கிஷ்கிந்தா காண்டம்
சர்க்கம்
பம்பை தரிசனமும் ராமனின் புலம்பலும்
பம்பைப் பொய்கையைக் கண்டதால் ராமனின் கலக்கம், வசந்த வர்ணனை, சீதையை நினைந்து புலம்பல், லக்ஷ்மணனின் ஊக்கமூட்டும் உபதேசம், ராமன் மனஉறுதி பெறுதல், ராகவர்கள் இருவரையும் கண்டு சுக்ரீவன் முதலானோரின் அச்சம்
ஆரண்ய காண்டத்தின் இறுதியில் கபந்தன் காட்டிய பம்பைப் பொய்கையை அடைந்து, தாமரைகளும் நீலோற்பலங்களும் மீன்களும் நிறைந்த அந்தத் தடாகத்தின் அருகே சென்று, சௌமித்ரியுடன் இருந்த ராமன் புலன்கள் கலங்கியவனாகப் புலம்பினான். அதைக் கண்டமாத்திரத்திலேயே மகிழ்ச்சியால் அவனுடைய புலன்கள் நடுங்கின; காமத்தின் வசப்பட்ட அவன் லக்ஷ்மணனிடம் இவ்வாறு சொன்னான். இங்கே ‘ஹர்ஷாத்’ (மகிழ்ச்சியால்) என்ற சொல் கவனிக்கத் தக்கது — பொய்கையின் அழகு முதலில் அவனை மகிழ்விக்கிறது; அதுவே பிறகு சோகத்தைத் தூண்டுகிறது; ஏனெனில் அன்பியைப் பிரிந்தவனுக்கு அழகானவை யாவும் துயரத்துக்கே காரணமாகின்றன. அவன் சொல்கிறான் — ‘சௌமித்ரியே, வைடூரியம்போல் தெளிந்த நீரையுடைய பம்பை ஒளிர்கிறது; மலர்ந்த தாமரைகளும் நீலோற்பலங்களும் கொண்டு, பலவகை மரங்களால் அழகுபெற்று விளங்குகிறது. காண இனிய பம்பையின் இந்தக் காட்டைப் பார் — இங்கே மரங்கள் சிகரங்களுடைய மலைகள்போல் விளங்குகின்றன. ஆனால் சோகத்தால் வெந்துகொண்டிருக்கும் என்னை மனக்கவலைகள் வருத்துகின்றன — பரதனின் துயரத்தாலும் வைதேகி கவரப்பட்டதாலும்.’ ‘ஆதய:’ என்பவை மனத்தின் வேதனைகள்; ‘வியாதய:’ என்பவையோ உடலின் நோய்கள்; இங்கே மனத்துயரே சொல்லப்படுகிறது. ‘சோகத்தால் வாடும் எனக்கும் பலவண்ணக் காடுகளையுடைய பம்பை அழகாகவே தோன்றுகிறது’ என்ற வாக்கியத்தால் கவி விப்ரலம்ப சிருங்காரத்தின் (பிரிவுக் காதலின்) வேரைக் காட்டுகிறார் — சோகம் அழகை அழிப்பதில்லை; மாறாக அதை இன்னும் கூர்மையாக்குகிறது. பலவகை மலர்கள் சிதறிக் கிடப்பதாக, குளிர்ந்த நீருடையதாக, மங்களமானதாக, தாமரைகளால் மூடப்பட்டதாக, மிக இனிய தோற்றமுடையதாக, பாம்புகளும் கொடிய விலங்குகளும் திரிவதாக, மான்களும் பறவைகளும் நிறைந்ததாக அது வர்ணிக்கப்படுகிறது. நீலமும் மஞ்சளுமான புல்வெளி, மரங்களின் பலவகை மலர்களால் விரிப்புகள் விரிக்கப்பட்டதுபோல மேலும் ஒளிர்கிறது. ‘பரிஸ்தோமை:’ (விரிப்புகளால்) என்ற படுக்கைவிரிப்பு உவமை அடுத்த சுலோகங்களில் மீண்டும் வரும். இந்தச் சர்க்கம் கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் வாயில்; வால்மீகியின் வர்ணனைத் திறனுக்கு மிகச் சிறந்த சான்று. ஆரண்ய காண்டத்தில் கபந்தன் சொல்லியிருந்தான் — ‘பம்பைக்குச் செல்; அங்கே சபரி; பிறகு ரிஷ்யமூகத்தில் சுக்ரீவன்’ என்று; அதே வழியின் தொடக்கம் இது. ஆனால் கவி கதையை விரைவுபடுத்துவதில்லை; ஏறக்குறைய நூற்றைம்பது சுலோகங்களால் அவர் வசந்த ருதுவையும் பம்பைப் பொய்கையையும் ஓவியமாகத் தீட்டுகிறார்; ஏனெனில் அந்த ஓவியமே ராமனின் பிரிவுவேதனையின் கண்ணாடி. முதல் சுலோகத்திலேயே ‘ஆகுலேந்த்ரிய:’ (புலன்கள் கலங்கியவன்) என்ற சொல்லால், இனி வர்ணிக்கப்படுவது அமைதியானவனின் பார்வை அல்ல, கலங்கியவனின் பார்வையே என்று கவி குறிப்பிடுகிறார். ‘விலலாப’ (புலம்பினான்) என்ற வினைச்சொல்லால் சர்க்கத்தின் முழுத் தொனியும் தீர்மானிக்கப்படுகிறது — இந்த வர்ணனை புகழ்ச்சி அல்ல; புலம்பலே. இங்கே இதையும் கவனிக்க வேண்டும் — முதல் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்போடு எழுத்துக்கு எழுத்து ஒத்துப்போகிறது; ஆகவே ஆரண்ய, கிஷ்கிந்தா காண்டங்களின் சந்திப்பு இரு பதிப்புகளிலும் ஒன்றே.
‘எங்கும் சிகரங்கள் மலர்ச்சுமையால் செழித்திருக்கின்றன; நுனிகளில் மலர்ந்த கொடிகளால் எல்லாப் பக்கமும் தழுவப்பட்டிருக்கின்றன. சௌமித்ரியே, இது இனிய காற்று; இது காமம் பெருகும் காலம்; மணம் கமழும் நறுமண மாதம் இது; மரங்களில் மலர்களும் கனிகளும் தோன்றியிருக்கின்றன. மலர்கள் நிறைந்த காடுகளின் வடிவங்களைப் பார் — மேகங்கள் மழை பொழிவதுபோல அவை மலர்மழை பொழிகின்றன. அழகிய பாறைத்தளங்களில் பலவகைக் காட்டுமரங்கள் காற்றின் வேகத்தால் அசைந்து மலர்களால் நிலத்தை மூடுகின்றன. உதிர்ந்தவை, உதிர்ந்துகொண்டிருப்பவை, மரங்களிலேயே இருப்பவை — இம்மலர்களோடு காற்று எங்கும் விளையாடுவதுபோல் இருக்கிறது.’ ஒரே உவமை மூன்றாக விரிக்கப்படுகிறது — காற்று விளையாடுகிறது, காற்று பாடுகிறது, காற்று ஆடவைக்கிறது. ‘மலர்கள் நிறைந்த மரங்களின் பலவகைக் கிளைகளை அசைத்துக்கொண்டிருக்கும் காற்றைத், தம் இடம் விட்டுக் கலைந்த வண்டுகள் பின்தொடர்ந்து பாடுகின்றன; மதங்கொண்ட குயில்களின் கூவலால் மரங்களை ஆடவைப்பதுபோல, மலைக்குகைகளிலிருந்து வெளிப்படும் அது பாடுவதுபோல் தோன்றுகிறது. மிகுதியாக அசைக்கும் அந்தக் காற்றால் இந்த மரங்கள் கிளைநுனிகள் ஒன்றோடொன்று பிணைந்து, கோக்கப்பட்டவைபோல் காணப்படுகின்றன. இனிய தொடுகையுடைய, சந்தனம்போல் குளிர்ந்த, புனித மணத்தைச் சுமந்துவரும், களைப்பைப் போக்கும் அந்தக் காற்றே வீசுகிறது. தேன்மணம் கமழும் காடுகளில் ரீங்கரிக்கும் வண்டுகளோடு, காற்றால் அசைக்கப்பட்ட இந்த மரங்கள் ஒலிப்பவைபோல் இருக்கின்றன.’ இங்கே காற்றே சர்க்கத்தின் நாயகன் போல — அது விளையாடுகிறது, பாடுகிறது, ஆடவைக்கிறது, மணம் சுமக்கிறது, களைப்பைப் போக்குகிறது; ஆனால் அதன் தொடுகையே பின்னால் ராமனுக்கு நெருப்புபோல் ஆகப்போகிறது. இந்த முரணே உத்தீபன விபாவத்தின் (உணர்வைத் தூண்டும் புறக்காரணத்தின்) இலக்கணம். இப்பகுதியில் இயற்கையின் சித்திரம் ஆறு புலவாயில்களின் வழியே நடக்கிறது — உருவம் (மலர்ச்சுமை, நீலமும் மஞ்சளுமான புல்வெளி), மணம் (நறுமண மாதம், புனித மணம்), தொடுகை (இனிய காற்று, சந்தனக் குளிர்ச்சி), ஒலி (வண்டுகளின் ரீங்காரம், குயில்களின் கூவல்), சுவை (தேன்), மனம் (காமம் பெருகும் காலம்). இதனால் வர்ணனை வெறும் காட்சியாக இல்லாமல், எல்லாப் புலன்களாலும் உணரப்படும் அனுபவமாகிறது. ‘மேகங்களின் மழைபோல மலர்மழை’ என்ற உவமையால் மரங்கள் மேகங்களாகக் கற்பிக்கப்படுகின்றன; இந்த உவமையை ராமன் பின்னாலும் மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்துவான், ஏனெனில் மழைக்காலமும் பிரிந்தவர்களுக்கு மிகுந்த துயரக் காலமே. ‘இடம் கலைந்த வண்டுகள் பின்தொடர்ந்து பாடுகின்றன’ என்ற வாக்கியத்தில் காற்று பாடகன், வண்டுகள் பின்பாட்டுக்காரர்கள் — இசையரங்கின் உருவகம் இது. ‘கோக்கப்பட்டவைபோன்ற மரங்கள்’ என்பது காற்றால் ஒன்றோடொன்று பிணைந்த கிளைநுனிகளின் சித்திரம் — பிரிந்திருக்கும் ராமனின் பார்வையில் எங்கும் இணைவே தெரிகிறது; அதுவே அவனுடைய வேதனையைப் பெருக்குகிறது. ‘களைப்பைப் போக்கும் காற்று’ — பொதுமக்களுக்கு இன்பம் தருவதே பிரிந்தவனுக்குத் துன்பம் தருகிறது என்பது அடுத்த சுலோகங்களில் தெளிவாகும். பத்தாம் சுலோகத்தில் ‘காமம் பெருகும் காலம்’ என்று சொல்லிவிட்டு, பதினொன்றாம் சுலோகத்தில் ‘காடுகளின் வடிவங்களைப் பார்’ என்று லக்ஷ்மணனுக்குக் கட்டளை; இவ்வாறு ஒவ்வொரு சுலோகத்திலும் ‘பஶ்ய’ (பார்) என்ற வினைச்சொல்லால் கவி கேட்போனின் பார்வையை வழிநடத்துகிறார். இந்த ‘பார்’ என்ற நடை இந்தச் சர்க்கத்தில் ஏறக்குறைய இருபது முறை கையாளப்பட்டிருக்கிறது; அதனால் வர்ணனை கவியின் வெறும் கூற்றாக இல்லாமல் உரையாடல் வடிவம் பெறுகிறது. லக்ஷ்மணனோ எந்தப் பதிலும் சொல்வதில்லை — இந்த நீண்ட புலம்பலில் அவனுடைய மௌனமே கேட்போனின் இடம். ‘மலர்களும் கனிகளும் தோன்றிய மரங்களையுடைய மாதம்’ என்பது சைத்ர மாதத்தின் அடையாளம் — அப்போது மரங்கள் ஒரே நேரத்தில் பூக்கவும் காய்க்கவும் செய்கின்றன.
