சர்க்கம்
ராம லக்ஷ்மணரின் இலக்கண வருணனையும் ராமன்–சுக்ரீவன் நட்பின் கதையும்
சீதையின் சோதனைக் கேள்விகள், ராமனின் குணங்களும் உடல் இலக்கணங்களும், லக்ஷ்மணனின் வருணனை, ரிஷ்யமூகத்தில் சந்திப்பு, அணிகலன்களைக் காட்டுதல், வாலி வதம், தேடல், சம்பாதியின் சொல், அனுமனின் பிறப்பு வரலாறு, சீதையின் நம்பிக்கை
வானரச் சிறந்தோனிடமிருந்து அந்த ராமகதையைக் கேட்ட வைதேகி இனிய குரலில் ஆறுதலான இந்தச் சொற்களைச் சொன்னாள்: உனக்கு ராமனுடன் தொடர்பு எங்கே ஏற்பட்டது? லக்ஷ்மணனை நீ எப்படி அறிவாய்? வானரர்களுக்கும் மனிதர்களுக்கும் சந்திப்பு எப்படி நிகழ்ந்தது? வானரனே, ராமனுக்கும் லக்ஷ்மணனுக்கும் உரிய அடையாளங்கள் எவையோ, அவற்றை மீண்டும் சொல்; அதனால் என்னைச் சோகம் ஆட்கொள்ளாதிருக்கும். அவருடைய உடலமைப்பு, தோற்றம் எப்படிப்பட்டது? உருவம் எப்படிப்பட்டது? தொடைகள் எப்படி, கைகள் எப்படி? லக்ஷ்மணனைப் பற்றியும் சொல். வைதேகி இவ்வாறு கேட்டதும் வாயுமைந்தன் அனுமன் ராமனை உள்ளபடியே வருணிக்கத் தொடங்கினான்: தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடைய வைதேகி, அறிந்திருந்தும் நீ உன் கணவருடைய, லக்ஷ்மணனுடைய உடலமைப்பைப் பற்றி என்னிடம் கேட்கிறாய்; இது என் நற்பேறு. அகன்ற கண்களுடையவளே, ராமனிடமும் லக்ஷ்மணனிடமும் நான் கவனித்த அடையாளங்களைச் சொல்கிறேன், கேள். சீதையின் கேள்விகள் சோதனைக்காகவே — ராமனை நேரில் கண்டவனால் மட்டுமே அவருடைய உடலை நுட்பமாக வருணிக்க முடியும். மாயாவியான ராவணன் ராமனின் பெயரை அறிந்திருக்கலாம்; ஆனால் அவருடைய தொடைகளையும் கைகளையும் அறிந்திருக்க மாட்டான். அனுமனும் சோதனையை மகிழ்ச்சியுடன் ஏற்கிறான் — ‘நற்பேறு’ என்று சொல்கிறான்; ஏனெனில் இந்தக் கேள்வியே தன் உண்மைத்தன்மைக்குச் சான்று தர ஒரு வாய்ப்பு. முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் சீதை மௌனத்தை மேற்கொண்டாள்; இன்று அவளே பேசத் தொடங்குகிறாள் — இதுவே அவள் மனத்தில் நம்பிக்கையின் முதல் விதை. அவள் அனுமனை ‘வானரனே’ என்று விளிக்கிறாள், ‘ராக்ஷசனே’ என்று அல்ல. அவளுடைய கேள்விகள் மூவகையானவை — தொடர்பைப் பற்றியது, லக்ஷ்மணனை அறிந்ததைப் பற்றியது, மனிதர்–வானரர் சந்திப்பைப் பற்றியது. இந்தக் கேள்விகளே இந்த நீண்ட சர்க்கத்தின் வடிவமைப்பை உருவாக்குகின்றன — அனுமன் வரிசையாக அனைத்துக்கும் பதில் சொல்வான்: முதலில் உருவ வருணனை, பிறகு சந்திப்பின் கதை. ‘என்னைச் சோகம் ஆட்கொள்ளாதிருக்கும்’ என்ற சொல்லால், ராமனின் வருணனையைக் கேட்பதாலேயே தன் சோகம் தணிகிறது என்பதை அவள் ஒப்புக்கொள்கிறாள்.
ஜனகனின் மகளே, ராமன் தாமரை இதழ் போன்ற கண்களும், முழுநிலவு போன்ற முகமும் உடையவர்; அழகும் இனிய பண்பும் நிறைந்தவராகப் பிறப்பிலேயே தோன்றியவர். அவர் ஒளியில் சூரியனுக்கு நிகரானவர், பொறுமையில் பூமிக்கு நிகரானவர், அறிவில் பிருகஸ்பதிக்கு நிகரானவர், புகழில் இந்திரனுக்கு ஒப்பானவர். பகைவரை வாட்டும் அவர் உயிருலகையும், தம் மக்களையும், தம் ஒழுக்கத்தையும், அறத்தையும் காப்பவர். அழகியவளே, ராமன் உலகையும் நான்கு வருணங்களையும் காப்பவர்; உலகின் வரம்புகளை வகுப்பவரும், பிறரைக் கொண்டு அவற்றைக் கடைப்பிடிக்கச் செய்பவரும் அவரே. அவர் ஒளிமிக்கவர், மிகவும் போற்றப்படுபவர், பிரம்மசரிய விரதத்தில் நிலைத்திருப்பவர், நல்லோர் செய்த உதவியை அறிந்தவர், செயல்களை நடைமுறைப்படுத்தும் வழியை அறிந்தவர். அரசியல் நெறியில் பயிற்சி பெற்றவர், அந்தணர்களைப் போற்றுபவர், ஞானம் உடையவர், நல்லொழுக்கம் நிறைந்தவர், பணிவுடையவர், பகைவரை வாட்டுபவர். யஜுர்வேதத்தில் பயிற்சி பெற்றவர், வேதம் அறிந்தவர்களால் நன்கு போற்றப்படுபவர்; தனுர்வேதத்திலும், வேதத்திலும், வேதாங்கங்களிலும் நிலைபெற்றவர். அகன்ற தோள்களும், நீண்ட கைகளும், சங்கு போன்ற கழுத்தும், மங்கலமான முகமும், மறைந்த காறையெலும்புகளும், நன்கு சிவந்த கண்களும் உடைய அவர் ‘ராமன்’ என்ற பெயரால் மக்களிடையே புகழ்பெற்றவர். துந்துபி முழக்கம் போன்ற ஆழ்ந்த குரலும், பளபளப்பான நிறமும், பேராற்றலும் உடையவர்; சமச்சீரான, நன்கு பகுக்கப்பட்ட அங்கங்களுடையவர்; கருநிறம் கொண்டவர். அனுமனின் வருணனையில் முதலில் குணங்கள், பிறகு கல்வி, இறுதியில் உடல் — இந்த வரிசை பொருள் பொதிந்தது. சீதை உடலைப் பற்றிக் கேட்டாள்; அனுமனோ முதலில் குணங்களைச் சொல்கிறான்; ஏனெனில் ராமனின் குணங்கள் அவருடைய உடலைவிடப் பெரியவை. ‘மறைந்த காறையெலும்புகள்’ — காறையெலும்புகள் சதையால் மூடப்பட்டு வெளியே