சர்க்கம்
பானசாலையைக் காணுதலும், தர்மம் தவறியதோ என்ற ஐயமும், அதன் நீக்கமும்
‘இவள் சீதை அல்லள்’ என்ற முடிவு, பானசாலையில் உறங்கும் பெண்களைக் காணுதல், இறைச்சி, மது, உணவுகளின் வர்ணனை, பிறர் மனைவியரைக் கண்டதால் தர்மம் தவறியதோ என்ற ஐயம், மனம் கலங்காமையால் அந்த ஐயத்தின் நீக்கம்
பிறகு அந்த எண்ணத்தை உதறிவிட்டு அந்தப் பெருங்குரங்கு நிலைதெளிந்து நின்றது; சீதையைப் பற்றி வேறொரு சிந்தனையில் ஆழ்ந்தது: ‘ராமனைப் பிரிந்த அந்த அழகி உறங்கமாட்டாள், உண்ணமாட்டாள், தன்னை அலங்கரித்துக்கொள்ளமாட்டாள், மதுவைத் தொடவும் மாட்டாள். தேவர்களின் தலைவனே ஆனாலும் வேறொரு ஆடவனை அவள் அணுகமாட்டாள்; தேவர்களிடையேகூட ராமனுக்கு நிகரானவன் எவனும் இல்லை.’ ‘இவள் வேறொருத்தி’ என்று முடிவுசெய்து, சீதையைக் காணும் ஆவலுடன் அந்த வானரச் சிறந்தோன் மீண்டும் அந்தப் பானசாலையில் உலவினான். முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் அனுமனின் மகிழ்ச்சி வானர இயல்போடு வெளிப்பட்டது; இங்கேயோ அவனுடைய பகுத்தறிவு ஒளிர்கிறது. சீதையின் ஒழுக்கத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டு அவன் தர்க்கம் செய்கிறான் — ராமனைப் பிரிந்தவள் உறக்கம், உணவு, அலங்காரம், மது ஆகியவற்றை நாடமாட்டாள். மண்டோதரியோ அணிகலன்கள் பூண்டு, சுகமாக உறங்கி, பானசாலையில் இருக்கிறாள் — ஆகவே அவள் சீதை அல்லள். இந்தத் தர்க்கமே சீதையின் பதிவிரதத் தன்மைக்கு முதல் சான்று; அனுமன் அவளைக் காணாமலேயே இதை உறுதிசெய்கிறான். ‘ராமனுக்கு நிகரானவன் எவனும் இல்லை’ என்ற வாக்கியம் அனுமனின் ராமபக்தியையும், சீதையின் ராமநிஷ்டையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. இவ்வாறு மயக்கம் ஒரு கணத்திலேயே நீங்கியது; தேடல் மீண்டும் தொடங்கியது. இங்கே ‘பூயஸ்தத்ர சசார ஸ:’ (மீண்டும் அங்கே அவன் உலவினான்) என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பானபூமௌ சசார ஸ:’ (பானசாலையில் அவன் உலவினான்); மேலும் நான்காம் சுலோகத்தின் பின்பாதி வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. அனுமனின் இந்தத் தர்க்கம் வெறும் ஊகம் அல்ல; சீதையின் இயல்பைப் பற்றிய அறிவால் நிறுவப்பட்டது — சுக்ரீவனின் சபையில் ராமன் சொன்ன சீதையின் ஒழுக்கத்தை அவன் நினைவுகூர்கிறான். ‘மதுவைத் தொடவும் மாட்டாள்’ என்ற சொல் பானசாலையின் சூழலில் தனிப் பொருத்தம் பெறுகிறது. இவ்வாறு அவன் தன் மயக்கத்தைத் தானே திருத்திக்கொள்கிறான் — இதுவே அவனுடைய சுயபரிசோதனையின் ஆற்றல். மண்டோதரியைக் கண்டதால் உண்டான மகிழ்ச்சி கணநேரமே நீடித்தது; ஆனால் அதனால் அனுமன் மேலும் விழிப்புடையவனாகிறான் — வெறும் உருவத்தை வைத்து முடிவெடுக்கக் கூடாது என்று அவன் உணர்ந்துகொள்கிறான்.
