சர்க்கம்
வானரர்கள் கிஷ்கிந்தைக்கு வருதலும் சீதை காணப்பட்டதைத் தெரிவித்தலும்
ததிமுகனின் மன்னிப்பு வேண்டுதலும் சுக்ரீவனின் செய்தியும், அங்கதனின் பணிவு, வானரர்கள் எழும்புதல், சுக்ரீவன் ராமனுக்கு ஆறுதல் கூறுதல், கிலுகிலு ஒலி, அனுமனின் வணக்கமும் சீதையைப் பற்றிய செய்தியைத் தெரிவித்தலும்
சுக்ரீவனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, மகிழ்ந்த வானரன் ததிமுகன் ராகவனையும் லக்ஷ்மணனையும் சுக்ரீவனையும் வணங்கினான். அவன் சுக்ரீவனையும் பெருவலிமையுடைய ராகவர் இருவரையும் வணங்கி, வீர வானரர்களோடு சேர்ந்து வானத்திலேயே எழும்பினான். முன்பு வந்ததுபோலவே விரைவாகச் சென்றான்; வானிலிருந்து தரையில் இறங்கி அந்த வனத்தில் நுழைந்தான். மதுவனத்தில் நுழைந்த அவன், களிவெறி தணிந்தவர்களாகவும் செருக்கற்றவர்களாகவும் தேன்நீரைச் சிறுநீராகக் கழித்துக்கொண்டிருப்பவர்களாகவும் இருந்த வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரையும் கண்டான் — அதாவது அவர்களுடைய களிவெறி இறங்கியிருந்தது. அந்த வீரன் அவர்களை அணுகி, கைகூப்பி, மகிழ்ச்சியுடன் அங்கதனிடம் இந்த இனிய சொல்லைச் சொன்னான் — சாந்தமானவனே, இந்தக் காவலர்களால் அறியாமையாலும் சினத்தாலும் நீங்கள் தடுக்கப்பட்டதற்காகச் சினங்கொள்ள வேண்டாம். பெருவலிமையுடையவனே, நீங்கள் தொலைவிலிருந்து களைத்து வந்திருக்கிறீர்கள்; உங்களுடைய சொந்தத் தேனை உண்ணுங்கள்; நீ இளவரசன், இந்த வனத்தின் உரிமையாளனும் ஆவாய். ததிமுகனின் மாற்றம் கவனிக்கத்தக்கது — முன்பு தண்டனையை விரும்பிச் சென்றவன் இன்று கைகூப்பி மன்னிப்புக் கேட்கிறான். இது அரசனின் ஆணையின் பயன், ததிமுகனின் பணிவின் பயனும் ஆகும். அவன் அங்கதனைச் ‘சாந்தமானவனே’, ‘பெருவலிமையுடையவனே’, ‘இளவரசனே’ என்று விளிக்கிறான் — இதனால் அவனுடைய அதிகாரத்தை ஏற்கிறான்; வனத்தையும் ‘உங்களுடைய சொந்தம்’ என்கிறான். வானரர்களின் களிவெறி தணிந்ததும் சுட்டப்படுகிறது — களிவெறி இறங்கிவிட்டது; ஆகவே அவர்கள் இனி விவேகத்துடன் நடந்துகொள்வார்கள். ‘தேன்நீரைச் சிறுநீராகக் கழித்துக்கொண்டிருந்தனர்’ என்ற வருணனை இயல்பானது — அளவுகடந்து குடித்ததன் விளைவு. ததிமுகனின் செல்கையும் முன்புபோலவே விரைவானது, அரசனின் ஆணையை விரைவில் நிறைவேற்றுவதற்காக. இந்தப் பகுதியின் ஏழாம் சுலோகம் ‘களைத்துத் தொலைவிலிருந்து வந்திருக்கிறீர்கள்…’ என்ற முன்பாதியோடு வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ததிமுகன் ‘அறியாமையால்’, ‘சினத்தால்’ என்ற இரண்டு காரணங்களைச் சொல்கிறான் — காவலர்கள் வானரர்களின் பணிவெற்றியை அறியவில்லை, ஆகவே சினமுற்றனர். இவ்வாறு அவன் தன் பணியாளர்களையும் காக்கிறான், குற்றத்தையும் இலகுவாக்குகிறான். சுக்ரீவனின் ஆணையால் இப்போது வனம் அங்கதனுடையதே என்று அவன் ஏற்கிறான்.