தெரியாமல் இருப்பது; இது சாமுத்திரிகா சாஸ்திரத்தில் நல்ல இலக்கணம். ‘வரம்புகளை வகுப்பவரும் கடைப்பிடிக்கச் செய்பவரும்’ என்பது ராமன் மரியாதா புருஷோத்தமர் என்பதைச் சுட்டுகிறது. இதனால் அனுமன் ராமனைப் பார்த்தது மட்டுமல்ல, அவர் அருகில் இருந்து அவருடைய இயல்பையும் புரிந்துகொண்டான் என்பது தெளிவாகிறது. இங்கே ராமனின் குணங்கள் மூன்று பிரிவுகளாகப் பகுக்கப்பட்டிருப்பதைக் காணலாம். முதல் பிரிவு தெய்வீக உவமைகள் — சூரியன், பூமி, பிருகஸ்பதி, இந்திரன். இரண்டாம் பிரிவு அரச தர்மம் — உலகைக் காத்தல், வருணங்களைக் காத்தல், வரம்புகளை நிலைநாட்டுதல், அரசியல் நெறி, அந்தணர்க்குச் சேவை. மூன்றாம் பிரிவு கல்வி — யஜுர்வேதம், தனுர்வேதம், வேதாங்கங்கள். பிறகு உடலின் வருணனை தொடங்குகிறது — தோள்கள், கைகள், கழுத்து, முகம், கண்கள், குரல், நிறம். பத்தாம் சுலோகம் முப்பத்தொன்றாம் சர்க்கத்திலும் ஏறக்குறைய அப்படியே வந்தது — ‘உயிருலகைக் காப்பவர்’ என்று; அனுமன் தன் முந்தைய கூற்றை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறான்; இது அவனுடைய சொல்லின் ஒருமைப்பாட்டைக் காட்டுகிறது. ‘பிரம்மசரிய விரதத்தில் நிலைத்திருப்பவர்’ என்ற சொல் சீதைக்குச் சிறப்பாக இனிமையானது — பிரிவிலும் ராமன் தன்னடக்கம் உடையவராக இருக்கிறார். ‘பளபளப்பான நிறம்’, ‘கருநிறம் கொண்டவர்’ என்ற இரு சொற்களால் ராமனின் கருநிறம் இருமுறை சொல்லப்படுகிறது; ஏனெனில் சீதை அந்த நிறத்தையே எப்போதும் நினைத்துக்கொண்டிருக்கிறாள். இவ்வாறு குணங்களும் உடலும் சேர்ந்து ராமனின் முழுச் சித்திரத்தை உருவாக்குகின்றன.
ராமன் மூன்றில் உறுதியானவர் — மார்பு, மணிக்கட்டு, கைப்பிடி ஆகிய மூன்று அங்கங்களும் திடமானவை; மூன்றில் நீண்டவர் — புருவங்கள், கைகள், ஆண்குறி ஆகியவை நீண்டவை; மூன்றில் சமமானவர் — கூந்தல் நுனி, விரைகள், முழங்கால்கள் ஆகியவை சமமானவை; மூன்றில் உயர்ந்தவர் — மார்பு, கொப்பூழின் ஓரம், வயிறு ஆகியவை உயர்ந்தவை. மூன்றில் சிவந்தவர் — கண்ணோரங்கள், நகங்கள், உள்ளங்கை உள்ளங்கால்கள் ஆகியவை சிவந்தவை; மூன்றில் பளபளப்பானவர்; மூன்றில் எப்போதும் ஆழமானவர் — குரல், நடை, கொப்பூழ். மூன்று மடிப்புகள் உடையவர், மூன்றில் தாழ்ந்தவர், நான்கில் வளைவுடையவர், மூன்று சுழிகள் உடையவர், நான்கு கலைகள் உடையவர், நான்கு ரேகைகள் உடையவர், நான்கு கிஷ்கு அளவுடையவர் — அதாவது நான்கு முழ உயரம் உடையவர், நான்கில் சமமானவர். பதினான்கு இணை அங்கங்களில் சமமானவர், நான்கு கோரைப்பற்கள் உடையவர், சிங்கம், புலி, யானை, காளை ஆகியவற்றைப் போன்ற நால்வகை நடை உடையவர்; பெரிய உதடுகளும் தாடையும் மூக்கும் உடையவர், ஐந்தில் பளபளப்பானவர், எட்டு நீண்ட எலும்புகள் உடையவர். பத்து அங்கங்கள் தாமரை போன்றவர், பத்து அங்கங்கள் பெரியவர், செல்வம், புகழ், ஆற்றல் ஆகிய மூன்றாலும் நிறைந்தவர், இரண்டில் தூயவர் — தாய்வழியிலும் தந்தைவழியிலும் தூய குலத்தவர்; ஆறில் உயர்ந்தவர், ஒன்பதில் மெல்லியவர், மூன்று காலங்களிலும் அறம், பொருள், இன்பம் ஆகியவற்றைக் கடைப்பிடிப்பவர். சத்திய தர்மத்தில் விருப்பமுடையவர், செல்வம் உடையவர், பொருள் சேர்ப்பதிலும் அருள் புரிவதிலும் ஈடுபாடுடையவர், இடத்தையும் காலத்தையும் பகுத்தறிபவர், எல்லா மக்களிடமும் இனிமையாகப் பேசுபவர். அவருடைய மாற்றாந்தாய் மகனான சகோதரன் சௌமித்திரி அளவற்ற ஒளியுடையவன்; அன்பிலும் உருவிலும் குணங்களிலும் அவரைப் போன்றவனே. இந்த இலக்கணங்களைப் பதிப்பின் இந்தி உரை விரிவாக விளக்குகிறது; இங்கே அதன்படி சுருக்கமாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளன. எண்களைக் கொண்டு வருணிப்பது இந்திய மரபின் தனிச்சிறப்பு — பெருமக்களின் இலக்கணங்கள் எண்ணிக்கையின் மூலம் நினைவில் கொள்ளப்படுகின்றன. பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் பதினான்கு இணைகள் எண்ணப்பட்டுள்ளன — புருவங்கள், மூக்குத் துளைகள், கண்கள், காதுகள், உதடுகள், மார்புக் காம்புகள், முழங்கைகள், மணிக்கட்டுகள், முழங்கால்கள், விரைகள், இடுப்பு, கைகள், கால்கள், தொடைகள். இந்த வருணனை சீதைக்கு உறுதியான சான்று — இவ்வளவு நுட்பமான அறிவு மாயாவியான ராவணனுக்கு இருக்க முடியாது. இந்தச் சுலோகங்கள் ராமாயணத்தில் மிகவும் புகழ்பெற்றவை; ஏனெனில் இவற்றில் மாமனிதனின் சாமுத்திரிகா இலக்கணங்கள் சூத்திர வடிவில் கோக்கப்பட்டுள்ளன. அனுமனின் நினைவாற்றல் இங்கே வியப்பூட்டுவது — அவன் ஒவ்வோர் அங்கத்தையும் எண்ணிச் சொல்கிறான்.
