சர்க்கம்
ராமனின் புலம்பலும் தந்தைக்கு நீர்க்கடனும் பிண்டமும் அளித்தலும்
பரதனின் சொல்லால் மயங்கிய ராமன் தெளிந்து புலம்புதல், மந்தாகினியில் தந்தைக்கு நீர்க்கடன் அளித்தல், இங்குதிப் பிண்டத்தால் பிண்டதானம் செய்தல்
முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் ராமனிடம் தந்தை விண்ணுலகம் சென்றதைத் தெரிவித்தான்; இந்தச் சர்க்கம் அந்தச் சொல்லின் விளைவோடு தொடங்குகிறது. பரதன் சொன்ன, தந்தையின் மரணத்தைக் கொண்ட அந்த உருக்கமான சொல்லைக் கேட்டு ராகவன் நினைவிழந்தான். போரில் தானவர்களின் பகைவனான இந்திரன் எறிந்த வஜ்ராயுதத்தைப் போல அந்தச் சொல்லைக் கவிஞர் வருணிக்கிறார் — பரதன் சொன்ன விரும்பத்தகாத சொல் உண்மையில் சொல்லாலான வஜ்ரமே. பிறகு பகைவரை வாட்டும் ராமன் கைகளை உயர்த்தியபடி, காட்டில் கோடரியால் வெட்டப்பட்ட, மலர்கள் நிறைந்த மரத்தைப் போலத் தரையில் விழுந்தான். உவமை இருபொருள் உடையது — பரதனைக் கண்டு மகிழ்ந்திருந்ததால் ராமன் மலர்ந்த மரம்; தந்தையின் மரணச் செய்தியால் துண்டிக்கப்பட்டதால் அவனே வெட்டப்பட்ட மரம். தரையில் விழுந்த அந்தப் பூமியின் தலைவனைக் கவிஞர், கரையை முட்டி முட்டிக் களைத்து உறங்கும் யானையைப் போலக் காண்கிறார் — யானை உவமை இந்தக் காண்டத்தில் மீண்டும் மீண்டும் தசரத குலத்தின் துயரைச் சுமக்கிறது. பிறகு தம்பியர் வைதேகியுடன் சேர்ந்து அழுதபடி, எங்கும் துயரால் இளைத்த அந்தப் பெருவில்லாளியின் மேல் நீரைத் தெளித்தனர். நீர் தெளிக்கப்பட்டதும் அவன் மீண்டும் நினைவு பெற்று, கண்களிலிருந்து கண்ணீர் சொரிந்தபடி, பரிதாபமாகப் பலவாறு பேசத் தொடங்கினான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கத்தின் முதல் பகுதி மௌனத்திலிருந்து மயக்கத்துக்கும், மயக்கத்திலிருந்து புலம்பலுக்கும் செல்கிறது; பரதன் சுட்டியது இப்போது ராமனின் சொற்களில் வெளிப்படுகிறது. இரண்டாம் சுலோகத்தில் உவமை விரிவாக்கப்படுகிறது — இந்திரன் போரில் தானவப் பகைவர்கள் மீது வஜ்ரத்தை எறிவதுபோல, பரதனின் சொல் ராமன் மீது விழுந்தது; அங்கே வஜ்ரம் புற ஆயுதம் அன்று, சொல்லே. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் கவிஞர் தம்பியரை மட்டுமன்றி வைதேகியையும் அங்கே நிறுத்துகிறார் — நான்கு சகோதரர்களும் சீதையும், அனைவரும் அழுதபடி, மயங்கியவன் மேல் நீர் தெளிக்கிறார்கள்; இந்தச் சித்திரமே இந்தக் காண்டத்தின் மையத்தில் இருக்கிறது.
