சர்க்கம்
நேருக்கு நேர் தனிப்போர்கள்
ராக்ஷசப் படை புறப்படுதல், வானர ராக்ஷச வீரர்களின் தனிப்போர்கள் — அங்கதனும் இந்திரஜித்தும், சம்பாதியும் பிரஜங்கனும், அனுமனும் ஜம்புமாலியும், நளனும் பிரதபனனும், சுக்ரீவனும் பிரகஸனும், லக்ஷ்மணனும் விரூபாக்ஷனும், ராமன் நால்வரைக் கொல்லுதல், நீலனும் நிகும்பனும், த்விவிதனும் அசனிப்ரபனும், சுஷேணனும் வித்யுன்மாலியும்; பயங்கரமான போர்க்களம்
போரிடும் மகாத்மாக்களான வானரர்களைக் கண்டதும் ராக்ஷசர்களிடையே மிகக் கொடிய படைச் சினம் — படை முழுவதன் கோபம் — எழுந்தது. பொன் தலையணிகள் பூண்ட குதிரைகளோடும், தீக்கொழுந்து போன்ற யானைகளோடும், சூரியனைப் போல் ஒளிரும் தேர்களோடும், அழகிய கவசங்களோடும் கூடிய அந்த ராக்ஷசர்கள் பத்துத் திசைகளையும் முழங்கச் செய்தபடி புறப்பட்டனர். கொடுஞ்செயல் புரியும் அந்த வீரர்கள் ராவணனின் வெற்றியை விரும்பினர். வெற்றியை விரும்பிய வானரர்களின் பெரும்படையும் கொடுஞ்செயல் புரியும் ராக்ஷசர்களின் அந்தப் படையை நோக்கிப் பாய்ந்தது. இதற்கிடையில் ஒருவரை ஒருவர் நோக்கிப் பாய்ந்த ராக்ஷசர்களுக்கும் வானரர்களுக்கும் இடையே நேருக்கு நேர் தனிப்போர் தொடங்கியது. இங்கே கவிஞர் போரின் பொதுவான வருணனையிலிருந்து குறிப்பான வருணனைக்குச் செல்கிறார் — இரு படைகளின் மோதலிலிருந்து வீரர்களின் தனிப்போர்களுக்கு. ராக்ஷசர்களின் படை நால்வகைப் படை — குதிரைகள், யானைகள், தேர்கள், காலாட்கள்; வானரர்களோ காலாட்கள் மட்டுமே, அவர்கள் மரங்களாலும் பாறைகளாலும் போரிடுகிறார்கள். இருந்தும் ‘பிருஹதீ’ (பெரிய) என்ற சொல் வானரப் படையின் பரப்பைக் காட்டுகிறது. இரு தரப்பிலும் ‘வெற்றியை விரும்பிய’ என்ற ஒரே உணர்வு — கவிஞர் போரின் சமநிலையை நிறுவுகிறார். ராக்ஷசர்களின் வருணனையில் பொன், நெருப்பு, சூரியன் ஆகிய உவமைகள் — அவை அவர்களுடைய ஒளியையும் செல்வச் சிறப்பையும் காட்டுகின்றன. ‘பலரோஷ:’ என்பது படையின் கூட்டுச் சினம், ஒருவனுடையது அல்ல. தனிப்போரின் தொடக்கம் பண்டைய போர் முறைப்படி — ஒவ்வொரு வீரனும் தனக்கு நிகரான எதிராளியைத் தேடுகிறான். ராவணனின் ஆணைப்படி புறப்பட்ட அந்தப் படை முந்தைய சர்க்கத்தில் வருணிக்கப்பட்டது; இந்தச் சர்க்கத்தில் அதன் மோதலின் விரிவு.