அந்த லக்ஷ்மணன் பொன்னிற ஒளியுடையவன், செல்வச் சிறப்புடையவன்; ராமனோ கருநிறமுடையவர், பெரும்புகழ் உடையவர். மனிதருள் புலிகளான அவ்விருவரும் உன்னைக் காண்பதையே பெருவிழாவாகக் கருதி, ஆவலுடன், பூமி முழுவதும் தேடிக்கொண்டிருந்தபோது எங்களுடன் சேர்ந்தனர். உன்னையே தேடிக்கொண்டு பூமியெங்கும் திரிந்த அவர்கள், தமையனால் அரசிலிருந்து இறக்கப்பட்டு, நாட்டிலிருந்து விரட்டப்பட்ட வானரத் தலைவன் சுக்ரீவனை, மரங்கள் அடர்ந்த ரிஷ்யமூக மலையின் அடிவாரத்தில் கண்டனர். தமையனின் அச்சத்தால் துயருற்று அமர்ந்திருந்தாலும் அவன் காண்பதற்கு இனியவனாக இருந்தான். தமையனால் அரசிலிருந்து இறக்கப்பட்டு நாட்டை இழந்த, சொன்ன சொல் தவறாத அந்த வானர அரசன் சுக்ரீவனுக்கு நாங்கள் பணிவிடை செய்துவந்தோம். பிறகு மரவுரி அணிந்து, சிறந்த விற்களைக் கைகளில் ஏந்திய அவ்விருவரும் ரிஷ்யமூக மலையின் அழகிய பகுதிக்கு வந்தனர். வில்லேந்திய அந்த மனிதப் புலிகளைக் கண்ட வானரச் சிறந்தோன் அச்சத்தால் மயங்கி மலையுச்சிக்குத் தாவினான். பிறகு உச்சியில் நின்றுகொண்டு வானரத் தலைவன் என்னையே விரைவாக அவர்களிடம் அனுப்பினான். சுக்ரீவனின் சொற்படி, அழகும் இலக்கணங்களும் நிறைந்த, மனிதருள் புலிகளான அந்தத் தலைவர்களின் முன்னே நான் கைகூப்பி நின்றேன். நான் உண்மை நிலையைத் தெரிவித்ததும் அவர்கள் அன்பு கொண்டனர். இங்கே அனுமன் தன் பங்கைத் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் இடையே முதல் பாலம் அவனே. கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் தொடக்கம் இங்கே சுருக்கமாக மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது. ‘பொன்னிற ஒளியுடைய’ லக்ஷ்மணன், ‘கருநிறமுடைய’ ராமன் — இந்த நிறங்களைச் சீதை நன்கு அறிவாள்; ஆகவே இதுவும் அறிமுகத்துக்குச் சான்று. சுக்ரீவனின் அச்சமும் இயல்பானதே — வாலியால் அனுப்பப்பட்டவர்களோ என்ற ஐயத்தால் அவன் ஓடினான். இவ்வாறு வானரர் தரப்பிலும் ஐயம் இருந்தது; அது அனுமனின் தூதால் நீங்கியது — இங்கே சீதையின் ஐயமும் அவனுடைய சொல்லாலேயே நீங்கப்போவதுபோல. சுக்ரீவன் சொன்ன சொல் தவறாதவன் என்பதும் இங்கே சொல்லப்படுகிறது — அவன் வாக்குறுதியைக் காப்பவன்; ஆகவே ராமனின் நட்புக்குத் தகுதியானவன். அனுமன் ‘என்னையே’ என்று சொல்கிறான் — எல்லா வானரர்களிலும் அவனையே நம்பகமான தூதனாகக் கருதிச் சுக்ரீவன் அனுப்பினான். இதனால் அனுமனின் தகுதியும் மறைமுகமாகச் சுட்டப்படுகிறது. ‘கைகூப்பி நின்றேன்’ — இன்று சீதையின் முன் கைகூப்பி நிற்பதுபோலவே, அன்று ராமனின் முன்னும் அவன் கைகூப்பி நின்றான். இவ்வாறு அனுமனின் பணிவு எங்கும் ஒன்றுபோலவே இருக்கிறது. ராம லக்ஷ்மணர் மரவுரி அணிந்திருந்தனர் என்ற சொல்லால், அவர்கள் இன்னும் தவக்கோலத்திலேயே திரிகிறார்கள், அரச உடை அணியவில்லை என்பதைச் சீதை அறிவாள். இவ்வாறு ராமன் சுக்ரீவனை முதன்முதலில் சந்தித்தது அனுமன் வழியாகவே நிகழ்ந்தது; ஆகவே இந்தக் கதைக்கு நம்பகமான சாட்சி அவனே. இதை அறிந்ததும் சீதையும் அவனை மேலும் நம்புகிறாள்.