அங்கே சில பெண்கள் விளையாட்டால் களைத்திருந்தனர்; சிலர் பாட்டால், சிலர் நடனத்தால் களைத்திருந்தனர்; வேறு சிலர் மதுவால் தளர்ந்து கிடந்தனர். சிலர் முரசுகள், மிருதங்கங்கள், சேலிகைகள் (சிறு வாத்தியங்கள்) மீது சாய்ந்திருந்தனர்; வேறு சிலர் உயர்ந்த விரிப்புகளின் மேல் படுத்து உறங்கினர். அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டவர்களும், அழகிய உரையாடலில் தேர்ந்தவர்களும், பாடல்களின் பொருளை உணர்ந்து பேசுபவர்களும், இடமும் காலமும் அறிந்தவர்களும், பொருத்தமான சொற்களைச் சொல்பவர்களும், காமக்கலையில் மேம்பட்டவர்களுமான ஆயிரம் மங்கையரால் நிறைந்த அந்தப் பானசாலையை வானரப் படைத்தலைவன் கண்டான். வேறோரிடத்திலும் அழகிய உரையாடலுக்குப் பின் உறங்கிய, சிறந்த இளம்பெண்கள் ஆயிரம் பேர் உறங்குவதை அவன் கண்டான். இடமும் காலமும் அறிந்த, பொருத்தமான சொல் பேசும், இன்பம் துய்த்து ஓய்ந்து உறங்கும் அந்தப் பெண்கூட்டத்தை வானரப் படைத்தலைவன் பார்த்தான். அவர்களிடையே நீண்ட கைகளையுடைய ராக்ஷசேசுவரன், பெரிய மாட்டுத் தொழுவத்தில் முதன்மையான பசுக்களிடையே நிற்கும் காளையைப் போல ஒளிர்ந்தான். அவர்களால் சூழப்பட்ட அந்த ராக்ஷசேந்திரன், காட்டில் பெண்யானைகளால் சூழப்பட்ட பெரிய ஆண்யானையைப் போலத் தானே பொலிந்தான். இந்தப் பகுதியில் பெண்களின் குணங்கள் சிறப்பாகக் குறிப்பிடப்படுகின்றன — அவர்கள் பாடலின் பொருளை அறிவார்கள், இடத்தையும் காலத்தையும் புரிந்துகொள்வார்கள், தகுந்த சொல்லைப் பேசுவார்கள் — அவர்கள் அழகிகள் மட்டுமல்லர், கலைகளில் தேர்ந்த சதுரர்களும் ஆவர். காளையும் யானையுமாகிய உவமைகள் ராவணனின் ஆண்மையையும் பெண்கள் மீதான அவனுடைய ஆட்சியையும் காட்டுகின்றன. எட்டாம், பத்தாம் சுலோகங்களில் ‘தேசகாலாபியுக்த’ (இடமும் காலமும் அறிந்த) என்ற அடி மீண்டும் வருவது வல்கேட்டின் இயல்பு; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ஒருமுறை மட்டுமே உள்ளது. பெண்களின் களைப்புக்கு நான்கு காரணங்கள் — விளையாட்டு, பாட்டு, நடனம், மது — வரிசையாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளன; இவ்வாறு இரவில் நிகழ்ந்து முடிந்த ஒரு கூடுகையின் சித்திரம் முழுமை பெறுகிறது. முரசு, மிருதங்கம், சேலிகை மீது உறங்குவது முந்தைய சர்க்கத்தில் வாத்தியங்களைத் தழுவி உறங்கியதன் வர்ணனையின் தொடர்ச்சி. ராவணன் இங்கே மீண்டும் காணப்படுகிறான்; ஆனால் இந்தச் சர்க்கத்தில் அனுமனின் கவனம் அவன்மீது அல்ல, அந்தப்புரத்தின் ஒவ்வொரு மூலையின் மீதும் உள்ளது. காளை, பெண்யானைகள் சூழ்ந்த ஆண்யானை ஆகிய உவமைகள் முந்தைய சர்க்கத்தின் சந்திரன்-நட்சத்திர உவமைக்கு ஒத்தவை.
