సర్గ
విరాధ సంవాదం, శస్త్రప్రహారాలు
పరస్పర పరిచయం, విరాధునికి బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం, బాణ శూల ఖడ్గ ప్రహారాలు, సోదరులను భుజాలపై ఎక్కించుకోవడం
గత సర్గ చివర లక్ష్మణుడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; ఈ సర్గలో మాత్రం యుద్ధానికి ముందు సంవాదం జరుగుతుంది. విరాధుడు మళ్ళీ తన కంఠస్వరంతో వనాన్ని నింపుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘అడుగుతున్న నాకు చెప్పండి, మీరిద్దరూ ఎవరు, ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు?’ రాక్షసుడు కూడా పరిచయం అడగడం వీరుల పద్ధతి; యుద్ధానికి ముందు ప్రతియోధుని పేరు తెలుసుకోవాలనే క్షత్రియధర్మం ఇక్కడ రాక్షసునిలో కూడా కనిపిస్తుంది. అప్పుడు మహాతేజస్వియైన రాముడు, మండుతున్న ముఖంతో తన వంశాన్ని గురించి అడుగుతున్న ఆ రాక్షసునితో, తాను ఇక్ష్వాకు వంశీయుడినని చెబుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘మేమిద్దరం సదాచారసంపన్నులైన క్షత్రియులమని తెలుసుకో; ప్రస్తుతం వనంలో సంచరిస్తున్నాం. నిన్ను గురించి తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాం — దండకారణ్యంలో తిరుగుతున్న నీవెవరు?’ రాముని జవాబులో గర్వమూ లేదు, భయమూ లేదు; కేవలం వంశమూ నడవడీ మాత్రమే చెప్పబడ్డాయి. ‘వనగోచరులం’ (వనంలో సంచరించేవారం) అనే పదంతో అతడు తన ప్రస్తుత దశను కూడా దాచుకోవడం లేదు.
అప్పుడు విరాధుడు సత్యపరాక్రముడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సరే, రాజా, నీకు చెబుతాను; రాఘవా, నా గురించి తెలుసుకో. నేను జవుడి కుమారుడినట; నా తల్లి శతహ్రద; భూమిమీది రాక్షసులందరూ నన్ను విరాధుడని పిలుస్తారు. తపస్సుతో బ్రహ్మదేవుని అనుగ్రహం వల్ల నాకు లభించింది — శస్త్రంతో చంపబడకపోవడం, లోకంలో ఛేదించబడకపోవడం, భేదించబడకపోవడం.’ ఈ వర ప్రకటనే రాబోయే కథకు తాళంచెవి — శస్త్రంతో అతడు చంపబడడు కాబట్టి, చివరికి భూమిలో పాతిపెట్టడం ద్వారానే అతడు సంహరించబడవలసి ఉంటుంది. ‘ఈ స్త్రీని విడిచిపెట్టి, ఏ ఆశా లేకుండా, వచ్చిన దారినే త్వరగా పారిపోండి; మీ ప్రాణాలు నేను తీయను’ అని అతడు ముగిస్తాడు. వరగర్వంతో ఉన్న రాక్షసుడు దయ చూపుతున్నట్లు కనిపిస్తాడు, కానీ సీతను మాత్రం విడువడు — అదే అతని మాటలోని కపటం. ‘కిల’ (అట) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నట్లుంది — అతని తండ్రి పేరు కూడా నిశ్చయంగా తెలియదు. శతహ్రద అనే తల్లి పేరు మెరుపుకు పర్యాయపదం, దానితో అతని జన్మ భీకరత సూచించబడింది. వరానికి మూడు అంశాలు చెప్పబడ్డాయి — శస్త్రంతో చావకపోవడం, ఛేదించబడకపోవడం, భేదించబడకపోవడం; వీటిలో ఏదీ భూమిలో పాతిపెట్టడాన్ని నివారించదు, కాబట్టి వరమే అతని వినాశానికి ద్వారం తెరుస్తుంది. గత సర్గలో అతడు బలగర్వంతో ఉన్నాడు, ఈ సర్గలో వరగర్వంతో.
కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో రాముడు వికృతాకారుడూ పాపబుద్ధీ అయిన ఆ రాక్షసునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘నీచుడా, నీకు ధిక్కారం! నీచమైన కోరిక గలవాడివైన నీవు నిశ్చయంగా మృత్యువునే వెతుకుతున్నావు; యుద్ధంలో దానిని పొందుతావు. నిలు, నా చేతి నుండి ప్రాణాలతో బయటపడవు.’ అప్పుడు అతడు ధనుస్సుకు నారి ఎక్కించి, మిక్కిలి వాడియైన బాణాలను శీఘ్రంగా సంధించి రాక్షసుని కొట్టాడు. అల్లెత్రాటితో కూడిన ధనుస్సుతో ఏడు బాణాలను విడిచాడు — బంగారు పింఛాలు గలవి, మహావేగం గలవి, గరుడునితోనూ వాయువుతోనూ సమానంగా వెళ్ళేవి. ఈ బాణాలు నెమలి ఈకలు కట్టినవి; అవి విరాధుని శరీరాన్ని చీల్చుకొని నెత్తుటితో తడిసి అగ్నిలా మెరుస్తూ నేలపై పడ్డాయి. గాయపడిన ఆ రాక్షసుడు వైదేహిని కింద ఉంచి, శూలం ఎత్తి, మిక్కిలి కోపంతో అప్పుడు లక్ష్మణ సహితుడైన రాముని మీదికి దూకాడు. సీతకు విముక్తే మొదటి ఫలితం; ఇక మీదట యుద్ధం ఆ ఇద్దరి మధ్యనే. రాముని మాట సంక్షిప్తమూ తీక్ష్ణమూ — ‘నీచుడా’ అనే సంబోధనే అతని అభిప్రాయాన్ని బయటపెడుతుంది. ‘హీనార్థుడు’ అనే పదంతో సూచించబడుతున్నది — అతని కోరిక నీచమైనది, కాబట్టి అతని అంతం కూడా నీచంగానే ఉంటుంది. ఏడు సంఖ్య గల బాణాలు రామాయణంలో పలుమార్లు కనిపిస్తాయి; ‘గరుడ వాయువులతో సమానంగా వెళ్ళేవి’ అనే రెండు ఉపమలతో వేగం రెట్టింపైంది. ‘పావకోపములు’ (అగ్నిలాంటివి) అనేది బాణాల విశేషణం, ఎందుకంటే రక్తంతో పూయబడి అవి అగ్నిజ్వాలల్లా ప్రకాశించాయి. నెత్తుటితో తడిసి నేలపై పడిన బాణాలే మొదటగా అతడు చావడని సూచిస్తాయి — శరీరం చీలింది, కానీ ప్రాణాలు నిలిచే ఉన్నాయి. సీత మాత్రం నేలపై ఉంచబడింది, విడుదల కాలేదు; ఆమె భయం తీరలేదు.
మహానాదం చేసి, ఇంద్రధ్వజంలాంటి శూలాన్ని పట్టుకొని, నోరు తెరుచుకున్న అతడు అంతకుడిలా కనిపించాడు. అప్పుడు ఆ సోదరులిద్దరూ కాలుడూ అంతకుడూ యముడూ వంటి ఆ రాక్షసుని మీద మండుతున్న బాణాల వర్షాన్ని కురిపించారు. కానీ మహారౌద్రుడైన అతడు నవ్వి నిలబడి ఆవులించాడు; ఆవులిస్తున్న అతని దేహం నుండి ఆ శీఘ్రగాములైన బాణాలు జారి పడిపోయాయి — వరప్రభావం వల్ల అతని శరీరం శస్త్రాలను నిలుపుకోదు. వరదాన ప్రభావంతో ప్రాణాలను నిలుపుకొని, ఆ రాక్షసుడు శూలాన్ని ఎత్తి ఇద్దరు రాఘవుల మీదికి పరుగెత్తాడు. వజ్రంలాంటి, ఆకాశంలో అగ్నిలా జ్వలిస్తున్న ఆ శూలాన్ని శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు రెండు బాణాలతో ఖండించాడు. రాముని బాణాలతో ఖండించబడిన ఆ శూలం, పిడుగుతో చీల్చబడిన మేరుపర్వతపు శిలాతలంలా నేలపై పడింది. అప్పుడు వారిద్దరూ నల్లత్రాచుల్లాంటి ఖడ్గాలను వెంటనే ఎత్తి, త్వరగా అతని మీదికి దూకి బలంగా కొట్టడం ప్రారంభించారు. ఇదంతా ముద్రణలో ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) మాత్రమే; సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. ‘ఆవులిస్తున్న’ అనే పదం చిత్రమైనది — నిద్ర లేచినవాడు అవయవాలు చాచినట్లే ఆ రాక్షసుడు అవయవాలను విదిలించి బాణాలను తోసిపారేస్తాడు; యుద్ధం కూడా అతనికి ఆటే. ఇంద్రధ్వజం గొప్పదీ ఎత్తైనదీ, కాబట్టి ఆ ఉపమతో శూలపు పరిమాణం సూచించబడింది. మేరుపర్వతపు శిలాతలం అనే ఉపమ శూలపు బరువును సూచిస్తుంది. ఈ భాగంలో కవి క్రమంగా మూడు ఆయుధాలను చూపుతున్నాడు — బాణాలు, శూలం, రెండు ఖడ్గాలు; వరం నిలిచి ఉండటం వల్ల ప్రతిదీ విఫలమే. దీనివల్ల పాఠకుని మనస్సులో ప్రశ్న పుడుతుంది — అసలు ఇతడు ఎలా చంపబడగలడు అని; దానికి జవాబు నాలుగో సర్గలో లభిస్తుంది. ఖడ్గప్రహారం కూడా నిష్ఫలమే అని తర్వాతి భాగంలో తెలుస్తుంది.
తీవ్రంగా దెబ్బలు తింటున్నా, ఆ రౌద్రుడు చలించని ఆ ఇద్దరు నరవ్యాఘ్రులను చేతులతో పట్టుకొని వెళ్ళిపోవాలనుకున్నాడు. అతని ఉద్దేశాన్ని గ్రహించి రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, ఈ రాక్షసుడు ఈ దారిలో మనల్ని తనకు తోచినంత మోసుకుపోనీ. అతడు కోరినట్లే మోయనీ; ఈ నిశాచరుడు వెళ్ళే దారే మన దారి.’ రాముని ఈ శాంతి ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది — శత్రువు భుజం మీదికి ఎక్కినా అతడు కలవరపడడు, అతని గమనాన్నే తన మార్గంగా భావిస్తాడు. అప్పుడు అతిబలంతో ఉద్ధతుడైన ఆ నిశాచరుడు తన బలపరాక్రమాలతో వారిద్దరినీ పైకి ఎత్తి, పిల్లల్లా తన భుజాల మీద కూర్చోబెట్టుకున్నాడు. రాఘవులిద్దరినీ భుజాల మీద ఎక్కించుకొని విరాధుడు ఘోరంగా గర్జిస్తూ వనం వైపు సాగాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉంది — ఆ వనం మహామేఘంలా ఉంది, రకరకాల మహావృక్షాలతో నిండి ఉంది, నానావిధాల పక్షిసమూహాలతో చిత్రంగా ఉంది, నక్కలతో కూడి క్రూరమృగాలతో నిండి ఉంది. ఇలా యుద్ధం తేలకుండానే సర్గ ముగుస్తుంది. ‘పిల్లల్లా’ అనే ఉపమతో అతని బలపు విస్తృతి సూచించబడింది; అందరికీ భయకారకులైన రామలక్ష్మణులు కూడా అతని భుజాల మీద శిశువుల్లా ఉన్నారు. కానీ రాముని నిర్దేశమే ఇక్కడ విజయానికి బీజం — ఎందుకంటే రాక్షసుడు తానే వారిని వనంలోని లోతైన ప్రదేశానికి, గుంత ఉన్న చోటికి, తీసుకెళ్తాడు. ‘శివాయుతం’ అనే పదంలో ‘శివా’ అంటే నక్క అని, మంగళం అని కాదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘నక్క’ అనే అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది. వన వర్ణనలో నాలుగు విశేషణాలు — మేఘంలా ఉండటం, వృక్షబాహుళ్యం, పక్షి వైవిధ్యం, క్రూరమృగాలతో నిండి ఉండటం; మొదటి రెండూ గాంభీర్యాన్ని, చివరి రెండూ భయాన్ని సూచిస్తాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