மனிதருள் காளைகளான அவ்விருவரையும் என் முதுகில் ஏற்றி அந்த இடத்துக்குக் கொண்டுசென்று, மகாத்மாவான சுக்ரீவனிடம் உண்மையோடு அறிமுகப்படுத்தினேன். ஒருவரோடொருவர் உரையாடியதால் அவர்களுக்கிடையே மிகுந்த அன்பு பிறந்தது. அங்கே புகழ்மிக்க வானர அரசனும் மனித அரசனும் தங்கள் முந்தைய வரலாற்றைச் சொல்லிக்கொண்டு ஒருவருக்கொருவர் ஆறுதல் அளித்துக்கொண்டனர். பிறகு லக்ஷ்மணனின் தமையனான ராமன், ஒரு பெண்ணின் காரணமாகப் பேராற்றல் உடைய தமையன் வாலியால் விரட்டப்பட்ட சுக்ரீவனுக்கு ஆறுதல் கூறினார். பிறகு களைப்பின்றிச் செயலாற்றும் ராமன் உன்னை இழந்ததால் அடைந்த சோகத்தை லக்ஷ்மணன் வானரத் தலைவன் சுக்ரீவனிடம் தெரிவித்தான். லக்ஷ்மணன் சொன்ன சொல்லைக் கேட்ட வானரத் தலைவன், கிரகணத்தால் பீடிக்கப்பட்ட சூரியனைப் போல மிகவும் ஒளியிழந்தான். பிறகு, ராக்ஷசனால் நீ கவர்ந்து செல்லப்பட்டபோது, உன் உடலுக்கு அழகூட்டிய அணிகலன்களின் தொகுப்பை நீ தரையில் வீசினாயே, அவை அனைத்தையும் வானரப் படைத்தலைவர்கள் மகிழ்ச்சியுடன் கொண்டுவந்து ராமனிடம் காட்டினர்; ஆனால் நீ சென்ற வழியை அவர்கள் அறியவில்லை. அவற்றை நானே கொண்டுவந்து ராமனிடம் கொடுத்தேன். ஒலிக்கும், சிதறிக்கிடந்த அவற்றைக் கண்டு அவர் மனம் உடைந்தார். பார்ப்பதற்கு அழகான அவற்றை மடியில் வைத்துக்கொண்டு, தேவனைப் போல ஒளிரும் அந்தத் தெய்வம் பலவாறாகப் புலம்பினார். அவற்றைத் திரும்பத் திரும்பப் பார்த்து அழுது வாடிய தசரதன் மகனைச் சோகமெனும் நெருப்பு கொழுந்துவிட்டு எரித்தது. துயரத்தால் வருந்திய அந்த மகாத்மா நெடுநேரம் படுத்துக்கிடந்தார்; பலவகைச் சொற்களால் நான் அவரைச் சிரமப்பட்டு மீண்டும் எழச்செய்தேன். சௌமித்திரியுடன் கூடிய ராகவன் விலைமதிப்பற்ற அவற்றைத் திரும்பத் திரும்பப் பார்த்தும் காட்டியும், பின்னர் சுக்ரீவனிடம் ஒப்படைத்தார். இங்கே அனுமன் சீதையின் அணிகலன்களின் கதையைச் சொல்கிறான் — சீதையே அவற்றை ரிஷ்யமூகத்தில் வீசினாள்; ஆகவே இந்த நிகழ்ச்சி அவளுக்கும் ராமனின் தரப்பினருக்கும் மட்டுமே தெரியும். இதுவே எல்லாவற்றிலும் வலுவான அடையாளம். ‘நானே கொண்டுவந்தேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன்னைச் சாட்சியாக்குகிறான். ராமனின் புலம்பலின் வருணனை சீதையின் இதயத்தைத் தொடுகிறது — அவளுடைய கணவர் அவளைப் பிரிந்ததால் மயங்கித் தரையில் கிடந்தார். ‘சோகமெனும் நெருப்பு’ என்பது உருவகம் — சோகம் நெருப்பைப் போலக் கொழுந்துவிட்டு எரிகிறது; அணிகலன்கள் விறகு போல. இவ்வாறு அனுமன் ராமனின் அன்பின் ஆழத்தைச் சீதைக்குக் காட்டுகிறான். அணிகலன்கள் விழுந்தது ஆரண்ய காண்டத்தில் வருணிக்கப்பட்டுள்ளது — ராவணனால் கவர்ந்து செல்லப்பட்ட சீதை மலையுச்சியில் இருந்த ஐந்து வானரர்களைக் கண்டு, ராமன் தான் சென்ற வழியை அறியும்படி மேலாடையையும் அணிகலன்களையும் கீழே போட்டாள். அவளே ஏற்படுத்திய அந்த அடையாளம் இன்று பலன் தந்துவிட்டது — அதே அணிகலன்கள் ராமனைச் சுக்ரீவனுடன் இணைத்தன. ஆகவே சீதையின் அறிவே அவளைத் தேடுவதற்கு முதல் காரணம். இந்த நிகழ்ச்சி சீதைக்கும் வானரர்களுக்கும் மட்டுமே தெரியும், ராவணனுக்குத் தெரியாது என்பதால் அனுமன் இவை அனைத்தையும் விரிவாகச் சொல்கிறான். இந்தக் காரணத்தால் இந்த வரலாறு சீதைக்கு மறுக்க முடியாத சான்றாகிறது. ராமனின் புலம்பலின் வருணனையும் சீதையின் இதயத்தில் ஆழ்ந்த தாக்கத்தை ஏற்படுத்துகிறது — ராமன் தன்னை மறக்கவில்லை, தன் பிரிவால் மிகவும் துயருற்றிருக்கிறார் என்பதை அவள் இப்போது அறிகிறாள். ‘பலவகைச் சொற்களால் நான் அவரைச் சிரமப்பட்டு மீண்டும் எழச்செய்தேன்’ என்ற சொல்லால், ராமனின் துயர நேரத்தில் தான் அருகில் இருந்ததை அனுமன் காட்டுகிறான் — அவன் வெறும் தூதன் அல்ல, ராமனின் தோழனும் கூட. ‘சுக்ரீவனிடம் ஒப்படைத்தார்’ என்ற சொல்லிலிருந்து அந்த அணிகலன்கள் இன்னும் சுக்ரீவனின் பாதுகாப்பில் உள்ளன என்பது தெரிகிறது. இவ்வாறு தன் அணிகலன்களும் பத்திரமாக உள்ளன என்று கேட்டுச் சீதை நிம்மதி அடைவாள். ‘தேவனைப் போல ஒளிரும் தெய்வம்’ என்ற இரு சொற்கள் ராமனின் தெய்வத்தன்மையைச் சுட்டுகின்றன — சோகத்திலும் அவருடைய ஒளி அழியவில்லை. அவருடைய அழுகையும், வாட்டமும், மயக்கமும், மாமனிதனும் அன்புக்குரியவரைப் பிரிந்தால் சாதாரண மனிதனைப் போலத் துயரத்தை அனுபவிக்கிறான் என்பதைக் காட்டுகின்றன. இதைக் கேட்டதும் சீதையின் கண்களில் கண்ணீர் பெருகியிருக்கும்.