மடமையால் நான் முன்பு கொண்ட சினத்தை நீ பொறுத்தருள வேண்டும். வானரர்களில் சிறந்தவனே, முன்பு உன் தந்தை வாலி வானரக் கூட்டங்களின் தலைவனாக இருந்ததுபோல நீயும், சுக்ரீவனும் — வேறு எவனும் எங்களுக்குத் தலைவன் அல்லன். குற்றமற்றவனே, நான் சென்று உன் சிற்றப்பன் சுக்ரீவனிடம் இந்தக் காட்டுவாசிகள் அனைவரும் இங்கே வந்திருப்பதைத் தெரிவித்தேன். நீங்கள் வந்ததைக் கேட்டு அவன் இந்தக் காட்டுவாசிகளோடு சேர்ந்து மகிழ்ந்தான்; வனம் தாக்கப்பட்டதைக் கேட்டும் சினங்கொள்ளவில்லை. உன் சிற்றப்பனும் வானரர்களின் தலைவனுமான சுக்ரீவன் மகிழ்ந்து, ‘அவர்கள் அனைவரையும் விரைவில் அனுப்பு’ என்று என்னிடம் சொன்னான். ததிமுகன் இங்கே வாலியையும் சுக்ரீவனையும் சமமாகக் காண்கிறான் — இருவரும் அவனுடைய தலைவர்கள், அங்கதன் அவர்களுடைய வாரிசு. இதனால் வானர அரசில் அங்கதனின் இடம் தெளிவாகிறது. தான் முன்பு கொண்ட சினத்தை ‘மடமையால்’ என்கிறான், அங்கதனின் குற்றம் என்று அன்று. சுக்ரீவனின் செய்தி மூவகையானது — மகிழ்ச்சி, சினமின்மை, விரைந்து வருமாறு ஆணை. ‘நான் சென்று தெரிவித்தேன்’ என்ற சொல்லால் ததிமுகன் தான் முறையிட்டதையும் ஒப்புக்கொள்கிறான், மறைக்கவில்லை. இதுவே வாய்மையுடைய பணியாளனின் குணம். ‘வானரர்களில் சிறந்தவனே, வேறு எவனும் அல்லன்’ என்ற வாக்கியத்தால் அவன் தன் பற்றுறுதியை அறிவிக்கிறான் — அரச வம்சத்தைத் தவிர வேறு எவனும் அவனுக்குத் தலைவன் அல்லன்.
ததிமுகனின் இந்த இனிய சொல்லைக் கேட்டு, பேச்சில் வல்லவனும் வானரர்களில் சிறந்தவனுமான அங்கதன் அவர்களிடம் சொன்னான் — வானரக் கூட்டத் தலைவர்களே, இந்தச் செய்தி ராமனால் கேட்கப்பட்டுவிட்டது என்று ஐயுறுகிறேன்; இவன் மகிழ்ச்சியுடன் சொல்வதால், அந்தக் காரணத்தால் அதை அறிகிறேன். பகைவரை வாட்டுபவர்களே, பணி முடிந்தபின் இங்கே தங்கியிருப்பது நமக்குத் தகாது. வீரமுடைய காட்டுவாசிகள் விருப்பம்போலத் தேனைக் குடித்தாயிற்று; இனி எஞ்சியது என்ன? வானரன் சுக்ரீவன் இருக்கும் இடத்துக்குச் செல்வதே. சிறந்த வானரர்களே, நீங்கள் ஒன்றுகூடி என்னிடம் எப்படிச் சொல்வீர்களோ, அப்படியே செய்ய வேண்டியதை நான் செய்வேன்; நான் உங்களுக்குக் கட்டுப்பட்டவன். நான் இளவரசனாக இருந்தாலும், உங்களுக்கு ஆணையிட நான் உரிமையுடையவன் அல்லன்; நீங்கள் பணியை நிறைவேற்றியவர்கள்; உங்களை வலுக்கட்டாயமாக அடக்குவது