பேரொளியுடைய ராக்ஷசன் இந்திரஜித் வாலியின் மகனான அங்கதனோடு போரிட்டான் — முக்கண்ணனான சிவனோடு அந்தகாசுரன் போரிட்டது போல. போரில் என்றும் வெல்லுதற்கரிய சம்பாதி பிரஜங்கனோடும், வானரனான அனுமன் ஜம்புமாலியோடும் போரைத் தொடங்கினர். பெருஞ்சினமுடைய ராக்ஷசனும் ராவணனின் தம்பியுமான விபீஷணன் கடும் வேகமுடைய சத்ருக்னன் என்ற ராக்ஷசனோடு போரில் மோதினான். பெருவலிமையுடைய கஜன் தபனன் என்ற ராக்ஷசனோடும், பேரொளியுடைய நீலன் நிகும்பனோடும் போரிட்டனர். வானர அரசன் சுக்ரீவன் பிரகஸனோடும், திருமிகு லக்ஷ்மணன் விரூபாக்ஷனோடும் போரில் மோதினர். வெல்லுதற்கரிய அக்னிகேது, ராக்ஷசன் ரச்மிகேது, சுப்தக்னன், யஜ்ஞகோபன் ஆகியோர் ராமனோடு மோதினர். வானரத் தலைவர்களான மைந்தனும் த்விவிதனும் மிகக் கொடிய இரு ராக்ஷசர்களான வஜ்ரமுஷ்டியோடும் அசனிப்ரபனோடும் மோதினர். போரில் தாங்குதற்கரிய வீரனும் கொடியவனுமான பிரதபனன் என்ற ராக்ஷசன் கடும் வேகமுடைய நளனோடு போரிட்டான். தர்மதேவனின் வலிமைமிக்க மகனாகப் புகழ்பெற்ற பெரும் வானரன் சுஷேணன் வித்யுன்மாலியோடு போரிட்டான். மற்றக் கொடிய வானரர்கள் வேறு பல ராக்ஷசர்களோடு போரிட்டபின் திடீரென்று தனிப்போருக்குள் இறங்கினர். இங்கே பத்து இணைகள் பெயரால் சொல்லப்பட்டுள்ளன; ஒவ்வொன்றின் விளைவும் மேலே வருணிக்கப்படுகிறது. ‘த்ர்யம்பகனோடு அந்தகன் போல’ என்ற உவமை இந்திரஜித்-அங்கதன் போரைச் சிவன்-அந்தகன் போரோடு ஒப்பிடுகிறது — அந்தகன் சிவனால் கொல்லப்பட்டான்; ஆகவே இந்திரஜித்தின் தோல்வி குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. விபீஷணனின் எதிராளி ‘சத்ருக்னன்’ என்ற ராக்ஷசன் — பரதனின் தம்பியின் பெயரையே கொண்டவன், ஆனால் வேறானவன். ராமன் ஒருவனே நான்கு ராக்ஷசர்களோடு போரிடுகிறான் — இது அவனுடைய இணையற்ற ஆற்றல். சுஷேணன் ‘தர்மனின் மகன்’ — வானரர்கள் தேவர்களின் அம்சத்திலிருந்து பிறந்தவர்கள் என்று பால காண்டத்தில் சொல்லப்பட்டுள்ளது. கவிஞர் ஒவ்வோர் இணையையும் சுருக்கமாகக் குறிப்பிட்டு, பின்னர் ஒவ்வொன்றின் முடிவையும் விரிவாக வருணிக்கப்போகிறார். இந்த நடை வாசகரின் மனத்தில் எல்லா வீரர்களின் இடத்தையும் தெளிவாக்குகிறது. இணைகளின் அமைப்பும் பொருள் நிறைந்தது — அங்கதனும் இந்திரஜித்தும், இருவருமே அரசகுமாரர்கள், இளைஞர்கள்; அனுமனும் ஜம்புமாலியும் — சுந்தரகாண்டத்தில் அனுமனால் கொல்லப்பட்ட பிரஹஸ்தனின் மகனின் பெயரும் ஜம்புமாலி; இவனோ அதே பெயருடைய வேறொருவன்; சுக்ரீவனும் பிரகஸனும்; லக்ஷ்மணனும் விரூபாக்ஷனும். இவ்வாறு சம வலிமையுடைய வீரர்கள் ஒருவரோடொருவர் மோதுகின்றனர். ராமனுக்கு நான்கு எதிராளிகள், ஏனெனில் அவன் எல்லாரிலும் சிறந்தவன். விபீஷணன் தன் இனத்தவனான ஒரு ராக்ஷசனோடு போரிடுகிறான் — அவன் முழுமையாக ராமனின் பக்கத்தை ஏற்றுக்கொண்டான் என்பதற்கு இது சான்று. ‘பலரோடு போரிட்டபின்’ என்பது — மற்ற வானரர்கள் முதலில் பலரோடு கூட்டாகப் போரிட்டு, பின்னர் ஒவ்வொருவரோடும் தனிப்போரை அடைகின்றனர் என்பதாம். பண்டைய பெருங்காப்பியங்களில் தனிப்போர்கள் வீரத்தை வெளிப்படுத்தும் முதன்மையான வழி; அங்கே ஒவ்வொரு வீரனும் தன் பெயரால் புகழ் பெறுகிறான்.