உயர்ந்த பெண்மணியே, எரிமலை எப்போதும் பெரும் சுடர்விடும் நெருப்பால் தகிப்பதுபோல, உன்னைக் காணாததால் ராகவன் வெந்து வாடுகிறார். வேள்விச்சாலையை நெருப்புகள் தகிப்பதுபோல, உன்னால் உண்டான உறக்கமின்மையும், சோகமும், கவலையும் மகாத்மாவான ராகவனைத் தகிக்கின்றன. பெரும் நிலநடுக்கத்தால் பெரிய மலை அசைவதுபோல, உன்னைக் காணாத சோகத்தால் ராகவன் நிலைகுலைகிறார். அரசகுமாரியே, மிக அழகிய காடுகளிலும், ஆறுகளிலும், அருவிகளிலும் திரிந்தாலும், உன்னைக் காணாமல் அவர் இன்பம் அடைவதில்லை. ஜனகனின் மகளே, மனிதருள் புலியான அந்த ராகவன் நண்பர்களுடனும் உறவினர்களுடனும் கூடிய ராவணனைக் கொன்று விரைவிலேயே உன்னை அடைவார். அப்போது ராமனும் சுக்ரீவனும் சேர்ந்து, வாலியைக் கொல்வதற்கும் உன்னைத் தேடுவதற்கும் ஒப்பந்தம் — அதாவது சபதம் — செய்துகொண்டனர். இங்கே மூன்று உவமைகளால் ராமனின் சோகம் வருணிக்கப்படுகிறது — எரிமலை, வேள்விச்சாலை, நிலநடுக்கத்தால் அசையும் மலை. மூன்று உவமைகளும் மலையுடனோ நெருப்புடனோ தொடர்புடையவை — ராமன் மலையைப் போல அசையாதவர்; ஆயினும் சோகத்தால் அசைக்கப்படுகிறார். ‘உறக்கமின்மை, சோகம், கவலை’ என்ற மூன்றும், கார்ஹபத்யம், ஆஹவனீயம், தக்ஷிணாக்னி என்ற மூன்று நெருப்புகள் வேள்விச்சாலையைத் தகிப்பதுபோல மூன்று நெருப்புகளாக உள்ளன. இதனால் தன் துயரம் ராமனின் துயரத்துக்கு நிகரானது என்பதைச் சீதை அறிவாள். சபதத்தைக் குறிப்பிடுவதன் மூலம், சீதையைத் தேடுவதே ராமன்–சுக்ரீவன் நட்பின் வேர் என்பது சுட்டப்படுகிறது. இந்தச் சுலோகங்கள் சீதைக்கு இருவகையில் முக்கியமானவை — ஒருபுறம் ராமனின் துயரத்தைக் கேட்டு அவள் இதயம் உருகுகிறது; மறுபுறம் ராமனின் அன்பு திடமானது என்ற நம்பிக்கை பிறக்கிறது. ‘விரைவிலேயே அடைவார்’ என்ற ஆறுதல் அவளுடைய இரண்டு மாதக் கெடு பற்றிய அச்சத்தைப் போக்குகிறது. வாலியைக் கொல்லும் சபதம், சீதையைத் தேடும் சபதம் — இரண்டுமே நிறைவேறின என்பது மேலே சொல்லப்படும்.
பிறகு வீரர்களான அந்த இரண்டு இளவரசர்களுடன் அந்த வானரத் தலைவன் கிஷ்கிந்தைக்குச் சென்றான்; போரில் வாலி வீழ்த்தப்பட்டான். ராமன் போர்க்களத்தில் வேகமாக வாலியைக் கொன்று, சுக்ரீவனை எல்லாக் கரடிகளுக்கும் வானரக் கூட்டங்களுக்கும் தலைவனாக்கினார். தேவி, இவ்வாறு ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் இடையே ஒற்றுமை உண்டாயிற்று; அவர்களுடைய தூதனாக வந்திருக்கும் என்னை அனுமன் என்று அறிந்துகொள். தன் அரசைப் பெற்ற சுக்ரீவன் தன் பெரும் வானரர்களை வரவழைத்து, பேராற்றல் உடைய அவர்களை உனக்காகப் பத்துத் திசைகளுக்கும் அனுப்பினான். பேராற்றல் உடைய வானரத் தலைவன் சுக்ரீவனால் கட்டளையிடப்பட்ட, மலையரசனைப் போன்ற அவர்கள் பூமியெங்கும் புறப்பட்டனர். பிறகு சுக்ரீவனின் சொல்லால் பரபரப்படைந்த நாங்களும் மற்ற வானரர்களும் உன்னைத் தேடிக்கொண்டு பூமி முழுவதும் திரிகிறோம். செல்வச் சிறப்பும் பேராற்றலும் உடைய, வாலியின் மகனான அங்கதன் என்ற வானரப் புலி படையின் மூன்றில் ஒரு பங்குடன் புறப்பட்டான். மலைகளில் சிறந்த விந்திய மலையில் வழிதவறி, திசை தெரியாமல், மிகுந்த சோகத்தில் ஆழ்ந்திருந்த எங்களுக்குப் பல பகலிரவுகள் கழிந்தன. செயல் நிறைவேறாது என்ற நம்பிக்கையிழப்பாலும், காலக்கெடு கடந்துவிட்டதாலும், வானர அரசனின் அச்சத்தாலும் நாங்கள் உயிரை விட ஆயத்தமானோம். மலைக்கோட்டைகளையும் ஆறுகளையும் அருவிகளையும் தேடியும் தேவி இருக்குமிடத்தை அடையாமல், உயிரை விடத் தீர்மானித்தோம். அனுமன் இங்கே கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் பிற்பகுதியைச் சுருக்கமாகச் சொல்கிறான் — வாலி வதம், அரசைக் கொடுத்தல், வானரர்களைத் திரட்டுதல், திசைகளுக்கு அனுப்புதல், தென்திசையில் அங்கதனின் குழு. ‘உனக்காக’ என்ற சொல் திரும்பத் திரும்ப வருகிறது — முயற்சி முழுவதும் சீதைக்காகவே. வானரர்களின் நம்பிக்கையிழப்பை வருணிப்பதால், தன்னைத் தேடுவது எளிதாக இருக்கவில்லை, பலர் உயிரை