மகாத்மாவான அந்த ராக்ஷசத் தலைவனின் மாளிகையில், எல்லா விருப்பப் பொருள்களும் நிறைந்த பானசாலையை அந்தக் குரங்குப் புலி கண்டான். அங்கே மான், எருமை, பன்றி ஆகியவற்றின் இறைச்சிகள் தனித்தனிப் பங்குகளாக வைக்கப்பட்டிருப்பதைக் கண்டான். பொன்னால் ஆன அகன்ற பாத்திரங்களில் இன்னும் உண்ணப்படாத மயில்களையும் கோழிகளையும், தயிரும் சௌவர்ச்சல உப்பும் சேர்த்த பன்றி இறைச்சியையும் வாத்ரீணஸப் பறவைகளையும், முள்ளம்பன்றிகளையும், மான்களையும் மயில்களையும் அனுமன் பார்த்தான். பலவகை கிருகலப் பறவைகள், ஆடுகள், பாதி உண்ணப்பட்ட முயல்கள், எருமைகள், ஏகசல்ய மீன்கள், நன்கு சமைத்து முடிக்கப்பட்ட செம்மறியாடுகள் ஆகியவற்றை அவன் கண்டான். பலதரப்பட்ட நக்கி உண்பவை, பருகுபவை, உண்பவை ஆகியவற்றையும், புளிப்பும் உப்பும் மேலிட்ட பலவகை ராகங்கள், காண்டவங்கள் ஆகியவற்றையும் அவன் கண்டான். வீசி எறியப்பட்ட விலையுயர்ந்த பெரிய சிலம்புகள், தோள்வளைகள், சிதறிக் கிடந்த பானபாத்திரங்கள், பலவகைப் பழங்கள் ஆகியவற்றோடு மலர்க்காணிக்கை செய்யப்பட்ட அந்தத் தரை மேலும் அழகுற்று விளங்கியது. ஆங்காங்கே வைக்கப்பட்ட, நன்கு அமைந்த படுக்கைகளாலும் இருக்கைகளாலும் அந்தப் பானசாலை நெருப்பில்லாமலேயே சுடர்விடுவது போலத் தோன்றியது. பலவிதமாக, சிறந்த பக்குவத்தோடு சமைக்கப்பட்டு, திறமையானவர்களால் தயாரிக்கப்பட்டுத் தனித்தனியே வைக்கப்பட்ட இறைச்சிகளாலும், தெளிந்த பலவகைத் தெய்வீக மதுக்களாலும், செயற்கையாகத் தயாரித்த மதுக்களாலும் அது நிறைந்திருந்தது. சர்க்கரை ஆசவங்கள், மாத்வீகங்கள், புஷ்பாசவங்கள், பழ ஆசவங்கள் ஆகியவை பலவகை மணப்பொடிகளால் தனித்தனியே தூய்மையாக்கப்பட்டிருந்தன. இங்கே உரைக்குறிப்பில் ராகம், காண்டவம் ஆகியவற்றின் பொருள் தரப்பட்டுள்ளது — திராட்சை, மாதுளைச் சாற்றில் கற்கண்டும் தேனும் கலந்தால், நீர்த்த சாறு ‘ராகம்’, கெட்டியானது ‘காண்டவம்’; அவ்வாறே மதுவகைகளும் — சர்க்கரையால் செய்தது சர்க்கரை ஆசவம், தேனால் செய்தது மாத்வீகம், இலுப்பைப் பூக்களால் செய்தது புஷ்பாசவம், திராட்சை முதலிய பழங்களால் செய்தது பழ ஆசவம். இந்தப் பகுதி ராவணனின் போக விலாசத்தின் உச்சத்தைக் காட்டுகிறது — இறைச்சி, மது, பெண்கள் எல்லாம் இங்கே உள்ளன. அனுமனின் பார்வையோ பற்றற்றது; அவன் எல்லாவற்றையும் பார்க்கிறான், ஆனால் எதையும் தொடுவதில்லை. இறைச்சிகளின் பன்முகத்தன்மை — மான்கள், எருமைகள், பன்றிகள், மயில்கள், கோழிகள், முயல்கள், ஆடுகள், செம்மறியாடுகள், மீன்கள் — ராக்ஷசர்களின் உணவின் இயல்பைக் காட்டுகிறது. ‘உண்ணப்படாத’, ‘பாதி உண்ணப்பட்ட’ என்ற சொற்களால் உணவின் மிச்சங்களும் சித்திரிக்கப்படுகின்றன. ‘நெருப்பில்லாமலேயே சுடர்விடுவது போல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றம் அணிகலன்களின், பாத்திரங்களின் ஒளியைக் குறிக்கிறது. இந்த வர்ணனை ராவணனின் நகரத்தின் செழிப்பையும் அவனுடைய போக நாட்டத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது; இத்தகைய இடத்தில் சீதை இருக்கமாட்டாள் என்ற அனுமனின் முடிவு மேலும் உறுதிப்படுகிறது. தெய்வீக மதுக்கள், செயற்கை மதுக்கள் — இயற்கையானவை, செய்யப்பட்டவை — என்ற வேறுபாடும் சொல்லப்பட்டுள்ளது; கடம்பு முதலிய மரங்களிலிருந்து தானாக ஊறும் மதுக்களே தெய்வீகமானவை என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது.
எங்கும் பரந்து வைக்கப்பட்ட மாலைகளாலும், பொற்கலசங்களாலும், பளிங்குப் பாத்திரங்களாலும், ஜாம்பூநதப் பொன்னாலான வேறு கமண்டலங்களாலும் சூழப்பட்ட அந்தத் தரை பொலிந்தது. வெள்ளியாலும் ஜாம்பூநதப் பொன்னாலும் ஆன குடங்களில் சிறந்த பானங்கள் நிறைந்த அந்த இடத்தை அந்தக் குரங்கு அங்கே கண்டது. பொன்னாலும் மணிகளாலும் ஆன, சீது என்ற மதுவால் நிறைந்த பாத்திரங்களை அவன் கண்டான். சில இடங்களில் பாதி மிஞ்சிய பானங்களையும், சில இடங்களில் முழுதும் குடித்து முடிக்கப்பட்டவற்றையும், சில இடங்களில் தொடப்படாமலேயே இருந்தவற்றையும் அவன் கண்டான். சில இடங்களில் பலவகை உண்பண்டங்களையும், சில இடங்களில் பங்கிட்டு வைத்த பானங்களையும், சில இடங்களில் பாதி மிஞ்சியவற்றையும் பார்த்துக்கொண்டே அவன் சுற்றித் திரிந்தான். அங்கே பெண்களின் படுக்கைகள் பல வெறுமையாக இருந்தன; சில அழகிய மங்கையர் ஒருவரையொருவர் தழுவிக்கொண்டு உறங்கினர். உறக்கத்தின் வலிமைக்குத் தோற்ற ஒரு பெண், இன்னொருத்தியின் ஆடையைப் பறித்து, அவளைத் தழுவி, நெருங்கி உறங்கினாள். அவர்களுடைய மூச்சுக் காற்றால், மெல்லிய காற்றுப் பட்டது போல, உடலில் அணிந்த ஆடையும் மாலையும் அதிகம் இல்லாமல் சற்றே அசைந்தன. குளிர்ந்த சந்தனம், சீது மது, தேன் ரசம், பலவகை