அங்கே வெற்றியை விரும்பிய வீரர்களான ராக்ஷசர்களுக்கும் வானரர்களுக்கும் இடையே மயிர்க்கூச்செறியும் மிகப் பெரிய கொந்தளிப்பான போர் நடந்தது. வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள் ஆகியோரின் உடல்களிலிருந்து குருதி ஆறுகள் பெருக்கெடுத்து ஓடின — அவற்றில் தலைமுடிகளே புல்வெளிகள், உடல்களே மிதந்து செல்லும் மரக்கட்டைக் குவியல்கள். நூறு வேள்வி செய்த இந்திரன் வஜ்ராயுதத்தால் அடிப்பது போலச் சினங்கொண்ட இந்திரஜித், பகைவர் படையைப் பிளக்கும் வீரனான அங்கதனைக் கதையால் அடித்தான். வேகமுடைய திருமிகு வானரனான அங்கதன், பொன்னால் அழகுற வேலைப்பாடு செய்யப்பட்ட இந்திரஜித்தின் தேரைக் குதிரைகளோடும் தேரோட்டியோடும் கதையால் அடித்து நொறுக்கினான். பிரஜங்கனின் மூன்று அம்புகளால் அடிபட்ட சம்பாதி, போர்முனையில் அச்வகர்ண மரத்தால் பிரஜங்கனைக் கொன்றான். தேரில் நின்ற பெருவலிமையுடைய ஜம்புமாலி சினந்து, தேர்ச்சக்தி (தேரில் வைக்கப்படும் ஈட்டி) கொண்டு அனுமனின் மார்பைப் பிளந்தான்; வாயுவின் மைந்தனான அனுமன் அவனுடைய தேரின்மேல் ஏறி, உள்ளங்கையால் அந்த ராக்ஷசனோடு சேர்த்து அந்தத் தேரையே விரைவில் நசுக்கினான். கொடிய பிரதபனன் முழங்கியபடி நளனை நோக்கிப் பாய்ந்தான்; கைத்தேர்ந்த அந்த ராக்ஷசனின் கூரிய அம்புகளால் உடல் பிளக்கப்பட்ட நளன் விரைவில் பிரதபனனின் இரு கண்களையும் பிடுங்கி வீழ்த்தினான். படைகளையே விழுங்குவது போலத் தோன்றிய பிரகஸனை வானர அரசன் சுக்ரீவன் ஸப்தபர்ண மரத்தால் வேகமாக அடித்துக் கொன்றான். அச்சந்தரும் தோற்றமுடைய ராக்ஷசன் விரூபாக்ஷனை அம்பு மழையால் வருத்திய பின் லக்ஷ்மணன் ஒரே அம்பால் கொன்றான். வெல்லுதற்கரிய அக்னிகேது, ரச்மிகேது, சுப்தக்னன், யஜ்ஞகோபன் ஆகியோர் ராமனை அம்புகளால் துளைத்தனர். குருதி ஆறுகளின் உருவகம் கவிஞருக்குப் பிடித்த கற்பனை — தலைமுடிகள் புற்கள், உடல்கள் கட்டைகள், குருதி நீர். அங்கதன் இந்திரஜித்தின் தேரை அழிக்கிறான், அவனைக் கொல்லவில்லை — இந்திரஜித்தின் மாய வலிமை அடுத்த சர்க்கத்தில் வெளிப்படும். அனுமன் தேரில் ஏறி, தேர்வீரனைத் தேரோடு