முறையன்று. இவ்வாறு பேசிய அங்கதனின் சிறந்த சொல்லைக் கேட்டு, மகிழ்ந்த மனத்துடைய காட்டுவாசிகள் இந்த வார்த்தையைச் சொன்னார்கள் — அரசே, வானரர்களில் சிறந்தவனே, தலைவனாக இருந்துகொண்டு யார்தான் இப்படிப் பேசுவார்? செல்வச்செருக்கால் மயங்கிய எவனும் ‘நானே’ என்றுதான் கருதுவான். இந்தச் சொல் உனக்கே மிகவும் தகுந்தது, வேறு எவனுக்கும் அன்று; உன் பணிவு வருங்கால நலனுக்கு நீ தகுதியுடையவன் என்பதை அறிவிக்கிறது. வானர வீரர்களின் அழிவற்ற தலைவனான சுக்ரீவன் இருக்கும் இடத்துக்குச் செல்ல நாங்களும் அனைவரும் ஆயத்தமாக வந்திருக்கிறோம். வானரர்களில் சிறந்தவனே, நீ சொல்லாமல் வானரர்களால் எங்கும் ஓர் அடிகூட எடுத்து வைக்க முடியாது — இதை உனக்கு உண்மையாகச் சொல்கிறோம். அங்கதனின் பணிவு இங்கே உச்சமாக உள்ளது — களிவெறி தணிந்தபின் அவன் தன் குற்றத்தை உணர்ந்து அதிகாரத்தைக் கைவிடுகிறான். வானரர்களும் அவனுடைய பணிவால் அவனுடைய வருங்கால அரசுரிமையை ஏற்கிறார்கள். ‘சன்னதி’ என்ற சொல் பணிவைக் குறிக்கிறது; அதுவே வருங்கால நலனின் அடையாளம் என்று அவர்கள் கருதுகிறார்கள். ஒருவரையொருவர் மதிக்கும் இந்தக் காட்சி முந்தைய இரு சர்க்கங்களின் சச்சரவுக்கு நேர் எதிரானது. இங்கே பதினான்காம் சுலோகத்தின் முன்பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. அங்கதனின் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் — முதலில் ஐயம் ‘ராமனால் கேட்கப்பட்டது’, பிறகு முடிவு ‘இங்கே தங்கியிருப்பது தகாது’, இறுதியில் பணிவு ‘நான் உங்களுக்குக் கட்டுப்பட்டவன்’. அவன் ததிமுகனின் முகத்தில் தெரியும் மகிழ்ச்சியிலிருந்தே ஊகிக்கிறான் — சுக்ரீவன் வானரர்களின் களிவெறியிலிருந்து ஊகித்ததுபோல. ஊகத்தின் இந்த ஒத்த வகை இரண்டு இடங்களிலும் தெரிகிறது. அங்கதன் வானரர்களைப் ‘பணியை நிறைவேற்றியவர்கள்’ என்று மதிக்கிறான் — அவர்களும் அவனுடைய துணைவர்கள், வெறும் பணியாளர்கள் அல்லர். முன்பு உண்ணாநோன்பிருந்தபோது அங்கதன் அரசைப் பற்றிய அச்சத்தால் துயருற்றிருந்தான்; இன்று வானரர்களின் அன்பைப் பெற்றுக் கவலையற்றிருக்கிறான். ‘இதை உனக்கு உண்மையாகச் சொல்கிறோம்’ என்ற வானரர்களின் சொல் அவர்களுடைய பற்றுறுதிக்குச் சான்று. வானரர்களின் விடை அவர்களுடைய தன்னிச்சையான முடிவைக் காட்டவில்லை; அங்கதனின் ஆணையை எதிர்பார்ப்பதையே காட்டுகிறது.