‘அழகிய மலைச்சாரல்களில் மலர்கள் நிறைந்த மனத்தைக் கவரும் பெருமரங்களால் சிகரங்கள் சூழப்பட்ட மலைகள் விளங்குகின்றன. மலர்களால் மூடப்பட்ட உச்சிகளையுடைய, காற்றின் அசைவால் துள்ளும், வண்டுகளையே தலையணியாகக் கொண்ட இந்த மரங்கள் பாடுவனபோல் இருக்கின்றன. எங்கும் நன்கு மலர்ந்த கர்ணிகார மரங்களைப் பார் — பொன்னணிகளால் மூடப்பட்ட, மஞ்சள் ஆடை அணிந்த மனிதர்களைப்போல.’ கர்ணிகாரத்தின் மஞ்சள் மலர்களுக்கு மஞ்சள் ஆடை அணிந்த மனிதர்களை உவமிப்பது மிகப் புகழ்பெற்றது. பிறகு ராமன் தன் வேதனையை வெளிப்படுத்துகிறான் — ‘சௌமித்ரியே, பலவகைப் பறவைகளின் ஒலிகளால் நிறைந்த இந்த வசந்தம் சீதையைப் பிரிந்த எனக்குச் சோகத்தைத் தூண்டுகிறது. சோகத்தில் ஆழ்ந்த என்னை மன்மதன் வாட்டுகிறான்; மகிழ்ந்து கூவும் குயிலும் என்னை அறைகூவி அழைக்கிறது. லக்ஷ்மணா, அழகிய காட்டருவியின் அருகே மகிழ்ந்து கத்தும் இந்த தாத்யூகப் பறவை காமத்தில் ஆழ்ந்த என்னைச் சோகப்படுத்தும். முன்பு இதன் ஒலியைக் கேட்டு, ஆசிரமத்தில் இருந்த என் அன்பி என்னை அழைத்து மிகவும் மகிழ்வாள்.’ நினைவே இங்கே மிகக் கூர்மையான துயரக் கருவி — பறவையின் ஒலி முந்தைய இன்பத்தை நினைவூட்டுகிறது; அதனால் இன்றைய துயரம் இரட்டிக்கிறது. ‘இவ்வாறு பலவகை ஒலிகளை எழுப்பும் விசித்திரப் பறவைகள் எங்கும் மரங்களிலும் புதர்களிலும் கொடிகளிலும் வந்து இறங்குகின்றன. தம் கூட்டத்தால் மகிழ்விக்கப்பட்டு, ஆண்பறவைகளோடு கலந்து, பிருங்கராஜப் பறவைகளால் மகிழ்ந்து, இனிய குரலுடைய பறவைகள் இருக்கின்றன. இதன் கரையில் கூட்டம் கூட்டமாகப் பறவைகள் மகிழ்ந்திருக்கின்றன; தாத்யூகங்களின் காதல் கூவல்களாலும் ஆண்குயில்களின் ஒலிகளாலும் இந்த மரங்கள் ஒலிக்கின்றன — அவை என்னுள் காமத்தைத் தூண்டுகின்றன. பூங்கொத்துகளையே தணல்களாகவும், வண்டுகளின் ரீங்காரத்தையே ஒலியாகவும் கொண்டது இந்த அசோகம்.’ அசோக மரம் தணல் நிறைந்த நெருப்புக்குண்டமாகக் கற்பிக்கப்படுகிறது — பூங்கொத்துகள் தணல்கள், வண்டுகளின் ரீங்காரம் நெருப்பு வெடிக்கும் ஒலி. இங்கே சர்க்கத்தின் போக்கு மாறுகிறது — பத்தொன்பதாம் சுலோகம் முதல் இருபத்தொன்றாம் சுலோகம் வரை வெளிப்புற வர்ணனையே; இருபத்திரண்டாம் சுலோகம் முதல் ராமன் தன் இதயத்தைத் திறக்கிறான். ‘பலவகைப் பறவைகளின் ஒலிகளால் நிறைந்த இந்த வசந்தம் சோகத்தைத் தூண்டுகிறது’ என்ற வாக்கியமே சர்க்கத்தின் மையம் — மற்றவர்களுக்கு மகிழ்ச்சிக் காரணமானதே இவனுக்குச் சோகக் காரணம். இதுவே உத்தீபன விபாவத்தின் வரையறை. ‘குயில் என்னை அறைகூவி அழைக்கிறது’ என்ற சொல்லால் பறவை ஒரு எதிரிபோலக் கற்பிக்கப்படுகிறது — போரில் பகைவன் அறைகூவுவதுபோல, குயில் பிரிந்தவனை அறைகூவுகிறது. நினைவுப் பகுதியும் இங்கே நெஞ்சைத் தொடுவது — ‘முன்பு இதன் ஒலியைக் கேட்டு, ஆசிரமத்தில் இருந்த என் அன்பி என்னை அழைத்து மகிழ்வாள்’ என்று; இங்கே கடந்தகால இன்பம் நிகழ்கால துயரத்தோடு நேர்நிறுத்தப்படுகிறது. அச்சுப் பதிப்பில் ‘ப்ரமுதிதா:’ என்று விசர்க்கத்தில் முடிவதாகக் காணப்படுகிறது; ‘ப்ரத்யனந்தத’ என்ற ஒருமை வினையோடு ‘ப்ரமுதிதா’ என்ற ஒருமையே பொருந்தும். இறுதியில் அசோக மரத்தின் நெருப்புக்குண்ட உருவகத்தால் அடுத்த பகுதியின் ‘வசந்த நெருப்பு’ என்ற உருவகத்துக்கு அடித்தளம் இடப்படுகிறது. பறவைகளின் பெயர்களும் இங்கே நம்பகமானவை — தாத்யூகம் (நீர்க்கோழி), குயில், பிருங்கராஜம், சகுனங்கள், பதங்கங்கள் என்று. ‘பிருங்கராஜப்ரமுதிதா:’ என்ற சொல்லில் ‘பிருங்கராஜம்’ என்பது ஒரு தனிப் பறவை வகை, வண்டுகளின் அரசன் அல்ல என்பது உரையாசிரியர்களின் கருத்து; ஆனால் இரண்டுமே பொருந்தக்கூடும், ஏனெனில் பின்னால் வண்டுகள் பல இடங்களில் வர்ணிக்கப்படுகின்றன. ‘மரங்களிலும் புதர்களிலும் கொடிகளிலும் வந்து இறங்குகின்றன’ என்ற வாக்கியத்தின் பொருள், பறவைகள் மரங்களிலும் புதர்களிலும் கொடிகளிலும் இறங்குகின்றன என்பது; இதனால் காட்டின் மூன்று அடுக்குகளும் ஒரே சொல்லில் அடக்கப்படுகின்றன. ‘அனங்கப்ரதீபகா:’ (காமத்தைத் தூண்டுபவை) என்ற சொல்லால், பறவைகள் மட்டுமல்ல, மரங்களே காமத்தைத் தூண்டுகின்றன என்று சொல்லப்படுகிறது.