சேர்த்து நசுக்குகிறான் — அவனுடைய வலிமைக்கு வியப்பூட்டும் எடுத்துக்காட்டு. நளனின் செயல் — பகைவனின் கண்களைப் பிடுங்குவது — இந்தப் பதிப்புக்கே உரிய சிறப்பு; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே கஜனால் தபனன் கொல்லப்பட்டது சொல்லப்படுகிறது, அது அச்சுப் பதிப்பில் இல்லை. வாலி வதத்துக்கு முன் ராமன் ஏழு சால மரங்களைத் துளைத்தது போல, சுக்ரீவன் ஸப்தபர்ண மரத்தால் போரிடுகிறான். லக்ஷ்மணன் ஒரே அம்பால் கொல்வது அவனுடைய வில்வித்தையைக் காட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியின் தனிச்சிறப்பு வேகம் — ஒவ்வொரு தனிப்போரும் ஒன்றிரண்டு அரைச்சுலோகங்களில் முடிகிறது; அடி, எதிரடி, கொலை — எல்லாம் உடனுக்குடன். அங்கதனின் நிகழ்ச்சியில் இந்திரஜித் முதலில் அடிக்கிறான், அங்கதன் அவனுடைய தேரை அழிக்கிறான் — இது இந்திரஜித்துக்கு அவமானம்; அதுவே அடுத்த சர்க்கத்தில் அவனுடைய சினத்துக்குக் காரணமாகும். சம்பாதி மூன்று அம்புகளால் அடிபட்டும் மரத்தால் பகைவனைக் கொல்கிறான் — வானரர்களின் தாங்கும் ஆற்றல். அனுமனின் நிகழ்ச்சியில் ஜம்புமாலியின் தேர்ச்சக்தி அவன் மார்பைப் பிளக்கிறது; இருந்தும் அவன் தேரில் ஏறி அவனை நசுக்குகிறான் — அடியால் அசையாதவன். சுக்ரீவன் ‘படைகளை விழுங்குவது போன்ற’ பிரகஸனைக் கண்டு கொல்கிறான் — ‘பிரகஸன்’ என்ற பெயரே விழுங்குதல் என்ற பொருளைக் குறிக்கிறது. லக்ஷ்மணன் முதலில் அம்பு மழையால் வருத்துகிறான், பின்னர் ஒரே அம்பால் கொல்கிறான் — போர்த் திறமையின் படிமுறை. நான்கு ராக்ஷசர்கள் ராமனைத் தாக்குவது பகுதியின் இறுதியில்; அவர்களின் வதம் அடுத்த பகுதியில் — இவ்வாறு கவிஞர் கதையோட்டத்தை இடையறாமல் காக்கிறார். மூலத்தில் 23–25 சுலோகங்களில் சுலோகப் பிரிவு ஓர் அரைச்சுலோகத்தால் நகர்ந்துள்ளது; 26இல் ஆறடிச் சுலோகத்தால் சரிசெய்யப்படுகிறது. நளனின் வெற்றி தனித்தன்மை வாய்ந்தது — அவன் பகைவனின் கண்களை வீழ்த்துகிறான், அவனைக் கொல்லவில்லை; குருடாக்கப்பட்ட பகைவன் போரிலிருந்து விலகுகிறான்.