மாலைகள், மலர்கள் ஆகியவற்றின் மணத்தையும், நீராடல், சந்தனப் பூச்சு, தூபம் ஆகியவற்றின் பலவகை மணத்தையும் சுமந்துகொண்டு, அடர்ந்த நறுமணக் காற்று அப்போது புஷ்பக விமானத்தில் வீசியது. அங்கே ராக்ஷசனின் மாளிகையில் சில மங்கையர் கருநிறத்தினர், சிலர் வெண்ணிறத்தினர், சிலர் கறுப்பு நிறத்தினர், சிலர் பொன்னிற மேனியர் உறங்கிக் கிடந்தனர். உறக்கத்தின் வசப்பட்டதால் காமத்தால் மயங்கிய அவர்களுடைய வடிவம், உறங்கும் தாமரைக்கொடிகளின் வடிவம் போல இருந்தது. இவ்வாறு பெருந்தேஜஸுடைய அந்தக் குரங்கு ராவணனின் அந்தப்புரம் முழுவதையும் எதுவும் விடாமல் கண்டது; ஜானகியையோ காணவில்லை. இருபத்தொன்பதாம், முப்பத்தாறாம் சுலோகங்கள் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தவை. பானபாத்திரங்கள் சில இடங்களில் நிறைந்தும், சில இடங்களில் பாதியாகவும், சில இடங்களில் வெறுமையாகவும் இருப்பது — இரவு விழாவின் ஒழுங்கற்ற முடிவைச் சித்திரிக்கிறது. பெண்களின் நிற வேறுபாடு — கருநிறம், வெண்ணிறம், கறுப்பு, பொன்னிறம் — ராவணன் அவர்களை எல்லா நாடுகளிலிருந்தும் கொண்டுவந்தான் என்பதைக் குறிக்கிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பிலுள்ள ‘க்வசித் ப்ரபின்னை: கரகை:’ (சில இடங்களில் உடைந்த கமண்டலங்களால்) என்ற இரண்டு அரைச் சுலோகங்கள் இங்கே இல்லை; அவை வல்கேட்டில் இல்லை. ‘இவ்வாறு எல்லாவற்றையும் எதுவும் விடாமல் ... ஜானகியையோ காணவில்லை’ என்ற வாக்கியம் தேடலின் ஒரு கட்டம் முடிந்ததைக் குறிக்கிறது — அந்தப்புரம் முழுவதும் பார்க்கப்பட்டது, ஆனால் இலக்கு கிட்டவில்லை. மண வர்ணனையில் புஷ்பக விமானம் மீண்டும் குறிப்பிடப்படுவதால், இந்தக் காட்சி முழுவதும் விமானத்தின் உள்ளேயே நிகழ்கிறது என்பது நினைவூட்டப்படுகிறது. பெண்கள் ஆடை மாறிக் கிடந்ததன் வர்ணனை உறக்கத்தின், மதுமயக்கத்தின் விளைவைக் காட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியில் அனுமனின் பார்வை பாத்திரங்கள், படுக்கைகள், பெண்கள், மணம் என வரிசையாக அந்தப்புரம் முழுவதையும் தழுவுகிறது; எந்த இடமும் சோதிக்கப்படாமல் விடுபடுவதில்லை. ஆகவே ‘எதுவும் விடாமல்’ என்ற சொல் மிகைக்கூற்று அல்ல; அவனுடைய உழைப்பின் உண்மையான வர்ணனை. ஆயினும் பலன் வெறுமையே — இதுவே மனச்சோர்வின் விதை; அடுத்த சர்க்கத்தில் அது விரிவாக வெளிப்படுகிறது.