நினைவு பெற்ற தர்மாத்மாவான ராமன், பூமியின் தலைவனான தந்தை விண்ணுலகம் சென்றதைக் கேட்டு, தர்மம் நிறைந்த சொற்களைப் பரதனிடம் சொன்னான். அவனுடைய புலம்பலில் நான்கு பொருள்கள் — அயோத்தியின் வெறுமை, தன் வாழ்வின் பயனின்மை, பரதனின் பேறு, வழிகாட்டுபவர் இல்லாமை. முதலாவது: ‘தந்தை விதித்த கதியை அடைந்த பின் அயோத்தியில் நான் என்ன செய்வேன்? சிறந்த அரசரை இழந்த அந்த நகரத்தை யார் காப்பார்கள்?’ பிறகு தன்னைத் தானே பழித்தல்: ‘தீப்பிறவி எடுத்த என்னால் அந்த மகாத்மாவுக்கு என்ன பயன்? என்னைப் பிரிந்த துயரால் இறந்த அவருக்கு நான் இறுதிக் கடன்கூடச் செய்யவில்லை’ — தந்தைக்கு இறுதிச் சடங்கைத் தான் செய்யவில்லை என்பதே மகனுக்கு மிகப் பெரிய துயரம். பிறகு அவன் பரதனைப் புகழ்கிறான்: ‘ஆ, பரதா, குற்றமற்றவனே, நீ உன் நோக்கத்தை அடைந்தவன்; நீயும் சத்ருக்னனும் எல்லா ஈமக்கடன்களாலும் அரசரைப் போற்றினீர்கள்.’ பிறகு காட்டுவாசம் முடிந்த பின்னும் அயோத்திக்குச் செல்வதில் தனக்கு ஊக்கமில்லை என்கிறான் — தலைவன் இல்லாத, ஒருமுகப்படாத, அரசனை இழந்த நகரம் அது. இறுதியில் நெஞ்சைத் தொடும் சொல்: ‘காட்டுவாசம் முடிந்து நான் அயோத்திக்குச் சென்றாலும், தந்தை மறுவுலகம் சென்றுவிட்டதால் எனக்கு யார் வழிகாட்டுவார்கள்? முன்பு நான் நன்னடத்தையோடு இருப்பதைக் கண்டு தந்தை ஆறுதலாகச் சொன்ன, காதுக்கு இனிய சொற்களை இனி எங்கே கேட்பேன்?’ தந்தையின் மரணம் பிரிவு மட்டுமன்று, வழிகாட்டுபவரும் புகலிடமும் இல்லாமல் போனதுமாகும் என்பது ராமனின் பார்வை. ‘துர்ஜாதேன’ (தீப்பிறவி எடுத்தவனால்) என்ற சொல் கடுமையானது — ராமன் தன்னைத் தீப்பிறவியாகவே கருதுகிறான், ஏனெனில் எவனுடைய பிறப்பு தந்தையின் துயரத்துக்குக் காரணமானதோ அவனுடைய பிறப்பு எப்படிப் பயனுள்ளதாகும். ‘நிவ்ருத்தவனவாஸோ(அ)பி’ (காட்டுவாசம் முடிந்த பின்னும்) என்பதில் உள்ள ‘அபி’ (-உம்) என்ற சொல்லும் பொருளுள்ளது — பதினான்கு ஆண்டுகள் முடிந்த பின்னும் அங்கே செல்வதற்கான நோக்கம் எதுவும் எஞ்சவில்லை என்பது கருத்து.
பரதனிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுத் துயரால் வெந்த ராகவன் மனைவியை அணுகி, முழுநிலவு போன்ற முகமுடைய சீதையிடம் சொன்னான்: ‘சீதையே, உன் மாமனார் இறந்துவிட்டார்; லக்ஷ்மணா, நீ தந்தையை இழந்தாய்; பூமியின் தலைவர் விண்ணுலகம் சென்ற துயரச் செய்தியைப் பரதன் சொல்கிறான்.’ ஒரே சுலோகத்தில் இருவருக்கும் செய்தி தெரிவிக்கப்படுகிறது, ஏனெனில் இருவருமே அவனைச் சார்ந்தே காட்டில் இருக்கிறார்கள். காகுத்ஸ்தன் இவ்வாறு சொன்னபோது புகழ்மிக்க அந்த அரசகுமாரர்களின் கண்களில் பன்மடங்கு கண்ணீர் பெருகியது. பிறகு சகோதரர்கள் அனைவரும் துயருற்ற அவனை மிகவும் தேற்றி, ‘பூமியின் தலைவரான தந்தைக்கு நீர்க்கடன் செய்யப்படட்டும்’ என்றனர் — துயரத்திலிருந்து கடமையை நோக்கிய நகர்வு இது. மாமனாரான அந்தப் பேரரசர் விண்ணுலகம் சென்றதைக் கேட்ட சீதை, கண்ணீர் நிறைந்த கண்களால் தன் அன்புக் கணவனைப் பார்க்கவும் இயலவில்லை; மருமகளின் துயரம் பார்வையாலேயே வெளிப்பட்டது, சொல்லால் அல்ல. அழுதுகொண்டிருந்த ஜனகனின் மகளைத் தேற்றிவிட்டுத் துயருற்ற ராமன் துயருற்ற லக்ஷ்மணனிடம் பேசினான். இங்கே ‘துக்கிதோ துக்கிதம்’ (துயருற்றவன் துயருற்றவனிடம்) என்ற இரண்டு சொற்களால் கவிஞர் காட்டுகிறார் — தேற்றுபவனும் அதே நிலையில்தான் இருந்தான்; ஆகவே அங்கே ஆறுதல் உபதேசம் அன்று, உடன் துயருறுதலே. ‘பஹுகுணம் பாஷ்பம்’ (பன்மடங்கு கண்ணீர்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சொல்கிறார் — முன்பு ஒருமுறை எழுந்த கண்ணீர் இப்போது பன்மடங்காகிவிட்டது; துயரத்தின் பெருக்கம் எண்ணிக்கையாலேயே அளக்கப்படுகிறது. ‘ப்ருசம் ஆச்வாஸ்ய’ (மிகவும் தேற்றி) என்பதும் சுட்டுவது — சகோதரர்கள் முதலில் ஆறுதல் சொல்லிவிட்டே கடமையை நினைவூட்டினார்கள், துயரத்தின் நடுவிலேயே விதியைச் சொல்லவில்லை. சீதையைப் பற்றிக் கவிஞர் ஓர் அடையாளத்தையே சொல்கிறார் — அவளால் தன் அன்புக்குரியவனைப் பார்க்கவே இயலவில்லை.