விடவும் ஆயத்தமானார்கள் என்பதைச் சீதை அறிவாள். சுக்ரீவனின் ஆணையின் கடுமையும் சுட்டப்படுகிறது — மாதக் கெடுவைக் கடந்தால் மரண தண்டனை என்ற அச்சம். ‘அவர்களுடைய தூதனாக வந்திருக்கும்’ என்ற சொல்லால் அனுமன் தன்னை ராமன், சுக்ரீவன் இருவருக்குமான தூதன் என்று சொல்கிறான் — அவன் இருவருக்கும் பிரதிநிதி. ராமனின் பக்கம் வானரப் படை முழுவதும் நிற்கிறது என்பதை இது சீதைக்குச் சுட்டுகிறது. ‘மலையரசனைப் போன்ற’ என்று வானரர்களின் பெருமை வருணிக்கப்படுகிறது — அவர்கள் மலைகளைப் போன்ற வலிமை உடையவர்கள். தென்திசைக் குழுவின் தலைவன் அங்கதன்; அவனுடைய குழுவில் அனுமனும் இருந்தான். விந்தியத்தில் வழிதவறியது, காலக்கெடு கடந்தது, சுக்ரீவனின் அச்சம் — இந்த மூன்றுமே வானரர்களின் நம்பிக்கையிழப்புக்குக் காரணங்கள். அவர்கள் உயிரை விட ஆயத்தமானார்கள் — சீதையைத் தேடுவதில் வானரர்கள் தங்கள் உயிரையும் புல்லாகக் கருதினார்கள் என்பதை இந்தச் சொல் சீதைக்குக் காட்டுகிறது. கதையின் இந்தப் பகுதி சீதைக்கு முற்றிலும் புதியது; ஏனெனில் கிஷ்கிந்தையின் நிகழ்ச்சிகளை அவள் அறியாள். ஆகவே அவள் எல்லாவற்றையும் நன்கு புரிந்துகொள்ளும்படி அனுமன் தெளிவாக, வரிசையாகச் சொல்கிறான். சுக்ரீவனின் ஆணையால் வானரர்கள் அனைவரும் ‘பரபரப்படைந்தனர்’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய அவசரமும் அச்சமும் ஒருசேரச் சுட்டப்படுகின்றன. இவை அனைத்தையும் சீதை நம்பிக்கையுடன் கேட்கிறாள். சுக்ரீவன் அரசைப் பெற்றது ராமன் செய்த உதவி; சீதையைத் தேடுவது சுக்ரீவன் செய்யும் கைம்மாறு.
பிறகு அந்த மலையின் உச்சியில் நாங்கள் பிராயோபவேசம் இருந்தோம் — உண்ணாநோன்பால் உயிர்விடத் தீர்மானித்தோம். வானரச் சிறந்தோர் அனைவரும் பிராயோபவேசம் இருப்பதைக் கண்டு, சோகக் கடலில் ஆழ மூழ்கிய அங்கதன் புலம்பினான் — வைதேகி, உன் இழப்பையும், வாலியின் வதத்தையும், எங்கள் பிராயோபவேசத்தையும், ஜடாயுவின் மரணத்தையும் நினைத்து. தலைவனின் கட்டளையால் நம்பிக்கையிழந்து சாகக் காத்திருந்த எங்களிடம், ஏதோ ஒரு செயலுக்காகவே வந்ததுபோல, வீரமிக்க ஒரு பெரும் பறவை வந்தது — கழுகரசன் ஜடாயுவின் உடன்பிறந்தவனான சம்பாதி என்ற கழுகரசன். தம்பியின் வதத்தைக் கேட்ட அவன் கோபத்துடன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: என் இளைய சகோதரன் யாரால் கொல்லப்பட்டான், எங்கே வீழ்த்தப்பட்டான்? வானரச் சிறந்தோரே, இதை உங்களிடமிருந்து அறிய விரும்புகிறேன். ஜனஸ்தானத்தில் கோர உருவுடைய ராக்ஷசனால் உன் பொருட்டு நிகழ்த்தப்பட்ட அந்தப் பெரும் வதத்தை அங்கதன் உள்ளபடியே அவனுக்குச் சொன்னான். ஜடாயுவின் வதத்தைக் கேட்டு வருந்திய அருணனின் மகனான அவன், அழகிய இடையுடையவளே, நீ ராவணனின் இருப்பிடத்தில் வசிக்கிறாய் என்று சொன்னான். மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும் சம்பாதியின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்ட அங்கதன் முதலான நாங்கள் அனைவரும் அங்கிருந்து புறப்பட்டு, விந்தியத்திலிருந்து எழுந்து கடலின் சிறந்த கரையை அடைந்தோம். உன்னைக் காணும் ஊக்கம் பெற்று, மகிழ்ச்சியும் தெம்பும் கொண்ட அங்கதன் முதலான வானரர்கள் அனைவரும் கடற்கரையை அடைந்தனர். உன்னைக் காணும் ஆவலுடைய அவர்கள் கடலைக் கண்டதும் மீண்டும் பயங்கரமான கவலையில் ஆழ்ந்தனர். அப்போது நான் கடலைப் பார்த்து, சோர்ந்துபோன வானரப் படையின் கடுமையான அச்சத்தை உதறித்தள்ளி, நூறு யோஜனை தாண்டினேன். இரவில் ராக்ஷசர்கள் நிறைந்த இலங்கைக்குள் நான் புகுந்தேன். ஜடாயுவைப் பற்றிய பகுதி சீதையின் இதயத்தைச் சிறப்பாகத் தொடுவது — அவளைக் காப்பதற்காக அவன் உயிரை விட்டான். அவனுடைய சகோதரனே இறுதியில் அவள் இருக்குமிடத்தைச் சுட்டிக்காட்டினான் — இது கதையின் அழகிய இயைபு. ‘ஜடாயுவின் மரணம்’ — அங்கதனின் புலம்பலில் ஜடாயுவை நினைத்ததே சம்பாதியை ஈர்த்தது; இது தெய்வச் செயல் போன்றது. அனுமனின் கடல் தாண்டுதல் ‘அச்சத்தை உதறித்தள்ளி’ என்ற ஒரே வாக்கியத்தில் சொல்லப்படுகிறது; தற்புகழ்ச்சி இல்லை. சம்பாதியின் வரலாற்றில் இரண்டு சிறப்புகள் உண்டு. முதலாவது — அவன் தொலைநோக்குடைய கழுகு; சீதை இலங்கையில் இருக்கிறாள் என்பது அவனாலேயே உறுதியானது. இரண்டாவது — அவனுடைய சகோதரன் ஜடாயு சீதையைக் காக்க முயன்று ராவணனால் கொல்லப்பட்டான். இவ்வாறு ஒரு சகோதரன் சீதைக்காக இறந்தான்; மற்றொருவன் அவள் இருக்குமிடத்தைக் காட்டினான். அங்கதனின் புலம்பலும் குறிப்பிடத்தக்கது — சீதையின் இழப்பு, தந்தை வாலியின் வதம், வானரர்களின் பிராயோபவேசம், ஜடாயுவின் மரணம் ஆகியவற்றை நினைத்து அவன் வருந்தினான். அந்தப் புலம்பலிலேயே ஜடாயுவின் பெயரைக் கேட்டுச் சம்பாதி அருகில் வந்தான். கடற்கரையில் வானரர்களுக்கு மீண்டும் கவலை — கடல் கரையற்றது, அதை யார் தாண்டுவார்? இங்கே அனுமன் தன் வீரத்தைச் சுருக்கமாகச் சொல்கிறான்; ஜாம்பவான் தூண்டியதையும் குறிப்பிடவில்லை. ‘இரவில் புகுந்தேன்’ என்ற சொல்லால் இலங்கைக்குள் புகுந்ததன் மறைவுத்தன்மை சுட்டப்படுகிறது. கடற்கரையை அடைந்ததும் வானரர்களின் ‘மகிழ்ச்சியும் தெம்பும்’, கடலைக் கண்டதும் ‘பயங்கரமான கவலை’ — இந்த உணர்வு மாற்றம் இங்கே நுட்பமாகச் சித்திரிக்கப்படுகிறது. அனுமன் அவர்களுடைய அச்சத்தை ‘உதறித்தள்ளி’ — அகற்றி — தனியாகக் கடலைத் தாண்டினான். அவனுடைய துணிவு தன்னலத்துக்காக மட்டுமல்ல, வானரப் படை முழுவதையும் காப்பதற்காகவும் கூட. இவ்வாறு தென்திசைத் தேடல் வெற்றி பெற்றது.
நான் ராவணனையும் கண்டேன், சோகத்தால் வாடும் உன்னையும் கண்டேன். குற்றமற்றவளே, நடந்தபடியே எல்லாவற்றையும் உனக்குச் சொல்லிவிட்டேன். தேவி, என்னுடன் பேசு; நான் தசரதன் மகனின் தூதன். ராமனுக்காக முயற்சி மேற்கொண்டவனாக, உனக்காக இங்கு வந்திருக்கும், சுக்ரீவனின் அமைச்சனான வாயுமைந்தன் என்று என்னை அறிந்துகொள். ஆயுதம் தாங்குவோர் அனைவரிலும் சிறந்த காகுத்ஸ்தன், உன் கணவர், நலமாக இருக்கிறார். தேவி, தமையனுக்குப் பணிவிடை செய்வதில் ஈடுபட்ட, மங்கல இலக்கணங்கள் உடைய லக்ஷ்மணன், வீரமிக்க உன் கணவரின் நலத்தில் ஈடுபாடு கொண்டிருக்கிறான். சுக்ரீவனின் சொல்லால் நான் ஒருவனே இங்கு வந்தேன்; துணையின்றி, விரும்பிய உருவம் எடுத்துத் திரிந்து, உன் வழியைத் தேட விரும்பி, நான் தென்திசை முழுவதும் கடந்து வந்தேன். நற்பேறாக, உன் இழப்பை எண்ணி வருந்தும் வானரப் படைகளின் துயரத்தை, உன்னைக் கண்டடைந்த செய்தியைச் சொல்வதன் மூலம் போக்குவேன். நற்பேறாக, நான் கடலைத் தாண்டியது வீணாகவில்லை; உன்னைக் கண்டதால் வரும் புகழை நான் அடைவேன். பேராற்றல் உடைய ராகவன் மக்களுடனும் உறவினர்களுடனும் கூடிய ராக்ஷசர் தலைவன் ராவணனைக் கொன்று விரைவிலேயே உன்னை அடைவார். வைதேகி, மலைகளில் சிறந்த மால்யவான் என்ற மலை உண்டு. அங்கிருந்து கேசரி என்ற வானரன் கோகர்ண மலைக்குச் சென்றான். என் தந்தையான அந்தப் பெரும் வானரன், தேவரிஷிகளால் கட்டளையிடப்பட்டு, கடலரசனின் புனிதத் தீர்த்தத்தில் சம்பசாதனன் என்ற அசுரனை அழித்தான் — கொன்றான். மைதிலி, அந்த வானரனின் மனைவியிடம் வாயுவால் நான் பிறந்தேன்; என் சொந்தச் செயலாலேயே உலகில் அனுமன் என்று புகழ்பெற்றேன். வைதேகி, நீ நம்புவதற்காகவே உன் கணவரின் குணங்களைச் சொன்னேன்; தேவி, விரைவிலேயே ராகவன் உன்னை இங்கிருந்து நிச்சயமாக அழைத்துச் செல்வார். அனுமனின் தன்னறிமுகம் இங்கே முழுமையடைகிறது — தந்தை கேசரி, பிறப்பு வாயுவின் அருளால், பெயர் தன் செயலால். ‘நான் ஒருவனே வந்தேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் துணிவைப் பணிவுடன் சுட்டுகிறான் — துணையின்றியும் தென்திசை முழுவதையும் தேடினான். ‘நற்பேறாக’ என்ற சொல் மும்முறை திரும்ப வருவது அவனுடைய மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகிறது — தேடலின் வெற்றி அவன் வாழ்வின் மிகப் பெரிய கணம். ‘நீ நம்புவதற்காகவே உன் கணவரின் குணங்களைச் சொன்னேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் நோக்கத்தை