‘தளிர்களையே செந்தழல்களாகக் கொண்ட இந்த வசந்த நெருப்பு என்னை எரித்துவிடும். நுண்ணிய இமைகளையுடைய கண்களும், அழகிய கூந்தலும், மென்மையான பேச்சும் உடைய அவளைக் காணாத எனக்கு, சௌமித்ரியே, வாழ்வதில் பயன் இல்லை. குயில்கள் நிறைந்த எல்லைகளும் அழகிய காடுகளும் உடைய இந்தக் காலம் என் அன்புக்குரியவளுக்கு மிகவும் பிடித்தமானதாக இருந்தது. காமத்தின் வேதனையால் பிறந்து, வசந்தத்தின் குணங்களால் வளர்ந்த இந்தச் சோகநெருப்பு, அந்தப் பெண்ணைக் காணாமல் அழகிய மரங்களை மட்டும் காணும் என்னை வெகுவிரைவில் எரித்துவிடும். தன்னிலிருந்தே பிறந்த இது மேலும் மேலும் பெருகும். காணப்படாத வைதேகி என் சோகத்தைப் பெருக்குகிறாள்; காணப்படும் வசந்தமோ வியர்வையோடு கலந்து வருத்துகிறது. மான்குட்டியின் கண்களையுடைய அவளும், சைத்ர மாதக் காட்டின் கொடிய காற்றும், கவலையாலும் சோகத்தாலும் வலிந்து தாக்கப்பட்ட என்னை வாட்டுகின்றனர்.’ இங்கே ‘காணப்படாதவள்’, ‘காணப்படுவது’ என்ற முரண் அழகானது — காணப்படாதவள் வருத்துகிறாள்; காணப்படுவதும் வருத்துகிறது. பிறகு மயில்களின் சித்திரம் — ‘இந்த மயில்கள் அங்குமிங்கும் ஆடிக்கொண்டு ஒளிர்கின்றன; காற்றால் விரிக்கப்பட்ட தம் தோகைகளால் பளிங்குச் சாளரங்கள்போல் விளங்குகின்றன. பெண்மயில்களால் சூழப்பட்டு மதத்தால் மயங்கிய இவை, காமத்தால் சூழப்பட்ட என்னுள் காமத்தைப் பெருக்குகின்றன. லக்ஷ்மணா, பார் — மலைச்சாரலில் ஆடும் ஆண்மயிலைக் காமத்தால் வாடிய பெண்மயில் தன் கணவனை நோக்கி அருகில் ஆடுகிறது. ஆண்மயிலும் அழகிய இரு சிறகுகளையும் விரித்து, தன் கூவல்களால் என்னைப் பரிகசிப்பதுபோல, அந்த அழகியை மனத்தால் பின்தொடர்கிறது. காட்டில் இந்த மயிலின் அன்பியை ராக்ஷசன் கவர்ந்து செல்லவில்லை போலும்; ஆகவேதான் அது தன் காதலியோடு அழகிய காடுகளில் ஆடுகிறது. எனக்கோ இந்த மலர் மாதத்தில் அவளின்றி வாழ்வது தாங்கவொண்ணாதது.’ பறவையின் இன்பத்தையும் மனிதனின் துயரத்தையும் அருகருகே நிறுத்திக் கவி கருணையைக் கூர்மையாக்குகிறார். நெருப்பு உருவகம் இந்தப் பகுதியில் முழுமை அடைகிறது — அசோகம் தணல்குண்டம், தளிர்கள் தழல்கள், வண்டின் ரீங்காரம் வெடிப்பொலி, வசந்தம் எரிக்கும் நெருப்பு. ‘ஆத்மப்ரபவ:’ (தன்னிலிருந்தே பிறந்தது) என்ற சொல்லால் கவி ஒரு நுட்பமான உண்மையைச் சொல்கிறார் — வெளியிலுள்ள வசந்தம் எரிப்பதில்லை; தன்னிலிருந்தே பிறந்த சோகநெருப்பே எரிக்கிறது; இதனால் ராமனின் தன்னுணர்வும் சுட்டப்படுகிறது. மயில் நிகழ்ச்சி இந்தச் சர்க்கத்தின் மிக அழகிய பகுதி. ஆண்மயில் ஆடுகிறது, பெண்மயில் அருகில் ஆடுகிறது, ஆண்மயில் அவளை மனத்தால் பின்தொடர்கிறது — இந்த மூன்றடிச் சித்திரம் தாம்பத்திய இன்பத்தின் முழு வடிவம். பிறகு ராமனே முடிவைச் சொல்கிறான் — ‘இந்த மயிலின் அன்பியை ராக்ஷசன் கவரவில்லை போலும்’ என்று; இந்த வாக்கியத்தில் நகைச்சுவையின் சாயலும் கருணையின் ஆழமும் ஒருங்கே இருக்கின்றன. விலங்குப் பிறவி எடுத்தவைகூடப் பெறும் இன்பம் மனிதருள் சிறந்தவனுக்குக் கிடைக்கவில்லை என்ற தலைகீழ்நிலை இங்கே குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. ‘ஸ்வேதஸம்ஸர்கதூஷக:’ (வியர்வையோடு கலந்து வருத்துவது) என்ற சொல்லால் கோடையின் வருகையும் சுட்டப்படுகிறது — பருவம் கடந்துபோகிறது; பிரிவோ கடப்பதில்லை. ‘ஶிகினீ மன்மதார்த்தா’ என்ற சொல்லில் ‘ஶிகினீ’ என்பது பெண்மயில்; ‘ஶிகா’ என்பது கொண்டை; அது உடையவள் ஶிகினீ. ‘ராமாம்’ என்ற சொல்லும் இருபொருள் உடையது — அழகிய பெண்மயிலை, அல்லது ராமனின் அன்பியைப்போல; கவி சொல்விளையாட்டைக் கைவிடுவதில்லை. மயிலின் ஆட்டம் மழைக்காலத்தில் புகழ்பெற்றது; இங்கோ அது வசந்தத்தில் வர்ணிக்கப்படுகிறது; இதனால் பம்பைப் பகுதியின் தனிச்சிறப்பும் சுட்டப்படுகிறது. ‘பளிங்குச் சாளரங்கள்போல’ என்ற உவமையால் மயில்தோகைகளின் கண்கள் பளிங்கால் செய்த பின்னல் சாளரங்களாகக் கற்பிக்கப்படுகின்றன — அரண்மனை வர்ணனையின் சொல் இங்கே காட்டுச் சித்திரத்தில் கையாளப்பட்டிருக்கிறது. ‘சைத்ரவனானில:’ (சைத்ர மாதக் காட்டுக் காற்று) என்ற ஒரே தொகைச்சொல்லில் பருவம், இடம், காற்று மூன்றும் அடக்கப்பட்டிருக்கின்றன.
‘லக்ஷ்மணா, பார் — விலங்குப் பிறவி எடுத்தவற்றிலும் அன்புப் பிணைப்பு இருக்கிறது; ஏனெனில் இந்தப் பெண்மயில் காமத்தால் தன் கணவனை நோக்கிச் செல்கிறது. அகன்ற கண்களுடைய ஜானகியும் கவரப்படாமல் இருந்திருந்தால், இவ்வாறே பரபரப்போடு காதலால் என்னை நோக்கி வந்திருப்பாள். பார், எனக்கு மலர்கள் பயனற்றவையாகின்றன; பனிக்காலம் முடிந்ததும் மலர்ச்சுமையால் செழித்த காடுகளின் மரங்களின் மிகுந்த அழகால் அழகாக இருந்தும், இம்மலர்கள் வண்டுக்கூட்டங்களோடு சேர்ந்து பயனின்றி நிலத்தில் விழுகின்றன.’ ‘நிஷ்பலானி’ என்ற சொல் இருபொருள் உடையது — கனியற்றவை, பயனற்றவை; சீதையைப் பிரிந்த ராமனுக்கு யாவும் பயனற்றவையே. ‘மகிழ்ந்த பறவைகள் கூட்டம் கூட்டமாக ஒன்றையொன்று அழைப்பதுபோல் விருப்பம்போல் இனிமையாகக் கூவுகின்றன; அவை எனக்குக் காமப் பித்தை உண்டாக்குகின்றன. என் அன்பி வாழும் இடத்திலும் வசந்தம் இருக்குமானால், பிறர் வசப்பட்ட சீதையும் நான் சோகிப்பதுபோலவே நிச்சயம் சோகிப்பாள். அல்லது அவள் இருக்கும் இடத்தை வசந்தம் தீண்டவில்லை என்றால், கருந்தாமரைக் கண்ணுடைய அவள் நானின்றி எப்படி வாழ்வாள்? அல்லது அங்கே வசந்தம் இருக்குமானால், பிறரால் அதட்டப்படும் அழகிய இடையுடையவள் என்ன செய்வாள்? இளமை நிறைந்த, தாமரையிதழ்க் கண்ணுடைய, மென்மொழி பேசும் என் அன்பி வசந்தத்தை அடைந்ததும் நிச்சயம் உயிரை விட்டுவிடுவாள்.’ மூன்று மாற்று வழிகள் ஒன்றன்பின் ஒன்றாகச் சிந்திக்கப்படுகின்றன; மூன்றிலும் துயரமே விளைகிறது — இதுவே பிரிந்தவனின் மனப்போக்கு. ‘என் இதயத்தில் ஒரு உறுதியான எண்ணம் சுழல்கிறது — கற்புடைய சீதை என் பிரிவை அடைந்து உயிர்வாழ இயலாதவள். வைதேகியின் அன்பு உண்மையாகவே என்னிடம் நிலைத்திருக்கிறது; என் அன்பும் எல்லாவகையிலும் சீதையிடமே நிலைத்திருக்கிறது.’ இறுதியில் சோகம் அன்பின் உறுதியில் ஓய்வு காண்கிறது. ‘விலங்குப் பிறவி எடுத்தவற்றிலும் அன்புப் பிணைப்பு இருக்கிறது’ என்ற வாக்கியம் ராமாயணத்தின் கருணைச் சுவைக்குச் சிறந்த எடுத்துக்காட்டு; விலங்குகளிடமும் பறவைகளிடமும் காணப்படும் இணைவாழ்வு ராமனுக்குக் கிடைக்காதது என்று. ‘ஜாதஸம்ப்ரமா’ (பரபரப்போடு) என்ற அடைமொழியால் சீதையின் அன்பின் வேகம் சுட்டப்படுகிறது — கவரப்படாமல் இருந்திருந்தால் அவளும் இவ்வாறே ஓடிவந்திருப்பாள். பிறகு ராமன் மூன்று மாற்றுவழிகளால் சீதையின் நிலையைக் கற்பனை செய்கிறான் — அங்கே வசந்தம் இருக்கிறதா, இல்லையா, இருந்தால் அவள் என்ன செய்வாள் என்று; இதுவே பிரிந்தவனின் மனத்தின் நிலையின்மை; காவியத்தில் இது ‘சிந்தா’ (கவலை) என்ற சஞ்சாரிபாவம். இறுதியில் அவன் ஒரு முடிவை அடைகிறான் — ‘சீதை என் பிரிவை அடைந்து உயிர்வாழ இயலாதவள்’ என்று; இந்த முடிவு சோகத்தால் மட்டுமல்ல, அன்பின் உறுதியாலும் பிறக்கிறது. ‘அவள் அன்பு என்னிடம், என் அன்பும் அவளிடம்’ என்று இருவரின் பரஸ்பர நிலைப்பாடு சொல்லப்படுகிறது; அது சுந்தர காண்டத்தில் சீதையின் சொற்களாலேயே நிரூபிக்கப்படுகிறது. ‘பயனற்ற மலர்கள் நிலத்தில் விழுகின்றன’ என்ற வாக்கியத்தில் இயற்கையின் செழிப்பும் வீணே என்பது கருத்து — பிரிவில் யாவும் பயனற்றவை. ‘அஸிதபத்மாக்ஷீ’ என்ற சொல்லின் பொருள் நீலோற்பலம் போன்ற கண்ணுடையவள் என்பது; சீதையின் கண்களின் வர்ணனை இந்தச் சர்க்கத்தில் பலமுறை திரும்ப வருகிறது — தாமரையிதழ்க் கண்ணாள், தாமரைபோன்ற பார்வையாள், மான்குட்டிக் கண்ணாள், நுண்ணிமைக் கண்ணாள், அகன்ற கண்ணாள் என்று. ஒவ்வொரு அடைமொழியும் வேறு வேறு உவமையை எடுத்துக்கொள்கிறது; இருந்தும் எல்லாவற்றிலும் நினைவின் பொருள் ஒன்றே. ‘வண்டுக்கூட்டங்களோடு சேர்ந்து நிலத்தில் விழுகின்றன’ என்ற வாக்கியத்தில் மலர்களும் வண்டுகளும் ஒருசேர விழும் சித்திரம் இருக்கிறது.