ராமன் சினங்கொண்டு, தீக்கொழுந்து போன்ற நான்கு கொடிய அம்புகளால் போரில் அந்த நால்வரின் தலைகளையும் வெட்டினான். போரில் மைந்தனின் முஷ்டியால் அடிபட்ட வஜ்ரமுஷ்டி, தேரோடும் குதிரைகளோடும், நகரத்தின் உயர்ந்த கோபுர மாடம் போலத் தரையில் விழுந்தான். நிகும்பன் போரில் கருமை மைக்குவியல் போல் ஒளிரும் நீலனை, கதிரவன் தன் கதிர்களால் மேகத்தைத் துளைப்பது போலக் கூரிய அம்புகளால் துளைத்தான். கைத்தேர்ந்த இரவில் உலவுபவனான நிகும்பன் மீண்டும் நூறு அம்புகளால் நீலனைத் துளைத்துவிட்டுச் சிரித்தான். போரில் விஷ்ணுவைப் போல நீலன் அவனுடைய தேர்ச்சக்கரத்தாலேயே நிகும்பனின் தலையையும் அவனுடைய தேரோட்டியின் தலையையும் வெட்டினான். வஜ்ராயுதம், இடி ஆகியவற்றுக்கு நிகரான தீண்டலுடைய த்விவிதனும், எல்லா ராக்ஷசர்களும் பார்த்துக்கொண்டிருக்கவே, மலைச்சிகரத்தால் அசனிப்ரபனை அடித்தான். அசனிப்ரபனும் போரில், மரங்களால் போரிடும் வானரத் தலைவனான த்விவிதனை இடி போன்ற அம்புகளால் துளைத்தான். அம்புகளால் உடல் முழுதும் துளைக்கப்பட்டுச் சினத்தால் மயங்கிய த்விவிதன் ஒரு சால மரத்தால் அசனிப்ரபனைத் தேரோடும் குதிரைகளோடும் கொன்றான். ராமன் நான்கு அம்புகளால் நால்வரைக் கொல்வது — ஒவ்வோர் அம்பாலும் ஒருவன் — அவனுடைய குறியின் உறுதியைக் காட்டுகிறது. ‘நகரக் கோபுர மாடம் போல’ என்ற உவமை — நகரத்தின் உயர்ந்த மாடம் போல வஜ்ரமுஷ்டி தேரோடு விழுந்தான். நீலனுக்கான உவமை ‘விஷ்ணுவைப் போல’ — விஷ்ணு சுதர்சனச் சக்கரத்தால் தலைகளை வெட்டுகிறார்; நீலன் தேர்ச்சக்கரத்தால்; இது அழகிய ஒப்பீடு. நிகும்பனின் சிரிப்பு அவனுடைய செருக்கைக் காட்டுகிறது; அவனும் உடனே அழிகிறான். அச்சுப் பதிப்பில் நீலன்-நிகும்பன் போர் (29–31) த்விவிதன்-அசனிப்ரபன் போருக்கு (32–34) முன் வருகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ தலைகீழ் வரிசையில் — இது வரிசை மாற்றமே, பாட இழப்பு அல்ல. வானரர்கள் ஆயுதங்கள் இல்லாமலேயே மரங்களாலும் பாறைகளாலும் முஷ்டிகளாலும் ஆயுதம் ஏந்திய ராக்ஷசர்களை வெல்கிறார்கள் — இதனால் அவர்களுடைய வலிமையும் ராமனின் பெருமையும் குறிக்கப்படுகின்றன. மைந்தனின் முஷ்டி அடியே வஜ்ரமுஷ்டியின் தேரைக் குதிரைகளோடும் தேரோட்டியோடும் வீழ்த்துகிறது — ‘வஜ்ரமுஷ்டி’ (வஜ்ரம் போன்ற முஷ்டியுடையவன்) என்ற பெயரில் ஒரு நயமான கேலி: வானரனின் முஷ்டியே வஜ்ரத்துக்கு நிகரானது. த்விவிதனுக்கான ‘வஜ்ரம், இடி ஆகியவற்றுக்கு நிகரான தீண்டலுடையவன்’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய எதிராளியின் ‘அசனிப்ரபன்’ (இடியின் ஒளியுடையவன்) என்ற பெயரோடு விளையாடுகிறது — அசனிப்ரபன் இடி போன்ற ஒரு வானரனாலேயே கொல்லப்பட்டான். அசனிப்ரபனின் அம்புகள் ‘இடி போன்றவை’, த்விவிதனின் ஆயுதம் சால மரம் — ஆயுதத்துக்கும் இயற்கைக்கும் இடையிலான மோதல். இந்தப் பகுதியில் ஏழு ராக்ஷச வீரர்கள் கொல்லப்படுகின்றனர் — ராமனால் நால்வர், மைந்தனால் வஜ்ரமுஷ்டி, நீலனால் நிகும்பன், த்விவிதனால் அசனிப்ரபன்; ராக்ஷசப் படையின் தலைவர்கள் ஒவ்வொருவராக அழிகின்றனர்.