வெளிப்படையாக ஒப்புக்கொள்கிறான் — நீண்ட வருணனை நம்பிக்கைக்காகவே. இங்கே செய்தியின் சாரம் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — ராமன் நலம், லக்ஷ்மணன் அவருடைய பணிவிடையில் ஈடுபட்டிருக்கிறான், நான் ராமனின் செயலுக்காக வந்தேன். ‘தேவி, என்னுடன் பேசு’ என்ற வேண்டுகோள் நெஞ்சைத் தொடுவது — சீதையின் ஒரு சொல்லையாவது கேட்க அனுமன் விரும்புகிறான். ‘உன் இழப்பை எண்ணி வருந்தும்’ என்ற சொல்லால் வானரர்களுக்குச் சீதையிடம் உள்ள அன்பு தெரிகிறது — அவள் இறந்துவிட்டாள் என்று எண்ணி அவர்கள் வருந்திக்கொண்டிருந்தனர். மால்யவான், கோகர்ணம், சம்பசாதனன் போன்ற இடங்களின், பெயர்களின் குறிப்பால் அனுமனின் பிறப்புக் கதை வரலாற்றுத் தன்மை பெறுகிறது. கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் ஜாம்பவான் அவனுடைய பிறப்புக் கதையை அஞ்சனையோடு தொடர்புபடுத்திச் சொன்னார்; இங்கோ கேசரியின் பக்கத்திலிருந்து சொல்லப்படுகிறது. இருவகையிலும் அவன் வாயுவின் மகனும், கேசரியின் மனைவியிடம் பிறந்தவனும் ஆவான். அனுமன் தன் பிறப்புக் கதையை ஏன் சொல்கிறான்? இவன் மாயாவியான ராக்ஷசனாக இருக்கலாம் என்று சீதையின் மனத்தில் இருந்த ஐயத்தைப் போக்குவதற்காக — அவனுடைய குலம், தந்தை, பிறந்த இடம், பெயர் எல்லாம் தெளிவாகின்றன. ‘என் சொந்தச் செயலாலேயே உலகில்’ என்ற சொல் பணிவு நிறைந்தது — அவனுடைய புகழ் தந்தையால் வந்தது அல்ல, தன் செயலின் பலன். இறுதியில் ‘தேவி, விரைவிலேயே ராகவன் உன்னை இங்கிருந்து நிச்சயமாக அழைத்துச் செல்வார்’ என்ற உறுதியான சொல் சீதைக்கு ஆறுதல். ‘நற்பேறாக நான்’ என்ற அவனுடைய மகிழ்ச்சி எல்லா வானரர்களுடைய மகிழ்ச்சியும் ஆகும் — அவர்களுடைய துயரம் நீங்கப்போகிறது.
இவ்வாறு பொருத்தமான காரணங்களாலும் அடையாளங்களாலும் நம்பிக்கை பெற்ற, சோகத்தால் மெலிந்த சீதை அந்தத் தூதனை ஏற்றுக்கொண்டாள் — ராமனின் தூதன் என்று ஒப்புக்கொண்டாள். ஜானகி பெருமகிழ்ச்சியால் ஒப்பற்ற இன்பம் அடைந்து, வளைந்த இமைமயிர்களுடைய கண்களிலிருந்து ஆனந்தக் கண்ணீர் சொரிந்தாள். செம்மையும் வெண்மையும் கலந்த நீண்ட கண்களுடைய, அகன்ற கண்ணாளான அவளுடைய அழகிய முகம், ராகுவிடமிருந்து விடுபட்ட நட்சத்திரங்களின் அரசனான சந்திரனைப் போல ஒளிர்ந்தது. அவள் அனுமனை உண்மையான வானரனாகவே கருதினாள், வேறுவிதமாக அல்ல. பிறகு அனுமன் காண்பதற்கு இனியவளான அவளிடம் பதில் சொன்னான்: மைதிலி, இவை அனைத்தையும் உனக்குச் சொல்லிவிட்டேன்; ஆறுதல் அடை. நான் என்ன செய்யட்டும்? உனக்கு எப்படி விருப்பம்? நான் திரும்பிச் செல்கிறேன். மகரிஷிகளின் தூண்டுதலால் வானர வீரனான கேசரி போரில் சம்பசாதனன் என்ற அசுரனைக் கொன்றபோது, மைதிலி, வாயுவிடமிருந்து பிறந்த நான், ஆற்றலில் அவருக்கு நிகரான வானரனாக இருக்கிறேன். சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் சீதை சோகத்தால் மெலிந்தவள்; முடிவில் ஆனந்தக் கண்ணீர் சொரிபவள் — இதுவே சர்க்கத்தின் உணர்வு மாற்றம். ‘ராகுவிடமிருந்து விடுபட்ட நட்சத்திரங்களின் அரசன்’ என்ற உவமை அழகானது — கிரகணத்திலிருந்து விடுபட்ட சந்திரன் மீண்டும் ஒளிர்வதுபோல, சோகத்திலிருந்து விடுபட்ட அவளுடைய முகம் ஒளிர்கிறது. கடைசி சுலோகம் வம்சஸ்தம் என்ற யாப்பில் அனுமனின் பிறப்பின் சாரத்தை மீண்டும் சொல்லி, சர்க்கத்தை நிறைவு செய்கிறது. ‘காரணங்களால்’ என்ற சொல் தனிச்சிறப்புடையது — சீதை தர்க்கத்தாலும் சான்றுகளாலும் நம்புகிறாள், வெறும் உணர்ச்சியால் அல்ல. ‘நான் என்ன செய்யட்டும், நான் திரும்பிச் செல்கிறேன்’ என்ற அனுமனின் கேள்வியில் அவனுடைய பணிவு தெரிகிறது — அவன் தன் விருப்பப்படி எதையும் செய்வதில்லை; சீதையின் கட்டளையை எதிர்பார்க்கிறான். அடுத்த சர்க்கத்தில் கணையாழியைக் கொடுப்பதன் மூலம் நம்பிக்கை முழுமையடையும். ஆனந்தக் கண்ணீர் துயரக் கண்ணீரிலிருந்து வேறுபட்டது — இவை நம்பிக்கையின் அடையாளங்கள்.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