அந்தப் பெண்களைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்த அந்தப் பெருங்குரங்கு, தர்மத்தைப் பற்றிய அச்சத்தால் கலங்கி, பெரும் ஐயத்திற்கு உள்ளானான்: ‘உறங்கிக் கிடக்கும் பிறர் மனைவியரின் அந்தப்புரத்தை இவ்வாறு உற்றுநோக்குவது என் தர்மத்தைப் பெரிதும் அழிக்கும். என் பார்வை இதற்கு முன் பிறர் மனைவியரை நாடிச் சென்றதில்லை; இங்கோ பிறன் கைக்கொண்ட இந்த மனைவியர் கூட்டத்தை நான் பார்த்துவிட்டேன்.’ பிறகு, ஒரே இலக்கில் உறுதியாக நிலைத்த மனமுடைய அந்த மனவலிமையாளனுக்கு, செய்ய வேண்டிய காரியத்தின் முடிவைக் காட்டும் வேறொரு சிந்தனை தோன்றியது: ‘ராவணனின் மனைவியர் அனைவரையும், அவர்கள் அச்சமின்றி உறங்கும் நிலையில், நான் உண்மையில் பார்த்தேன்; ஆயினும் என் மனத்தில் சிறிதளவும் விகாரம் உண்டாகவில்லை. நல்லதும் தீயதுமான எல்லா நிலைகளிலும் புலன்கள் அனைத்தையும் இயக்குவதற்குக் காரணம் மனமே; அதுவோ என்னிடம் நன்கு நிலைபெற்றிருக்கிறது. மேலும் வைதேகியை வேறு இடத்தில் என்னால் தேட முடியாது; தேடும்போது பெண்கள் எப்போதும் பெண்களிடையேதான் காணப்படுவார்கள்.’ இந்தப் பகுதியே சர்க்கத்தின் இதயம். அனுமன் பிரம்மசாரி, தர்மம் அறிந்தவன்; ஆகவே உறங்கும் பிறர் மனைவியரைப் பார்ப்பதுகூடத் தனக்குக் குற்றமாகும் என்று அவன் ஐயுறுகிறான். ஆனால் அவன் தர்மத்தின் வேரை மனத்தில் காண்கிறான் — செயல் அல்ல, செயலைத் தூண்டும் மனநிலையே தர்மத்தையும் அதர்மத்தையும் தீர்மானிக்கிறது. மனம் கலங்காமல் இருந்தால் பார்வையும் குற்றமற்றதே; சிறப்பாக, அந்தப் பார்வை தலைவனின் காரியத்திற்காக நிகழும்போது. இந்தி உரையும் அதே கருத்தைத் தெளிவாக்குகிறது — ‘என் மனம் முழுவதும் நிலையாக இருக்கிறது; அதற்கு எங்கும் விருப்போ வெறுப்போ இல்லை.’ இந்தப் பகுத்தறிவு கீதையின் நிஷ்காம கர்மக் கொள்கையின் முன்வடிவம் போன்றது. ‘காமம் த்ருஷ்டா மயா’ (உண்மையில் என்னால் பார்க்கப்பட்டனர்) என்பதில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘த்ருஷ்டா’ (செயப்பாட்டு வினையெச்சம்), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘த்ருஷ்ட்வா’ (பார்த்து); இரண்டு வகையிலும் பொருள் ஒன்றே. இந்தச் சிந்தனையின் வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் ஐயம், பிறகு சுயபரிசோதனை, பிறகு தத்துவ ஆய்வு, இறுதியில் தர்க்கத்தால் முடிவு. அனுமன் வீரன் மட்டுமல்லன், தர்மத்தின் நுட்பங்களை அறிந்த சிந்தனையாளனும் ஆவான். ‘ஒரே இலக்கில் உறுதியாக நிலைத்த மனமுடைய’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய ஒருமுகப்பாட்டை — ராமகாரியத்திலேயே மனம் நிலைத்திருப்பதை — காட்டுகிறது. ஆகவே அவனுடைய பார்வை காமத்தால் தூண்டப்பட்டதல்ல, கடமையால் தூண்டப்பட்டது. இங்கே சொல்லப்பட்ட கொள்கை — மனமே புலன்களை இயக்குகிறது — உபநிடதங்களிலும் புகழ்பெற்றது: ‘மன ஏவ மனுஷ்யாணாம் காரணம் பந்தமோக்ஷயோ:’ — மனிதர்களின் பந்தத்திற்கும் விடுதலைக்கும் மனமே காரணம். அனுமன் அந்தக் கொள்கையைத் தன் நடத்தையில் செயல்படுத்துகிறான். அவனுடைய ஐயமும் அவனுடைய நல்லொழுக்கத்தின் அடையாளமே — தர்மம் அறியாதவன் ஐயம் கொள்வதில்லை. இவ்வாறு ஐயமும் அதன் நீக்கமும் ஆகிய இரண்டுமே அவனுடைய தர்மநிஷ்டையைக் காட்டுகின்றன.