தேரில் நின்ற வித்யுன்மாலி பொன்னணிகள் பூண்ட அம்புகளால் சுஷேணனை அடித்து, மீண்டும் மீண்டும் முழங்கினான். தேரில் நிற்கும் அவனைக் கண்டு வானரருள் சிறந்த சுஷேணன் ஒரு பெரிய மலைச்சிகரத்தால் விரைவில் அவனுடைய தேரை வீழ்த்தினான். சுறுசுறுப்புடைய இரவில் உலவும் வித்யுன்மாலி விரைந்து தேரிலிருந்து விலகி, கையில் கதையுடன் தரையில் நின்றான். பின்னர் சினம் பொங்கிய வானரருள் காளை போன்ற சுஷேணன் ஒரு மிகப் பெரிய பாறையை எடுத்துக்கொண்டு அந்த இரவில் உலவுபவனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். பாய்ந்து வரும் அந்த வானர வீரனான சுஷேணனை இரவில் உலவும் வித்யுன்மாலி விரைவில் கதையால் மார்பில் அடித்தான். அந்தக் கொடிய கதை அடியைப் பொருட்படுத்தாமல், தாவுவோரில் சிறந்த சுஷேணன் அந்தப் பெரும்போரில் வாய்பேசாமல் அந்தப் பாறையை அவனுடைய மார்பின்மேல் வீழ்த்தினான். பாறையின் அடியால் தாக்கப்பட்டு நெஞ்சு நசுங்கிய இரவில் உலவும் வித்யுன்மாலி உயிரிழந்து தரையில் விழுந்தான். இவ்வாறு, தேவர்களால் தைத்தியர்கள் கலக்கப்பட்டது போல, சூரர்களான அந்த வானரர்களால் சூரர்களான அந்த இரவில் உலவுவோர் தனிப்போர்களில் நசுக்கப்பட்டனர். சுஷேணன்-வித்யுன்மாலி போர் விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது — தேரிலிருந்து தரைக்கு, அம்பிலிருந்து கதைக்கு, கதையிலிருந்து பாறைக்கு என்று போரின் போக்கு மாறுகிறது. ‘அசிந்த்ய’ (பொருட்படுத்தாமல்) — கதை அடியைப் புல்லாக மதித்து — இது சுஷேணனின் மனவுறுதி; ‘தூஷ்ணீம்’ (வாய்பேசாமல்) — முழக்கம் இல்லாமல் மௌனமாக அவன் அடிக்கிறான் — வித்யுன்மாலியின் மீண்டும் மீண்டும் எழுந்த முழக்கத்துக்கு நேர்மாறாக. சூரர்கள் சொல்லால் அல்ல, செயலால் பேசுகிறார்கள் என்பதை இந்த முரண் உணர்த்துகிறது. ‘சுறுசுறுப்புடையவன்’ என்பது வித்யுன்மாலியின் விரைவு; தேர் அழிந்தும் அவன் அழியவில்லை, தரையில் நின்று போரிடுகிறான் — அவனுடைய வீரத்தையும் கவிஞர் ஏற்றுக்கொள்கிறார். இறுதிச் சுலோகத்தில் தேவ-தைத்தியப் போரின் உவமை மீண்டும் வருகிறது — தர்மத்தின் பக்கத்துக்கு வெற்றி. வித்யுன்மாலியின் அம்புகள் ‘பொன்னணிகள் பூண்டவை’ — ராக்ஷசர்களின் செல்வச் சிறப்பு அவர்களுடைய ஆயுதங்களிலும்; சுஷேணனின் ஆயுதம் மலைச்சிகரமும் பாறையும் — இயற்கையின் கொடையே. ‘நெஞ்சு நசுங்கிய’ என்பது கொலையின் அச்சமூட்டும் வருணனை — பாறையால் மார்பு தூளாக்கப்பட்டது. இந்தச் சர்க்கத்தின் தனிப்போர்களில் ஏறக்குறைய எல்லா இடங்களிலும் வானரர்களுக்கே வெற்றி; இந்திரஜித் மட்டுமே உயிரோடு எஞ்சுகிறான் — அவனே அடுத்த சர்க்கத்தின் மையம்.