‘இனிய தொடுகையுடைய, குளிர்ச்சியைச் சுமந்துவரும், மலர்மணம் ஏந்தும் இந்தக் காற்று, அந்தக் காதலியை நினைத்துக்கொண்டிருக்கும் எனக்கு நெருப்புக்கு நிகரானது. முன்பு சீதையோடு இருந்தபோது எப்போதும் இன்பமானது என்று நான் எண்ணிய அதே காற்று, சீதை இல்லாதபோது எனக்குச் சோகத்தை உண்டாக்குகிறது.’ ஒரே பொருள் இணைவாலும் பிரிவாலும் இன்பக் காரணமாகவும் துன்பக் காரணமாகவும் மாறுகிறது என்பது இங்கே குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. ‘அவள் இல்லாத அப்போது அந்தப் பறவை கத்தியது; இப்போது மரத்தில் இருக்கும் காகம் மகிழ்ந்து கரைகிறது. அங்கே வைதேகிக்கு இந்தப் பறவை ஒரு வாயில்காப்போன் போல இருந்தது; இந்தப் பறவை என்னை அந்த அகன்ற கண்ணாளின் அருகே கொண்டுசேர்க்கும்.’ சகுன சாஸ்திரப்படி காகம் கரைவது அன்புக்குரியவரோடு சேர்வதற்கு அறிகுறி; ஆகவே சோகத்தின் நடுவிலும் நம்பிக்கையின் ஒரு கணநேர மின்னல். ‘லக்ஷ்மணா, நுனிகள் மலர்ந்த மரங்களில் கூவும் பறவைகளின், மதத்தைப் பெருக்கும் காட்டு ஒலியைப் பார். காற்றால் அசைக்கப்பட்ட இந்தத் திலகப் பூங்கொத்தை, மதத்தால் தள்ளாடும் காதலியை அணுகுவதுபோல, இந்த வண்டு திடீரென்று அணுகுகிறது. காதலர்களுக்கு இந்த அசோகம் மிகவும் சோகத்தைப் பெருக்குவது; காற்றால் தூக்கி அசைக்கப்படும் பூங்கொத்துகளால் அது என்னை மிரட்டுவதுபோல் நிற்கிறது. லக்ஷ்மணா, மலர்களால் விளங்கும் இந்த மாமரங்கள், களியாட்டத்தால் செருக்குற்ற மனத்தோடு நறுமணப்பூச்சு பூசிய மனிதர்கள்போல் காணப்படுகின்றன. சௌமித்ரியே, பம்பையின் பலவண்ணக் காட்டுவரிசைகளில் கின்னரர்கள் அங்குமிங்கும் திரிகின்றனர். லக்ஷ்மணா, நல்மணம் கமழும் இந்தத் தாமரைகள் நீர் எங்கும் இளஞ்சூரியனைப்போல் ஒளிர்கின்றன. தெளிந்த நீருடைய, செந்தாமரைகளும் நீலோற்பலங்களும் நிறைந்த, அன்னங்களும் காரண்டவங்களும் பரவிய, சௌகந்திக மலர்கள் கொண்ட இது பம்பை; வண்டுகளால் தாக்கப்பட்ட மகரந்தங்களையுடைய, இளஞ்சூரியனைப் போன்ற தாமரைகளால் எங்கும் சூழப்பட்டு அது ஒளிர்கிறது.’ இங்கே பொய்கையின் வர்ணனை மீண்டும் தொடங்குகிறது; இதனால் ராமனின் பார்வை வெளியிலிருந்து உள்ளுக்கு மீண்டும் மீண்டும் செல்கிறது. காற்றின் இருவகை வடிவம் இப்பகுதியில் தெளிவாக்கப்படுகிறது — ‘முன்பு சீதையோடு இன்பமானது என்று எண்ணியதே இன்று சோகத்தை உண்டாக்குகிறது’ என்று. வெளிப்பொருள் மாறுவதில்லை; காண்பவனின் நிலையே மாறுகிறது; இது காவியத்தின் ஆழ்ந்த உளவியல் கோட்பாடு. காகப் பகுதியில் சகுன சாஸ்திரத்தின் தொடுகை — மரத்தில் இருக்கும் காகம் மகிழ்ந்து கரைவது அன்புக்குரியவரோடு சேர்வதற்கு அறிகுறி என்பது உலக நம்பிக்கை; ராமனும் அதை நம்பிக்கையாகவே எடுத்துக்கொள்கிறான். ‘வைதேகியின் வாயில்காப்போன்’ என்ற சொல்லால் நினைவு மீண்டும் வருகிறது — சுந்தர காண்டத்தில் காக நிகழ்ச்சி மீண்டும் வரும்; அங்கே சீதை காகாசுரனின் கதையை அனுமனிடம் சொல்வாள்; ஆகவே இந்தச் சுலோகம் கதையின் ஒரு இழையையும் தாங்குகிறது. திலகப் பூங்கொத்தும் வண்டும் கொண்ட சித்திரம் தாம்பத்தியச் சித்திரமே — காற்றால் அசையும் பூங்கொத்து மதத்தால் தள்ளாடும் காதலிபோல. ‘அசோகம் சோகத்தைப் பெருக்குவது’ என்ற பெயர்முரணால் கவி சொல்திறனைக் காட்டுகிறார் — ‘அசோகம்’ (சோகமற்றது) என்று பெயருடையதே சோகத்தைப் பெருக்குகிறது. மாமரங்களுக்கு நறுமணப்பூச்சு பூசிய மனிதர்களை உவமிப்பதும் நகர வாழ்க்கையை நினைவூட்டுகிறது — காட்டில் இருந்தும் ராமன் அயோத்தியின் சித்திரங்களைக் கொண்டே உவமைகளைப் படைக்கிறான். ‘கின்னரர்கள் அங்குமிங்கும் திரிகின்றனர்’ என்ற குறிப்பால் பம்பைச் சூழல் தெய்வீக இடமாக வர்ணிக்கப்படுகிறது; கின்னரர்கள் கந்தர்வ இனத்தவர், இசைப்பிரியர். ‘இளஞ்சூரியனைப்போல் ஒளிரும் தாமரைகள்’ என்ற உவமை நிற ஒற்றுமையால் அமைந்தது — இளஞ்சூரியனின் செம்மஞ்சள் ஒளி, தாமரைகளுக்கும் அத்தகைய நிறம். ‘சௌகந்திகாயுதா’ என்ற சொல்லால் வெண்தாமரைகள் குறிக்கப்படுகின்றன. ‘மதத்தைப் பெருக்கும் ஒலி’ என்ற சொல்லில் பறவைகளின் கலகலப்பே மதத்தைப் பெருக்குவது என்று சொல்லப்படுகிறது.