அவர்கள் இவ்வாறு பேசியபோது அங்கதன் ‘நன்று, செல்வோம்’ என்று மறுமொழி கூறினான்; இவ்வாறு சொல்லிப் பெருவலிமையுடையவர்கள் வானில் எழும்பினர். எழும்பிய அங்கதனைத் தொடர்ந்து அந்த வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரும், இயந்திரத்தால் வீசப்பட்ட கற்களைப்போல, வானத்தை இடைவெளியற்றதாக்கி எழும்பினர். அங்கதனையும் வானரன் அனுமனையும் முன்னிறுத்தி, வேகமுடைய அந்த வானரர்கள் திடீரென வானில் எழும்பி, காற்றால் தள்ளப்படும் மேகங்களைப்போலப் பெருமுழக்கம் செய்தவாறு சென்றனர். அங்கதன் அருகில் வந்தபோது, வானரர்களின் தலைவனான சுக்ரீவன் சோகத்தால் வாடிய, தாமரைக் கண்ணுடைய ராமனிடம் சொன்னான் — ஆறுதல் கொள், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; தேவி காணப்பட்டாள், ஐயமில்லை. ‘இயந்திரத்தால் வீசப்பட்ட கற்கள்’ என்ற உவமை — கவணால் வீசப்பட்ட கற்கள் போல என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது — வானரர்களின் வேகத்தையும் திசையின் உறுதியையும் சுட்டுகிறது. மேகங்களின் உவமை அவர்களுடைய முழக்கத்தை வருணிக்கிறது. இங்கே ‘அங்கதன் அருகில் வந்தபோது’ என்ற வாக்கியம் நெருங்கி வருவதைக் குறிக்கிறது, நேரடியாக வந்துசேர்ந்ததை அன்று — அவர்கள் இன்னும் வானிலேயே உள்ளனர். அவர்கள் வருவதற்கு முன்பே சுக்ரீவன் ராமனுக்கு ஆறுதல் கூறுகிறான், ஏனெனில் தன் ஊகத்தில் அவன் உறுதியாக இருக்கிறான். ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற ஆசியும் ராமனின் துயரத்தின் முடிவைச் சுட்டுகிறது. கவி சர்க்கத்தின் நடுவில் காட்சியை மதுவனத்திலிருந்து கிஷ்கிந்தைக்கு மாற்றுகிறார் — வானரர்கள் வானில், சுக்ரீவனும் ராமனும் தரையில் காத்திருக்கின்றனர். இந்த அமைப்பு நாடகத்தன்மை வாய்ந்தது. ‘தேவி காணப்பட்டாள், ஐயமில்லை’ என்ற சுக்ரீவனின் சொல் சுருக்கமானது, ஆனால் உறுதியானது.
காலவரம்பைக் கடந்தவர்களாக அவர்களால் இங்கே வர முடியாது; அழகிய தோற்றமுடையவனே, அங்கதனின் மகிழ்ச்சியாலும் இதை அறிகிறேன். பணி கெட்டுப்போயிருந்தால், தாவுவோரில் சிறந்தவனும் பெருந்தோளுடையவனுமான இளவரசன் அங்கதன் என்னிடம் வரமாட்டான். பணியை நிறைவேற்றாதவர்களுக்கும் இத்தகைய தொடக்கம் இருக்கலாம் என்றாலும், அப்போது அவன் வாடிய முகத்துடனும் குழம்பிக் கலங்கிய மனத்துடனும் இருப்பான். முன்னோர்களால் காக்கப்பட்ட, தந்தை-பாட்டன் வழி வந்த என் மதுவனத்தை ஜனகன் மகளைக் காணாமல் அவன் அழிக்கமாட்டான். நல்ல விரதமுடைய ராமா, கௌசல்யை நல்ல மகனைப் பெற்றவள்; ஆறுதல் கொள்; தேவி காணப்பட்டாள், ஐயமில்லை — வேறு யாராலும் அன்று, அனுமனாலேயே. இந்தப் பணியை நிறைவேற்றுவதில் அனுமனைத் தவிர வேறு காரணம் இல்லை; அறிவில் சிறந்தவனே, அனுமனிடம் இங்கே வெற்றியும் அறிவும், முயற்சியும் வீரமும் கல்வியும் நிலைகொண்டுள்ளன. ஜாம்பவான் தலைவனாகவும், வானரர்தலைவனாக அங்கதனும், பணியை நடத்துபவனாக அனுமனும் உள்ள இடத்தில், முடிவு