమే. ముద్రణలో పద్దెనిమిది, పందొమ్మిది శ్లోకాల అర్ధశ్లోకాల క్రమం సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి భిన్నంగా ఉంది — అక్కడ ‘ఇతి వైశ్రవణో రాజా’ ముందు, ‘అనుపస్థీయమానో మాం’ తర్వాత; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో దానికి విపరీతం. రెండు విధాలుగానూ అర్థం పొసగుతుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ముద్రిత క్రమాన్నే అనుసరిస్తుంది. శరభంగుని గురించిన నిర్దేశం తర్వాతి సర్గకు వారధి — విరాధుడే రాముని తదుపరి మార్గాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘గుంతలో ఉంచబడేవారికి సనాతన లోకాలు’ అనే మాట రాక్షసుల పారలౌకిక విశ్వాసాన్ని చూపుతుంది; వారికి దహనసంస్కారం లేదు, పాతిపెట్టడమే గతి.
అది విని రాఘవుడు లక్ష్మణుని ఆదేశించాడు — ‘ఏనుగులాంటి, రౌద్రకర్ముడైన ఈ రౌద్రరాక్షసుని కోసం ఈ వనంలో చాలా పెద్ద గుంత తవ్వబడుగాక.’ ఇలా చెప్పి వీర్యవంతుడైన అతడు విరాధుని అణచి కంఠం మీద కాలు మోపి నిలబడ్డాడు. ముద్రణలో ఈ రెండు శ్లోకాలు (25, 26) పదకొండు, పన్నెండు శ్లోకాలకు దాదాపు పునరావృత్తి; ఇరవై ఐదో శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో మాత్రం ‘సుమహాన్ శ్వభ్రః’, ‘రౌద్రకర్మణః’ అనే పాఠభేదం ఉంది. తరువాత లక్ష్మణుడు గునపం తీసుకొని ఆ మహాకాయుడైన విరాధుని పక్కనే ఒక చక్కని గుంత తవ్వాడు. అనంతరం కంఠం విడిపించబడిన, మేకుల్లాంటి చెవులు గల, మహాధ్వని చేసే, భైరవస్వరంతో అరుస్తున్న విరాధుని ఎత్తి గుంతలో పడవేశారు. యుద్ధంలో దారుణంగా, శీఘ్రపరాక్రమంతో, రణంలో స్థిరంగా ఉండే రామలక్ష్మణులు సంతోషంతో, అరుస్తున్న ఆ రాక్షసుని బలంగా ఎత్తి విసిరివేశారు. దాదాపు పునరావృత్తి అయిన ఈ భాగం ప్రచలిత పాఠపు (వల్గేట్) విశేషం; సమీక్షిత సంస్కరణలో పదకొండు, పన్నెండు శ్లోకాల స్థానంలో ఈ రెండు శ్లోకాలు లేవు. బహుశా ముద్రిత పరంపరలో క్రమం మారడం వల్ల ఆదేశం రెండుసార్లు ఉంచబడింది — మొదట వధోపాయంగా, తరువాత విరాధుని మరణానంతరం శవసంస్కారంగా; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘అతడు గుంతలో ఎలా వేయబడ్డాడో ఇప్పుడు చెప్పబడుతోంది’ అనే కుండలీకరణంతో ఇదే విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ఖనిత్రం అంటే గునపం లాంటి సాధనం; అడవిలో అది ఎక్కడినుండి వచ్చిందో చెప్పబడలేదు. ‘శంకుకర్ణుడు’ అనే విశేషణంతో అతని చెవులు మేకుల్లా పొడవైనవని సూచించబడింది. ఇలా ఆదేశం, తవ్వడం, ఎత్తడం, పడవేయడం అనే నాలుగూ క్రమంగా వర్ణించబడ్డాయి.
వాడియైన శస్త్రంతో ఆ మహాసురుడు చావడని గమనించి, అత్యంత నిపుణులైన ఆ నరశ్రేష్ఠులిద్దరూ ఆలోచించి నిశ్చయించుకొని గుంతలో విరాధుని వధను నెరవేర్చారు. కానీ కవి ఒక సూక్ష్మ రహస్యాన్ని బయటపెడుతున్నాడు — వనచారియైన విరాధుడే స్వయంగా రామునికి తెలియజేశాడు, ‘నా వధ శస్త్రం వల్ల జరగదు’ అని; కాబట్టి రాముని చేత బలవంతంగా, యథార్థంగా తన మృత్యువును అతడే కోరుకున్నాడు. అతని ఆ మాటనే విని రాముడు అతనిని గుంతలో పెట్టాలని నిశ్చయించాడు; లోపలికి తోయబడుతున్న ఆ అతిబలుడైన రాక్షసుని అరుపులతో వనం మారుమోగింది. ఎంతో సంతోషించినట్లున్న రామలక్ష్మణులు విరాధుని భూమిలోని గోతిలో పడవేసి, భయం తీరి మహావనంలో ఆనందించారు, రాళ్ళతో ఆ రాక్షసుని కప్పివేశారు. చివరికి బంగారంతో చిత్రించిన విల్లులు గల వారిద్దరూ రాక్షసుని సంహరించి, మైథిలిని దగ్గరకు తీసుకొని, ఆకాశంలో నిలిచిన చంద్రసూర్యుల్లా ఆనందంగా మహావనంలో విహరించారు. చివరి ఐదు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలు. చివరి ఐదు శ్లోకాలలో కవి కథను మళ్ళీ సంక్షేపించి కారణసహితంగా ముగిస్తాడు — ఎందుకు శస్త్రంతో చంపబడలేదు, ఎందుకు గుంతలో ఉంచబడ్డాడు అని. ‘విరాధుడే స్వయంగా తెలియజేశాడు’ అనే మాటతో వధోపాయాన్ని శత్రువే ఇచ్చాడని తెలుస్తుంది; ఇదే రామకథలో మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చే సూత్రం — మరణాసన్నుడైన శత్రువు సత్యం చెబుతాడు. రాళ్ళతో కప్పడం అంత్యసంస్కారమే, అవమానం కాదు. చివరి ఉపమ ‘చంద్రసూర్యుల్లా’ అనేది సోదరుల స్వభావభేదాన్ని సూచిస్తుంది — రాముడు చల్లనివాడు, లక్ష్మణుడు తేజస్వి; ఇద్దరూ ఆకాశంలో నిలిచినట్లు నిర్భయులు. సీత మళ్ళీ లభించింది అనే వాక్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది, దానితో గత సర్గపు భయం శాంతిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