‘எப்போதும் சக்கரவாகங்கள் நிறைந்த, பலவண்ணச் சாரல்களும் காடுகளும் உடைய அது, நீர் அருந்த வரும் யானைகளின் கூட்டங்களாலும் மான்கூட்டங்களாலும் ஒளிர்கிறது. லக்ஷ்மணா, தெளிந்த நீரில் காற்றின் வேகத்தால் தாக்கப்பட்ட அலைகளால் அடிக்கப்படும் தாமரைகள் விளங்குகின்றன. தாமரையிலைபோல் அகன்ற கண்ணுடைய, எப்போதும் தாமரைகளை நேசிக்கும் வைதேகியைக் காணாத எனக்கு வாழ்வு பிடிக்கவில்லை. ஆ, காமத்தின் கொடுமையே! போய்விட்டவளை, அடைவதற்கு அரியவளை, மங்களமானவளை, மிக இனிமையாகப் பேசுபவளை அது நினைவூட்டிக்கொண்டே இருக்கும்! மலர்ந்த மரங்களுடைய வசந்தம் என்னை மீண்டும் தாக்காதிருந்தால், வந்திருக்கும் காமத்தை நான் தாங்க இயலும். அவளோடு இருந்தபோது அழகாக இருந்தவையே, அவளின்றி எனக்கு அழகற்றவையாகின்றன. லக்ஷ்மணா, தாமரை மொட்டுகளின் இதழ்களைக் கண்டு, ‘இவை சீதையின் கண்ணிமைகளைப் போன்றவை’ என்று என் பார்வை எண்ணுகிறது. தாமரை மகரந்தங்களோடு கலந்து, மரங்களின் இடையிலிருந்து வெளிப்படும் மனம்கவர் காற்று சீதையின் மூச்சுபோல் வீசுகிறது.’ கண்களுக்குத் தாமரை மொட்டின் ஒப்புமை, மூச்சுக்குக் காற்றின் ஒப்புமை — ஒவ்வொரு வெளிப்பொருளும் அன்பியின் உறுப்பையே நினைவூட்டுகிறது. ‘சௌமித்ரியே, பம்பையின் தெற்கே மலைச்சாரல்களில் மலர்ந்து மிக அழகாக விளங்கும் கர்ணிகாரத்தின் கொம்பைப் பார். தாதுக்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட இந்த மலையரசன், காற்றின் வேகத்தால் அசைக்கப்பட்ட பலவண்ணத் தூளை மிகுதியாக வெளியிடுகிறது. சௌமித்ரியே, மலைச்சாரல்கள் எங்கும் நன்கு மலர்ந்த, இலைகளற்ற, எல்லாப் பக்கமும் அழகிய கிம்சுக மரங்களால் பற்றியெரிவதுபோல் இருக்கின்றன.’ கிம்சுகங்களின் செம்மலர்களால் மலைமுதுகு எரிந்ததுபோல் தோன்றுகிறது — இந்த உவமை முன்பு சொன்ன வசந்த நெருப்பு உருவகத்தின் விரிவே. இப்பகுதியில் பம்பையின் நீரே முக்கியப் பொருள் — சக்கரவாகங்கள், யானைக்கூட்டங்களும் மான்கூட்டங்களும், அலைகளால் அடிக்கப்படும் தாமரைகள். ஆனால் ஒவ்வொரு சித்திரமும் சீதையின் நினைவுக்கே இட்டுச்செல்கிறது. ‘தாமரையிலைபோல் அகன்ற கண்ணுடையவள், எப்போதும் தாமரைகளை நேசிப்பவள்’ என்ற இரு அடைமொழிகளால், சீதையின் கண்கள் தாமரையிலை போன்றவை என்பதும், அவளே தாமரைப் பிரியை என்பதும் இரண்டுமே சொல்லப்படுகின்றன; ஆகவே பொய்கையில் தாமரைகளைக் காணும் அவன் இருமடங்கு நினைக்கிறான். ‘ஆ, காமத்தின் கொடுமையே’ என்ற கூக்குரலில் காமம் ஒரு எதிர்மறைத் தெய்வம்போலக் கற்பிக்கப்படுகிறது — அடைய இயலாததையே அது நினைவூட்டுகிறது. ‘அவளோடு அழகாக இருந்தவையே அவளின்றி அழகற்றவை’ என்ற சுலோகம் சுபாஷிதம்போல் புகழ்பெற்றது; பொருள்களின் அழகு பொருள்களில் இல்லை, உடனிருப்பவரிடமே இருக்கிறது என்று. ‘சீதையின் கண்ணிமைகளைப் போன்றவை’, ‘சீதையின் மூச்சுபோன்ற காற்று’ — இந்த இரு சுலோகங்களால் வெளியுலகின் ஒவ்வொரு பகுதியும் அன்பியின் உறுப்போடு ஒப்பிடப்படுகிறது; இதுவே பிரிந்தவனின் பார்வை. இறுதியில் கர்ணிகாரமும், தாதுக்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட மலையரசனும், கிம்சுகங்களால் எரியும் மலைச்சாரல்களும் வர்ணிக்கப்படுகின்றன; இதனால் பார்வை நீரிலிருந்து மலைக்கு உயர்கிறது. ‘சித்ரப்ரஸ்தவனாந்தரா’ என்ற தொகைச்சொல் பம்பையின் கரைக்காடுகளின் பன்முகத்தன்மையைச் சுட்டுகிறது. ‘நீர் அருந்த வரும் யானைக்கூட்டங்களும் மான்கூட்டங்களும்’ என்ற சொல்லால் நீர்நிலையின் பயனும் சொல்லப்படுகிறது — அழகும் உதவியும் இரண்டுமே கவியின் பார்வையில் உள்ளன. ‘காற்றின் வேகத்தால் அசைக்கப்பட்ட தூள்’ என்பது தாதுமலையின் சித்திரம்; அதைக் காளிதாசர் மேகதூதத்திலும் பின்பற்றினார் என்பது அறிஞர்களின் கருத்து. ‘பாரிப்லவத்ருமாம்’ (அசையும் மரங்களுடையது) என்ற அடைமொழி நூற்றிருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் வரும்.
‘பம்பைக் கரையில் வளர்ந்த இவை நீரால் நனைக்கப்பட்டுத் தேன்மணம் கமழ்கின்றன; மாலதி, மல்லிகை, பத்மகம், கரவீரம் ஆகியவை மலர்ந்திருக்கின்றன. தாழைகள், சிந்துவாரங்கள், வாசந்திகள் நன்கு மலர்ந்திருக்கின்றன; மணம் நிறைந்த மாதவிகளும், குந்தப் புதர்களும் எங்கும் உள்ளன. சிரிபில்வங்கள், மதூகங்கள், வஞ்சுளங்கள், பகுளங்கள், சம்பகங்கள், திலகங்கள், நாகமரங்கள் மலர்ந்திருக்கின்றன. பத்மகங்கள் ஒளிர்கின்றன; நீல அசோகங்கள் மலர்ந்திருக்கின்றன; மலைமுதுகுகளில் சிங்கத்தின் பிடரிபோலச் செம்பொன்னிறமான லோத்ரங்கள் இருக்கின்றன. அங்கோலங்கள், குரண்டங்கள், சூர்ணகங்கள், பாரிபத்ரகங்கள், மாமரங்கள், பாடலிகள், கோவிதாரங்கள் மலர்ந்திருக்கின்றன. மலைச்சாரல்களில் முசுகுந்தங்களும் அர்ஜுனங்களும் காணப்படுகின்றன; கேதகங்கள், உத்தாலகங்கள், சிரீஷங்கள், சிம்சுபைகள், தவங்கள், சால்மலிகள், கிம்சுகங்கள், சிவந்த குரபகங்கள், திநிசங்கள், நக்தமாலங்கள், சந்தனங்கள், ஸ்யந்தனங்கள், ஹிந்தாலங்கள், திலகங்கள், நாகமரங்கள் மலர்ந்திருக்கின்றன.’ முப்பதுக்கும் மேற்பட்ட மரங்களின் இந்தப் பெயர்ப்பட்டியல் இந்தியத் தாவரக் களஞ்சியத்தின் விலைமதிப்பற்ற பகுதி; கவி அழகை மட்டும் வர்ணிப்பதில்லை; பருவத்தின் முழுச் சித்திரத்தையும் தருகிறார். ‘நுனிகள் மலர்ந்த கொடிகளால் சுற்றப்பட்ட, மலர்ந்த, அழகிய பம்பையின் பல மரங்களை இங்கே பார் — காற்றால் அசைக்கப்பட்ட கிளைகளுடன் கைக்கெட்டும் அருகில் இருக்கும் இந்த மரங்களை. மதங்கொண்ட உயர்குலப் பெண்கள்போலக் கொடிகள் அவற்றைப் பின்தொடர்ந்து தழுவுகின்றன. மரத்திலிருந்து மரத்துக்கும், மலையிலிருந்து மலைக்கும், காட்டிலிருந்து காட்டுக்கும் செல்லும் காற்று பலவகைச் சுவைகளைச் சுவைத்து மகிழ்ந்ததுபோல் வீசுகிறது. சில மரங்கள் நிறைந்த மலர்களுடன் தேன்மணம் கமழ்கின்றன; சில மொட்டுகளால் மூடப்பட்டுக் கருநிறம் கொண்டவைபோல் தோன்றின.’ கொடிகள் மரங்களைத் தழுவுவது மதங்கொண்ட பெண்களின் உவமையால் வர்ணிக்கப்படுகிறது — இந்த உவமையும் ராமனின் பிரிவை நினைவூட்டுகிறது. தாவரங்களின் இந்த நீண்ட பெயர்ப்பட்டியல் வால்மீகியின் நேரடிக் கூர்நோக்குக்குச் சான்று; இது வெறும் சொல்லழகு அல்ல; தென்னகத்தின் தாவர உலகின் நம்பகமான சித்திரம். மாலதி, மல்லிகை, தாழை, மாதவி, குந்தம் — இவை கொடிகள்; சம்பகம், பகுளம், திலகம், நாகமரம், அசோகம், லோத்ரம், கோவிதாரம், அர்ஜுனம், சிரீஷம், சிம்சுபை, தவம், சால்மலி, கிம்சுகம், திநிசம், நக்தமாலம், சந்தனம், ஸ்யந்தனம், ஹிந்தாலம் — இவை மரங்கள்; இவற்றுள் பல இன்றும் அதே பெயர்களால் தென்னிந்தியாவில் அறியப்படுகின்றன. ‘சிங்கத்தின் பிடரிபோலச் செம்பொன்னிறமான லோத்ரங்கள்’ என்ற உவமை நிற ஒற்றுமையோடு நின்றுவிடுவதில்லை — சிங்கத்தின் பிடரிபோலச் செம்பொன்னிறமான லோத்ர மலர்க்கூட்டம் என்பதால் நிறமும் வடிவமும் இரண்டுமே எடுத்துக்கொள்ளப்படுகின்றன. ‘மதங்கொண்ட உயர்குலப் பெண்கள்போலக் கொடிகள் பின்தொடர்கின்றன’ என்ற உவமையால் மீண்டும் தாம்பத்தியச் சித்திரம்; மரம் ஆண், கொடி பெண் என்பது சம்ஸ்கிருத காவியத்தின் தொன்மையான உருவகம். ‘பலவகைச் சுவைகளைச் சுவைத்து மகிழ்ந்த காற்று’ என்ற வாக்கியத்தில் காற்று ஒரு வண்டாகக் கற்பிக்கப்படுகிறது — பல மலர்களின் தேனைச் சுவைத்து மகிழ்ந்து அது காட்டிலிருந்து காட்டுக்குச் செல்கிறது. ‘சில நிறைந்த மலர்களுடன், சில மொட்டுகளால் மூடப்பட்டுக் கருநிறத்துடன்’ என்ற வேறுபாட்டால் மரங்களின் பலவகை நிலைகளும் காட்டப்படுகின்றன — இயற்கையிலும் எல்லாமே ஒரே மாதிரி இருப்பதில்லை. ‘ஸம்ஸிக்தா:’ (நனைக்கப்பட்டவை) என்ற சொல்லால் பம்பையின் நீராலேயே இந்த மரங்கள் வளர்ந்தன என்று சுட்டப்படுகிறது; ஆகவே பொய்கை காட்டுக்குத் தாய்போல. ‘காற்றால் அசைக்கப்பட்ட கிளைகளுடன் கைக்கெட்டும் அருகில்’ என்ற சொற்களால், காற்றால் வளைக்கப்பட்ட கிளைகளைக் கையால் தொடலாம் என்று இந்தி உரையிலும் விளக்கப்பட்டிருக்கிறது. ‘மரத்திலிருந்து மரத்துக்கு, மலையிலிருந்து மலைக்கு, காட்டிலிருந்து காட்டுக்கு’ என்ற மும்முறை மீள்கூற்றால் காற்றின் இடைவிடாத இயக்கம் உணர்த்தப்படுகிறது. இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தின் ‘பொன்னணிகளால் மூடப்பட்டவர்கள்’ என்ற உவமை இங்கே மரப்பெயர்ப் பட்டியலோடு பொருந்துகிறது.