வேறுவிதமாக இருக்காது. அளவற்ற வீரமுடையவனே, இப்போது கவலையில் ஆழ்ந்திருக்காதே. செருக்கால் தலைநிமிர்ந்த காட்டுவாசிகள் ஒன்றுகூடியிருக்கும்போது, பணியை நிறைவேற்றாதவர்களுக்கு இத்தகைய தொடக்கம் இருக்காது; வனம் அழிக்கப்பட்டதாலும் தேன் உண்ணப்பட்டதாலும் இதை அறிகிறேன். பிறகு அவன் வானில் அருகே கிலுகிலு ஒலியைக் கேட்டான் — அனுமனின் செயலால் செருக்கேறி, கிஷ்கிந்தையை நெருங்கி, முழங்கிக்கொண்டிருந்த காட்டுவாசிகளின் ஒலி, வெற்றியை அறிவிப்பதுபோல. இங்கே சுக்ரீவன் முந்தைய சர்க்கத்தின் தர்க்கத்தை ராமனிடம் நேரடியாக மீண்டும் சொல்கிறான் — அங்கே லக்ஷ்மணனிடம், இங்கே ராமனிடம். ‘கௌசல்யை நல்ல மகனைப் பெற்றவள்’ என்ற சொல் ராமனின் தாயைப் புகழ்கிறது — இத்தகைய மகனைப் பெற்றவள் அவள். ‘காலவரம்பைக் கடந்தவர்களாக’ என்ற சொல்லால், கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் சுக்ரீவன் வானரர்களுக்கு விதித்த ஒரு மாதக் காலவரம்பு நினைவுகூரப்படுகிறது. பணியின்றிக் காலவரம்பைக் கடந்து வந்தவர்கள் தண்டிக்கப்படுவார்கள் என்பது அவர்களுக்குத் தெரியும்; ஆகவே அவர்கள் வருவதே வெற்றிக்குச் சான்று. கிலுகிலு ஒலி வானரர்களின் மகிழ்ச்சி முழக்கம் — சொல்லுக்கு முன்பே அது செய்தியை அறிவிக்கிறது. அச்சுப் பதிப்பில் இந்தப் பகுதியில் மூன்று அரைச்சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன — 28 பின்பாதி ‘அங்கதனின் மகிழ்ச்சியாலும்…’, 36 முன்பாதி ‘செருக்கால் தலைநிமிர்ந்த…’, 37 முன்பாதி ‘வனம் அழிக்கப்பட்டதால் அறிகிறேன்…’; அவை சுக்ரீவனின் தர்க்கத்தை உறுதிப்படுத்துகின்றன. சுக்ரீவன் நான்கு அடையாளங்களைக் கணக்கிடுகிறான் — காலவரம்பைக் கடந்தது, அங்கதனின் மகிழ்ச்சி, மதுவனத்தின் அழிவு, வானரர்களின் செருக்கு. ஒவ்வோர் அடையாளமும் தனியாகவே போதுமானது; அனைத்தும் சேர்ந்து உறுதியைத் தோற்றுவிக்கின்றன. ‘குழம்பிக் கலங்கிய மனத்துடன்’ என்ற சொல்லால் தோல்வியுற்ற தூதனின் நிலை சித்திரிக்கப்படுகிறது — அங்கதன் அத்தகையவன் அல்லன். இங்கே ராமன் மௌனமாக இருக்கிறான், கேட்கிறான் மட்டுமே — அவனுடைய கவலை சுக்ரீவனின் சொற்களாலேயே தணிகிறது. ‘அளவற்ற வீரமுடையவனே’ என்ற விளி ராமனின் வீரத்தை நினைவூட்டுகிறது — சீதை கண்டுபிடிக்கப்பட்டதால் இப்போது அவனுடைய வீரத்துக்கு வாய்ப்பு வந்துள்ளது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்த இடத்தில் ‘வானரத்தலைவன் காணாமல் என் மதுவனத்தை அழிக்கமாட்டான்’ என்ற பாடம் உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘ஜனகன் மகளைக் காணாமல்’ என்று உள்ளது — பொருள் ஒன்றே. ‘நததாம்’ (முழங்கும்) என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நர்ததாம்’ (கர்ஜிக்கும்). சுக்ரீவனின் இந்தப் பேச்சே ராமனுக்கு அவன் நேரடியாகக் கூறும் முதல் ஆறுதல்; முந்தைய சர்க்கத்திலோ அவன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்.