ஈட்டிகளாலும், மற்றக் கதைகளாலும், சக்திகள், தோமரங்கள், அம்புகள் ஆகியவற்றாலும், தூக்கி எறியப்பட்டு உடைந்த தேர்களாலும், போர்க் குதிரைகளாலும், கொல்லப்பட்ட மதயானைகளாலும், வானரர்களாலும் ராக்ஷசர்களாலும், தரையில் கிடக்கும் உடைந்த சக்கரங்கள், அச்சுகள், நுகத்தடிகள், ஏர்க்கால்கள் ஆகியவற்றாலும் அந்தப் போர்க்களம் பயங்கரமாகி, நரிக்கூட்டங்கள் நிறைந்ததாயிற்று. தேவாசுரப் போருக்கு நிகரான அந்தக் கொந்தளிப்பான மோதலில் வானரர்களுடையவும் ராக்ஷசர்களுடையவும் தலையற்ற உடல்கள் (கபந்தங்கள்) திசைகளெங்கும் எழுந்து குதித்தன. அப்போது வானர வீரர்களால் கொல்லப்பட்டுக்கொண்டிருந்த, குருதி மணத்தால் மயங்கிய இரவில் உலவுவோர், சூரியன் மறைவதை எதிர்நோக்கியவர்களாய், விரைந்து மீண்டும் கடும்போரில் இறங்கினர். போர்க்களத்தின் வருணனை அச்சச் சுவையின் உச்சம் — உடைந்த ஆயுதங்கள், தேர்களின் துண்டுகள், இறந்த யானைகளும் குதிரைகளும், நரிகள், எழுந்து நிற்கும் கபந்தங்கள். ‘கபந்தங்கள் எழுந்தன’ என்பது தலையற்ற உடல்கள் எழுவது — போரின் கொடுமையின் உச்சநிலை. ராக்ஷசர்கள் சூரியன் மறைவதை விரும்புகிறார்கள், ஏனெனில் இரவில் அவர்களுடைய வலிமை பெருகுகிறது — அவர்கள் இரவில் உலவுவோர் அல்லவா; அடுத்த சர்க்கத்தில் இரவுப் போர் வருணிக்கப்படும். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது. ‘நரிக்கூட்டங்கள் நிறைந்த’ என்ற சொல் போரின் விளைவைக் காட்டுகிறது — இறந்தோரின் உடல்கள் நரிகளுக்கு இரை. இரு தரப்புக் கபந்தங்களும் எழுகின்றன — வானரர்களுக்கும் இழப்பு நேர்ந்தது என்பதைக் கவிஞர் மறைக்கவில்லை. சூரியன் மறைவுக்கான காத்திருப்பு ராக்ஷசர்கள் தோல்வியை ஒப்புக்கொள்வதும் ஆகும் — பகலில் அவர்கள் தோற்றனர்; இரவில் மாயையால் வெற்றியை எதிர்பார்க்கிறார்கள். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் முதல் நாள் போரின் முடிவைக் குறிக்கிறது.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