‘இது இனிமையானது, இது சுவையானது, இது நன்கு மலர்ந்தது’ என்று எண்ணுவதுபோல, ஆசையால் சிவந்த வண்டு மலர்களிலேயே மூழ்குகிறது; மூழ்கி மீண்டும் எழுந்து திடீரென்று வேறிடத்துக்குச் செல்கிறது; தேனுக்கு ஆசைப்பட்ட இந்த வண்டு பம்பைக் கரையின் மரங்களில் திரிகிறது. இந்த எண்பத்தெட்டாம் சுலோகம் ஆறடிகளைக் கொண்டது — மூன்று அரைச்சுலோகங்கள் ஒரே ‘88’ என்ற எண்ணின் கீழ் இணைக்கப்பட்டிருக்கின்றன. ‘தானே உதிர்ந்த மலர்க்குவியல்களால் விரிக்கப்பட்ட இந்த நிலம் படுக்கைவிரிப்புகளால் சுகமாக்கப்பட்டதுபோல் இருக்கிறது. அதே பலவகை மலர்களால் மலைச்சாரல்களில் மஞ்சளும் சிவப்புமான விரிந்த விரிப்புகள் அமைக்கப்பட்டிருக்கின்றன. சௌமித்ரியே, பனிக்காலம் முடிந்ததும் மரங்களில் மலர்கள் தோன்றுவதைப் பார்; இந்த மலர் மாதத்தில் மரங்கள் போட்டிபோட்டுக்கொண்டு மலர்ந்தவைபோல் இருக்கின்றன. வண்டுகளின் ரீங்காரத்தால் ஒலிக்கும் மரங்கள் ஒன்றையொன்று அழைப்பவைபோல் இருக்கின்றன; மலர்களையே தலையணியாகக் கொண்ட கிளைகளுடன் அவை மிகவும் ஒளிர்கின்றன. இந்தக் காரண்டவப் பறவை தூய நீரில் மூழ்கித் தன் காதலியோடு காமத்தைத் தூண்டுவதுபோல் இன்புறுகிறது.’ மீண்டும் இணையின் இன்பத்தைக் கண்டு ராமனின் பிரிவு கூர்மையாகிறது. ‘இது இனிமையானது, இது சுவையானது, இது நன்கு மலர்ந்தது’ என்று வண்டின் உள்மனப்பேச்சைக் கற்பனை செய்வது மிக அழகானது — கவி ஒரு சிற்றுயிருக்கும் பகுத்தறிவைக் கற்பிக்கிறார்; அதனால் அதன் சஞ்சலம் உயிர்பெறுகிறது. வண்டின் மூன்று செயல்கள் — மூழ்குதல், மேலெழுதல், வேறிடம் செல்லுதல் — மூன்று அரைச்சுலோகங்களால் வர்ணிக்கப்படுகின்றன; இதுவே சுலோகம் ஆறடிகளைக் கொண்டதற்குக் காரணம் என்று தோன்றுகிறது. மலர்விரிப்புகளுக்குப் படுக்கை உவமை முன்பு எட்டாம் சுலோகத்தில் ‘விரிப்புகள் விரிக்கப்பட்டதுபோல’ என்று சுட்டப்பட்டிருந்தது; இங்கே அது முழுமை அடைகிறது — நிலம் படுக்கைவிரிப்புகளால் சுகமாக்கப்பட்டதுபோல் இருக்கிறது; மலைமுதுகில் மஞ்சளும் சிவப்புமான விரிப்புகள் அமைக்கப்பட்டிருக்கின்றன. ‘போட்டிபோட்டுக்கொண்டு மலர்ந்தவைபோல’ என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தால் மரங்களிடையே போட்டி கற்பிக்கப்படுகிறது — எது அதிகமாக மலரும் என்பதுபோல. இறுதியில் காரண்டவ இணையின் விளையாட்டு மீண்டும் ராமனின் பிரிவைத் தூண்டுகிறது; இதனால் இப்பகுதியின் தொடக்கமும் முடிவும் இரண்டுமே தாம்பத்தியச் சித்திரத்தாலேயே கட்டப்பட்டிருக்கின்றன.
‘மந்தாகினியின் இந்த மனம்கவர் வடிவத்தைக் கண்டால், உலகில் அதன் மனம்கவர் குணங்கள் புகழ்பெற்றிருப்பது பொருத்தமே. ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, அந்தக் கற்புடையவள் காணப்பட்டால், நாம் இங்கேயே வாழ்ந்தால், நான் இந்திரன் பதவியையும் விரும்பமாட்டேன், அயோத்தியையும் விரும்பமாட்டேன். இத்தகைய அழகிய புல்வெளிகளில் அவளோடு இன்புற்றிருந்தால் எனக்குக் கவலை இருக்காது; வேறு எதிலும் ஆசையும் இருக்காது. பலவகை இலைகளும் பலவகை மலர்களும் உடைய இந்த மரங்கள் இந்தக் காட்டில் காதலி இல்லாத எனக்குக் கவலையை உண்டாக்குகின்றன. சௌமித்ரியே, குளிர்ந்த நீருடைய, தாமரைகள் நிறைந்த, சக்கரவாகங்கள் திரியும், காரண்டவங்கள் வாழும், நீர்ப்பறவைகளாலும் கிரௌஞ்சங்களாலும் நிறைந்த, பெரிய விலங்குகள் நாடிவரும் இதைப் பார்; கூவும் பறவைகளால் பம்பை மேலும் ஒளிர்கிறது. பலவகை மகிழ்ந்த பறவைகள் — இளமை நிறைந்த, சந்திரமுகமுடைய, தாமரைபோன்ற கண்ணுடைய அன்பியை நான் நினைக்கும்போது — என் காமத்தை எரியூட்டுவனபோல் இருக்கின்றன.’ பிறகு நூற்றொன்றாம் சுலோகத்தில், அது ஆறடிச் சுலோகம், அவன் சொல்கிறான் — ‘பலவண்ணச் சாரல்களில் பெண்மான்களோடு கூடிய ஆண்மான்களைப் பார்; மான்குட்டிக் கண்ணுடைய வைதேகியைப் பிரிந்த என் மனத்தை, அங்குமிங்கும் திரியும் அவை வருத்துவனபோல் இருக்கின்றன.’ ‘மதங்கொண்ட பறவைக்கூட்டங்கள் நிறைந்த இந்த அழகிய சாரலில் அந்தக் காதலியை நான் கண்டால், அப்போது எனக்கு நலம் உண்டாகும். சௌமித்ரியே, அழகிய இடையுடைய வைதேகி என்னோடு சேர்ந்து பம்பையின் மங்களக் காற்றை அனுபவித்தால், நிச்சயம் நான் உயிர்வாழ்வேன். லக்ஷ்மணா, தாமரை, சௌகந்திக மணங்களைச் சுமந்துவரும், மங்களமான, சோகத்தை அழிக்கும் பம்பையின் காட்டுக்காற்றை அனுபவிப்பவர்கள் பாக்கியசாலிகள்.’ மந்தாகினி என்பது வானகங்கையின் பெயர்; பம்பை அதைப்போல மனம்கவர்வது என்று உவமானத்தின் உயர்வு. ‘ஸ்தானே’ என்ற சொல் ‘பொருத்தமே’ என்ற பொருளில் கையாளப்பட்டிருக்கிறது. ‘இந்திரன் பதவியையும் விரும்பமாட்டேன், அயோத்தியையும் விரும்பமாட்டேன்’ என்ற வாக்கியம் ராமனின் அன்புக்கு உச்சச் சான்று — இந்திரபதவியும் சொந்த ராஜ்யமும் சீதையுடனான வாழ்வுக்கு முன்னே அற்பமானவை. இங்கே ராமன் ராஜ்ய ஆசையால் சோகிக்கவில்லை, அன்பியின் பிரிவாலேயே சோகிக்கிறான் என்பதும் உணர்த்தப்படுகிறது. நூற்றொன்றாம் சுலோகத்தில், அந்த ஆறடிச் சுலோகத்தில், மான் இணைகளின் சித்திரம் மீண்டும் வருகிறது — இது சர்க்கத்தில் நான்காவது தாம்பத்தியச் சித்திரம் (குயில் இணை, மயில் இணை, காரண்டவ இணை, மான் இணை); ஒவ்வொரு முறையும் ராமனின் தனிமை மேலும் கூர்மையாகிறது. ‘மதங்கொண்ட பறவைக்கூட்டங்கள் நிறைந்த சாரலில்’ என்ற சொற்களால் ரிஷ்யமூகத்தின் வர்ணனை தொடங்குகிறது; அங்கேதான் பின்னால் சுக்ரீவன் காணப்படுகிறான்; இவ்வாறு வர்ணனையிலிருந்து கதைக்கு மாறுதல் நுட்பமாகச் சாதிக்கப்படுகிறது. ‘பம்பையின் காட்டுக்காற்றை அனுபவிப்பவர்கள் பாக்கியசாலிகள்’ என்ற வாக்கியத்தில் ராமன் தன்னை அவர்களிடமிருந்து பிரித்துக்கொள்கிறான் — எல்லாருக்கும் எளிதில் கிடைக்கும் இன்பம் அவனுக்கு அரிதாகிறது. ‘நீர்ப்பறவைகளாலும் கிரௌஞ்சங்களாலும் நிறைந்தது’ என்ற இடத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வராஹம்ருகஸேவிதாம்’ (பன்றிகளும் மான்களும் நாடிவருவது) என்ற பாடம் உள்ளது; வல்கேட்டிலோ ‘மஹாம்ருகநிஷேவிதாம்’ (பெரிய விலங்குகள் நாடிவருவது). இரண்டிலும் பொருள் ஏறக்குறைய ஒன்றே — பெரிய விலங்குகள் நீரைச் சுவைக்கின்றன என்பது. ‘கூவும் பறவைகளால்’ என்பது ஒலிச்சித்திரமும் ஆகிறது; அதனால் காட்சியும் கேள்வியும் இணைகின்றன. ‘ஸுமத்யமா’ (அழகிய இடையுடையவள்) என்பது சீதையின் உடல் இலக்கணம்; சுந்தர காண்டத்திலும் அதே அடைமொழி கையாளப்படுகிறது.
‘என்னைப் பிரிந்த, இளமை நிறைந்த, தாமரையிதழ்க் கண்ணுடைய என் அன்பி, ஜனகனின் மகள், பிறர் வசப்பட்டு எப்படி உயிரைத் தாங்குகிறாள்? மக்கள் சபையில் சீதையைப் பற்றிக் கேட்கும், தர்மம் அறிந்த, சத்தியம் பேசும் ஜனக மன்னனிடம் நான் என்ன நலம் சொல்வேன்? தந்தையால் காட்டுக்கு அனுப்பப்பட்ட பேறற்றவனான என்னைப் பின்தொடர்ந்து வந்தவள், தர்மத்தைப் பற்றிநின்றவள், அந்த என் அன்பி சீதை இப்போது எங்கே இருக்கிறாள்? ராஜ்யத்தை இழந்து மனம் உடைந்த என்னைப் பின்தொடர்ந்தவளை இழந்து, இரங்கத்தக்கவனான நான் எப்படி உயிரைத் தாங்குவேன்? அழகாக வளைந்த இமைகளுடன் தாமரைக் கண்களையுடைய, நறுமணம் கமழும், மங்களமான, களங்கமற்ற அவளுடைய முகத்தைக் காணாத என் அறிவு சோர்வதுபோல் இருக்கிறது. லக்ஷ்மணா, புன்முறுவலும் சிரிப்பும் இடையிடையே கலந்த, நற்குணம் நிறைந்த, இனிய, நலம் பயக்கும், ஒப்பற்ற வைதேகியின் சொல்லை நான் எப்போது கேட்பேன்? காட்டில் துயரம் அடைந்து காமத்தால் மெலிந்த என்னைக் கண்டு, அந்த இளமை நிறைந்த கற்புடையவள், தன் துயரம் நீங்கியவள்போலவும் மகிழ்ந்தவள்போலவும் இனிமையாகப் பேசுவாள். அரசமகனே, அயோத்தியில் ‘என் மருமகள் எங்கே?’ என்று கேட்கும் மனவுறுதியுடைய கௌசல்யையிடம் நான் என்ன சொல்வேன்? லக்ஷ்மணா, நீ போ; உடன்பிறந்தோரிடம் அன்புடைய பரதனைப் பார்; நானோ ஜனகனின் மகள் இல்லாமல் உயிர்வாழ இயலாதவன்.’ இங்கே ராமனின் சோகம் அதன் உச்ச எல்லையைத் தொடுகிறது — தன் மரணத்தை முடிவுசெய்து, தம்பியை அயோத்திக்கு அனுப்ப விரும்புகிறான். தந்தை, மாமனார், தாய் ஆகியோருக்கு உரிய பொறுப்பின் நினைவே அவனுடைய துயரத்தை இரட்டிக்கிறது. இவ்வாறு திக்கற்றவன்போலப் புலம்பிக்கொண்டிருந்த மகாத்மாவான ராமனிடம் தம்பி லக்ஷ்மணன் பொருத்தமான, தளர்வற்ற சொல்லைச் சொன்னான். இப்பகுதியில் சோகம் தனிப்பட்டதிலிருந்து சமூகத்தை நோக்கிச் செல்கிறது — ராமன் தன் துயரத்தை மட்டும் எண்ணவில்லை; ஜனகனுக்கும் கௌசல்யைக்கும் என்ன சொல்வேன் என்ற நாணத்தையும் உணர்கிறான். ‘மக்கள் சபையில் சீதையைப் பற்றிக் கேட்பவன்’ என்ற சொற்களால் சபையின் நடுவே எழும் கேள்வி கற்பனை செய்யப்படுகிறது — அங்கே மௌனமே பதில் என்பது கருத்து. ‘ராஜ்யத்தை இழந்து மனம் உடைந்த என்னைப் பின்தொடர்ந்தவள்’ என்ற வாக்கியத்தில் நன்றியுணர்வு வெளிப்படுகிறது — எல்லாம் அழிந்தபோதும் அவள் கைவிடவில்லை. ‘துயரம் நீங்கியவள்போலவும் மகிழ்ந்தவள்போலவும்’ என்ற இரு தற்குறிப்பேற்றங்களால் சீதையின் இயல்பு சித்திரிக்கப்படுகிறது — தன் துயரத்தை மறைத்துக்கொண்டு அவள் கணவனைத் தேற்றுவாள்; இந்தச் சித்திரம் ஆரண்ய காண்டத்தின் வனவாச நாள்களின் நினைவு. இறுதியில் ‘லக்ஷ்மணா, போ, பரதனைப் பார்’ என்ற வாக்கியம் சோகத்தின் உச்சம் — தன் மரணத்தை முடிவுசெய்து அவன் தம்பியை அனுப்பிவிட விரும்புகிறான். அயோத்தியா காண்டத்தில் ‘சீதையின்றி நான் உயிர்வாழமாட்டேன்’ என்று சொல்லப்பட்டதே இங்கே மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது. ‘திக்கற்றவன்போலப் புலம்பிக்கொண்டிருந்த’ என்ற அடைமொழியால் எல்லாராலும் கைவிடப்பட்டவனுடையதுபோன்ற அவன் நிலை வர்ணிக்கப்படுகிறது — உண்மையில் தம்பி அருகிலேயே நிற்கிறான்; இந்த முரணே கருணையைப் பெருக்குகிறது. ‘மந்தம்’ (பேறற்றவன்) என்பது தன்னைத்தானே பழிக்கும் சொல் — ‘தந்தையால் அனுப்பப்பட்ட பேறற்றவனான என்னை’ என்று அவனே தன்னை நிந்திக்கிறான். ‘உடன்பிறந்தோரிடம் அன்புடைய பரதன்’ என்ற அடைமொழியால் பரதனின் இயல்பு நினைவூட்டப்படுகிறது; அது அயோத்தியா காண்டத்தில் விரிவாக வர்ணிக்கப்பட்டது.