பிறகு வானரர்களின் அந்த முழக்கத்தைக் கேட்டு, வானரர்களில் சிறந்த சுக்ரீவன் தன் வாலை நீளமாக நீட்டி வளைத்து உயர்த்தியவனாக மகிழ்ந்த மனமுடையவனானான். ராமனைக் காணும் ஆவலுடைய அந்த வானரர்களும் அங்கதனையும் வானரன் அனுமனையும் முன்னிறுத்தி வந்துசேர்ந்தனர். அங்கதன் முதலிய அந்த வீரர்கள் மிக மகிழ்ந்து, களிப்புடன் வானரவேந்தனுக்கும் ராகவனுக்கும் அருகே இறங்கினர். பெருந்தோளுடைய அனுமனும் தலைவணங்கி, ‘தேவி கட்டுப்பாட்டோடும் தீங்கின்றியும் இருக்கிறாள்’ என்று ராகவனுக்குத் தெரிவித்தான். ‘தேவி காணப்பட்டாள்’ என்ற அமுதம் போன்ற சொல்லை அனுமனின் வாயிலிருந்து கேட்டு, ராமன் லக்ஷ்மணனோடு மகிழ்ச்சியடைந்தான். வாயுமைந்தனிடம் உறுதியான நம்பிக்கை கொண்டிருந்த சுக்ரீவனை, மகிழ்ந்த லக்ஷ்மணன் பெருமதிப்போடு அன்புடன் நோக்கினான். பகைவீரர்களைக் கொல்லும் ராகவனும் பெரும் அன்போடு, மிகுந்த மதிப்போடு அனுமனை நோக்கினான். அனுமனின் அறிவிப்பின் முதல் சொல் — ‘கட்டுப்பாட்டோடும் தீங்கின்றியும்’ — சீதையின் கற்பையும் உடல்நலத்தையும் ஒருசேரச் சொல்கிறது; இதுவே ராமனின் முதல் கேள்வியாக இருந்திருக்கும். அவன் முதலில் வணங்குகிறான், பிறகு பேசுகிறான் — இதுவே தூதனின் பணிவு. சுக்ரீவன் வாலை உயர்த்துவது வானர இயல்பின் மகிழ்ச்சி அடையாளம், அரசனுக்கும் அதுவே. லக்ஷ்மணன் சுக்ரீவனைப் பெருமதிப்போடு நோக்குகிறான், ஏனெனில் அவனுடைய ஊகம் உண்மையாயிற்று; ராமன் அனுமனை நோக்குகிறான், ஏனெனில் பணியை நிறைவேற்றியவன் அவனே. இவ்வாறு ஒவ்வொருவருக்கும் உரிய மதிப்பைக் கவி பகிர்ந்தளிக்கிறார். இந்தச் சர்க்கத்தில் நாற்பத்துமூன்றாம் சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது — ராமனின் மகிழ்ச்சியின் நேரடி வருணனை. ‘நீளமாக நீட்டி வளைத்து உயர்த்திய வாலுடையவன்’ என்ற வருணனையை, ‘தன் வாலை நீளமாகவும் உயரமாகவும் ஆக்கினான்’ என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது. வானரர்கள் வானிலிருந்து இறங்கி முதலில் அரசனுக்கும் ராமனுக்கும் அருகே இறங்குகிறார்கள் — இதுவே தூதர்களின் தர்மம். இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராமன் பார்க்கிறான் மட்டுமே, பேசவில்லை; அவனுடைய கேள்விகள் அடுத்த சர்க்கத்தில் தொடங்கும். நாற்பதாம் சுலோகத்தின் பின்பாதி இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியோடு எழுத்துக்கு எழுத்து ஒத்துள்ளது. லக்ஷ்மணனின் அன்பு சுக்ரீவனிடம், ராமனின் மதிப்பு அனுமனிடம் — இவ்வாறு சர்க்கம் இருவருடைய நன்றியுணர்வோடு நிறைவடைகிறது.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