‘எந்த உயிரினம் எந்த இனத்தைச் சேர்ந்ததோ, அந்த இனத்திடையேதான் அதைத் தேடுவார்கள்; காணாமல்போன ஒரு பெண்ணைப் பெண்மான்களிடையே தேட முடியாது. ஆகவே ராவணனின் இந்த அந்தப்புரம் முழுவதையும் நான் தூய மனத்தோடு தேடிப் பார்த்துவிட்டேன்; ஜானகியோ காணப்படவில்லை.’ தேவகன்னியர், கந்தர்வகன்னியர், நாககன்னியர் ஆகியோரை நோக்கியும் வீரியமுடைய அனுமன் ஜானகியைக் காணவே இல்லை. அவளைக் காணாமல், வேறு சிறந்த பெண்களையே கண்டுகொண்டிருந்த அந்த வீரக் குரங்கு அங்கிருந்து விலகிப் புறப்படத் தொடங்கியது. திருமிக்க அந்த மாருதி மீண்டும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் முயற்சியை மேற்கொண்டு, பானசாலையை விட்டுவிட்டு அவளைத் தேடத் தொடங்கினான். ‘எந்த உயிரினம் எந்த இனத்தைச் சேர்ந்ததோ’ என்ற நியாயம் உலகில் புகழ்பெற்றது — மானை மான்களிடையே, பறவையைப் பறவைகளிடையே தேடுவார்கள்; ஆகவே பெண்ணைப் பெண்களிடையேதான் தேட வேண்டும். இதன்மூலம் அனுமன் தன் செயலின் பொருத்தத்தைத் தர்க்கத்தால் நிலைநாட்டுகிறான். ‘தூய மனத்தோடு’ என்ற சொல் அவனுடைய சுயபரிசோதனையின் பலன். இறுதியில் அவன் மனம் தளரவில்லை; ‘முயற்சியை மேற்கொண்டு’ — மீண்டும் முயல்கிறான். நாற்பத்தெட்டாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட்டில் அது அடுத்த சர்க்கத்தின் தேடலுக்குப் பாலமாக அமைகிறது. நாற்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘ப்ரஸ்தாதும்’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ப்ரத்யாதும்’ — பொருள் வேறுபடுகிறது: அச்சுப் பதிப்பில் ‘புறப்பட’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘சிந்திக்க’. நாற்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘பரிமார்கதே’ என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பரிமார்க்யதே’; அச்சுப் பதிப்பின் வடிவமே காக்கப்பட்டுள்ளது. இந்தச் சர்க்கத்துடன் தேடலின் முதல் நீண்ட கட்டம் — ராவணனின் அந்தப்புரமும் பானசாலையும் — முடிவடைகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் அனுமன் வேறு இடங்களை — கொடிவீடுகள், சித்திரசாலைகள், இரவு மாளிகைகள் — தேடுகிறான்; ஆனால் அங்கும் மனம் சோர்கிறான். ‘திருமிக்க’ என்ற அடைமொழி மனச்சோர்விலும் அவனுடைய ஒளி குன்றவில்லை என்பதைக் குறிக்கிறது; ‘முயற்சியை மேற்கொண்டு’ என்ற சொல் அடுத்த சர்க்கத்தின் ‘அநிர்வேத: ச்ரியோ மூலம்’ (மனம் தளராமையே செல்வத்தின் வேர்) என்ற வாக்கியத்திற்கு முன்னறிவிப்பு.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