‘ராமா, உன்னைத் திடப்படுத்திக்கொள்; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; புருஷோத்தமா, சோகிக்காதே. களங்கமற்ற மனமுடைய உன்போன்றவர்களின் அறிவு தளர்வதில்லை. பிரிவால் வரும் துயரத்தை நினைத்து, அன்புக்குரியவரிடம் உள்ள பற்றை விட்டுவிடு; மிகுந்த எண்ணெயோடு சேர்ந்தால் ஈரமான திரியும் எரிந்துபோகிறது.’ இந்த உவமை நுட்பமானது — நீரில் நனைந்த விளக்குத்திரியும் எண்ணெய் மிகுதியாகத் தொட்டால் எரிந்துபோகிறது; அதுபோல அன்பின் மிகுதியே எரிக்கிறது. ‘அன்பு ராகவா, அவன் பாதாளத்துக்குச் சென்றாலும், அதற்கும் அப்பால் சென்றாலும், எவ்வகையிலும் ராவணன் இனி இருக்கமாட்டான். முதலில் அந்தப் பாவி ராக்ஷசனைப் பற்றிய செய்தி கிடைக்கட்டும்; பிறகு அவன் சீதையைத் திருப்பித் தருவான், அல்லது அழிவை அடைவான். சீதையோடு அவன் திதியின் கருப்பைக்குள்ளேயே சென்றாலும், மைதிலியைத் தரவில்லையென்றால் அங்கேயும் அவனைக் கொல்வேன். ஆர்யா, அமைதி அடைவாயாக; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; இரங்கத்தக்க இந்த மனநிலை கைவிடப்படட்டும். முயற்சியைக் கைவிட்டவர்களால் முயற்சியின்றிப் பயன் அடையப்படுவதில்லை. ஆர்யா, ஊக்கமே வலிமை வாய்ந்தது; ஊக்கத்தைவிட மேலான வலிமை இல்லை; ஊக்கமுடையவனுக்கு உலகில் அடைய அரியது எதுவும் இல்லை. ஊக்கமுடைய மனிதர்கள் செயல்களில் சோர்வதில்லை; ஊக்கத்தை மட்டுமே பற்றிநின்று ஜானகியை நாம் மீண்டும் பெறுவோம். காமத்தின் வசப்பட்ட நடத்தையைக் கைவிடு; சோகத்தைப் பின்னே தள்ளிவை — மகாத்மாவும் தன்னை வென்றவனுமான உன்னை நீயே உணராமல் இருக்கிறாய்.’ ஊக்கத்தின் மகிமை என்ற இந்தப் பகுதி ராமாயணத்தின் புகழ்பெற்ற நீதிமொழிகளுள் ஒன்று; ஆரண்ய காண்டத்தின் துயரத்திலிருந்து கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் கர்மயோகத்துக்கு இதுவே பாலம். லக்ஷ்மணனின் இந்தச் சொல் ராமாயணத்தின் நீதிப் பகுதிகளுள் புகழ்பெற்றது. அவனுடைய வாதமுறை சாஸ்திர முறைப்படி அமைந்தது — முதலில் ஆறுதல் (‘திடப்படுத்திக்கொள், சோகிக்காதே’), பிறகு பற்றின்மை உபதேசம் (‘பிரிவால் வரும் துயரத்தை நினைத்துப் பற்றை விடு’), பிறகு சபதம் (‘பாதாளத்துக்குச் சென்றாலும் ராவணன் இருக்கமாட்டான்’), பிறகு வழிகூறல் (‘முதலில் செய்தி கிடைக்கட்டும்’), இறுதியில் ஊக்கத்தின் புகழ்ச்சி. ‘மிகுந்த எண்ணெயோடு சேர்ந்தால் ஈரமான திரியும் எரிகிறது’ என்ற உவமை அசாதாரணமானது — ‘ஸ்நேஹ’ என்ற சொல்லின் சிலேடையால் அன்பும் எண்ணெயும் இரண்டுமே சொல்லப்படுகின்றன; ஈரமான திரியும் எண்ணெய் மிகுதியால் எரிகிறது; அதுபோல அன்பின் மிகுதி துயரக் காரணமாகிறது. ‘முயற்சியைக் கைவிட்டவர்களால் முயற்சியின்றிப் பயன் அடையப்படுவதில்லை’ என்பது அர்த்தசாஸ்திரத்தின் வாக்குபோல் இருக்கிறது. ‘ஊக்கமே வலிமை வாய்ந்தது’ என்ற மூன்று சுலோகங்களே இந்தச் சர்க்கத்துக்கு மட்டுமல்ல, காண்டம் முழுமைக்குமான மைய உபதேசம் — ஏனெனில் இனி வரும் சுக்ரீவனுடனான நட்பு, வாலிவதம், சீதையைத் தேடுதல் ஆகிய யாவும் செயலையே முதன்மையாகக் கொண்டவை. ‘மகாத்மாவும் தன்னை வென்றவனுமான உன்னை நீயே உணராமல் இருக்கிறாய்’ என்ற இறுதி வாக்கியம் மனத்தைத் தொடுவது — நீ உன் உண்மை இயல்பை மறந்துவிட்டாய் என்று. ‘திதியின் கருப்பைக்குள் சென்றாலும்’ என்பது மிக ஆழ்ந்த, அணுக முடியாத இடத்துக்கு எடுத்துக்காட்டு; அயோத்தியா காண்டத்திலும் இதுபோன்ற வடிவில் சொல்லப்பட்டிருக்கிறது. ‘ஜானகியை நாம் மீண்டும் பெறுவோம்’ என்ற பன்மையால் லக்ஷ்மணன் தன்னையும் இந்தச் செயலில் இணைத்துக்கொள்கிறான்.
அவனால் இவ்வாறு தேற்றப்பட்டதும், சோகத்தால் உணர்வு குன்றியிருந்த ராமன் சோகத்தையும் மயக்கத்தையும் விட்டு மனஉறுதியை அடைந்தான். நினைத்தற்கரிய வீரமுடைய அவன் கலக்கமற்றவனாகி, மிக அழகிய, இனிய, அசையும் மரங்களையுடைய அந்தப் பம்பையைக் கடந்து சென்றான். நூற்றிருபத்தாறாம் சுலோகம் முதல் ஐந்து சுலோகங்களும் நீண்ட விருத்தங்களில் அமைந்தவை. ‘அருவிகளும் குகைகளும் உடைய காடு முழுவதையும் திடீரென்று உற்றுநோக்கி, கலங்கிய மனத்துடன், துயரால் வருந்திய அந்த மகாத்மா லக்ஷ்மணனோடு ஆலோசித்துப் புறப்பட்டான். மதங்கொண்ட யானையின் ஒய்யார நடையுடைய, கலக்கமற்ற மனமுடைய, விரும்பத்தக்க செயல்களையுடைய மகாத்மா லக்ஷ்மணன், செல்லும் அந்த ராகவனை தர்மத்தாலும் வலிமையாலும் காத்தான்.’ பிறகு காட்சி மாறுகிறது — ரிஷ்யமூகத்தின் அருகே திரியும், கிளைமான்களின் (வானரர்களின்) தலைவனான வேகமுடைய சுக்ரீவன், திரிந்துகொண்டிருந்தபோது வியப்பூட்டும் தோற்றமுடைய அந்த இருவரையும் கண்டான்; அவன் நடுங்கினான்; எதுவும் செய்ய இயலாமல் போனான். யானைபோல் மெதுவாக நடக்கும் அந்த மகாத்மாவான வானரன், அங்கே திரியும் அவ்விருவரையும் கண்டு மிகுந்த விஷாதத்தை அடைந்தான்; கவலையால் சூழப்பட்டு, அச்சத்தின் சுமையால் உடைந்தவனானான். அஞ்சிய வானரர்களும் பேராற்றலுடைய அந்த ராகவ லக்ஷ்மணர்களைக் கண்டு, எப்போதும் வானரர்கள் வாழும், புனிதமும் இன்பமும் தரும், அடைக்கலம் அளிக்கும் அந்த ஆசிரமத்தை நோக்கிச் சென்றனர். இவ்வாறு விப்ரலம்ப சிருங்காரத்தோடு தொடங்கிய சர்க்கம் அச்சத்தோடு முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தின் விதையும் இடப்படுகிறது. ‘இவ்வாறு தேற்றப்பட்டதும்’ என்ற சொல்லால் உபதேசத்தின் உடனடிப் பலன் காட்டப்படுகிறது — ராமன் சோகத்தையும் மயக்கத்தையும் விட்டு மனஉறுதியை அடைந்தான். ஆரண்ய காண்டத்திலிருந்து கிஷ்கிந்தா காண்டத்துக்கு மாறும் கணம் இதுவே. இறுதி ஐந்து சுலோகங்களில் யாப்பு மாறுகிறது — அனுஷ்டுப்புக்குப் பதிலாக உபஜாதி, வம்சஸ்தம் முதலிய நீண்ட விருத்தங்கள் கையாளப்படுகின்றன; இதனால் சர்க்கத்தின் முடிவு கம்பீரத்தோடு முத்திரையிடப்படுகிறது; கீதா பிரஸ் பதிப்பின் எல்லாக் காண்டங்களிலும் காணப்படும் முறை இது. ‘விரும்பத்தக்க செயல்களையுடைய லக்ஷ்மணன் தர்மத்தாலும் வலிமையாலும் காத்தான்’ என்ற வாக்கியத்தில் லக்ஷ்மணனின் இருமை சுட்டப்படுகிறது — அவன் வலிமையால் மட்டுமல்ல, தர்மத்தாலும் காக்கிறான். இறுதியில் கவி பார்வையைத் திருப்பிச் சுக்ரீவனிடம் கொண்டுசெல்கிறார்; தன் சோகத்தில் மூழ்கியிருந்த ராமனே இன்னொருவனின் அச்சத்துக்குக் காரணமானான் என்ற தலைகீழ்நிலை அழகானது. ‘பயபாரபக்ன:’ (அச்சத்தின் சுமையால் உடைந்தவன்) என்ற தொகைச்சொல்லால் அச்சத்தின் கனம் கண்ணுக்குத் தெரிவதுபோல் ஆக்கப்படுகிறது. இரண்டாம் சர்க்கம் இந்த அச்சத்திலிருந்தே தொடங்குகிறது. ‘புனிதமும் இன்பமும் தரும், அடைக்கலம் அளிக்கும் அந்த ஆசிரமம்’ என்பது மதங்கரின் ஆசிரமத்தைக் குறிக்கிறது; அங்கே வாலி நுழைவது சாபத்தால் தடுக்கப்பட்டிருக்கிறது.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