ராமனின் ஆணை சுருக்கமானது, செயலை நோக்கியது: ‘இங்குதிப் பிண்ணாக்கைக் கொண்டு வா; மரவுரியையும் மேலாடையையும் கொண்டு வா; மகாத்மாவான தந்தைக்கு நீர்க்கடன் செய்யச் செல்வேன்.’ காட்டில் வாழும் மகனின் கையில் பொன்னும் இல்லை, நெய்யும் இல்லை; இங்குதிக் கனியின் மாவு மட்டுமே தந்தைக்காக எஞ்சியுள்ளது — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் மிக உருக்கமான கோடு. பிறகு செல்லும் வரிசையையும் அவன் வகுக்கிறான்: ‘சீதை முன்னே செல்லட்டும், நீ அவளுக்குப் பின்னால் செல், நான் கடைசியில் வருவேன்; இந்தப் பயணம் மிகக் கொடியதன்றோ.’ துயரப் பயணத்தின் வரிசையும் நியமத்துக்குக் கட்டுப்பட்டது என்பது ராமனின் இயல்பு. அப்போது அவர்களை எப்போதும் பின்தொடர்பவனும், தன்னை அறிந்தவனும், பேரறிவாளனும், மென்மையானவனும், அடக்கமுடையவனும், இனியவனும், ராமனிடம் உறுதியான பக்தி கொண்டவனுமான சுமந்திரன் அந்த அரசகுமாரர்களுடன் சேர்ந்து ராகவனைத் தேற்றி, கைத்தாங்கலாகப் பிடித்து, மங்கலமான மந்தாகினி நதியில் இறக்கினான். சாரதிக்குப் பல அடைமொழிகளைத் தருவதன் மூலம் கவிஞர் அவனுடைய தகுதியை மட்டுமன்றி அவன் புகலிடமாக இருப்பதையும் சுட்டுகிறார் — ராமனைக் காட்டுக்கு அழைத்துச் சென்றவனே இப்போது மகனைத் தந்தையின் நீர்க்கடனுக்கு அழைத்துச் செல்கிறான். ‘சீரம் உத்தரம் ச’ (மரவுரியும் மேலாடையும்) என்ற சொற்களால் தர்ப்பணத்துக்கான உடையும் சுட்டப்படுகிறது — மரவுரியே அவனுடைய ஆடை, அதுவே மேலாடையும். ‘கதிர்ஹ்யேஷா ஸுதாருணா’ (இந்தப் பயணம் மிகக் கொடியதன்றோ) என்ற சொல்லில் ராமன் பயணத்தின் வரிசையை அமைப்பதோடு அதன் இயல்பையும் பெயரிடுகிறான் — இது தீர்த்தயாத்திரை அன்று, தந்தையின் இறுதிக் கடனுக்கான பயணம். சுமந்திரன் அவனைக் கையால் பிடித்தே நதியில் இறக்குகிறான், ஏனெனில் ராமனால் தானாக நடக்கவும் இயலவில்லை. இந்தப் பகுதியில் தந்தையின் மரணத்துக்குப் பின் ராமன் முதன்முறையாகச் செயலில் இறங்குவது காணப்படுகிறது; புலம்பல் முடிந்தது, சடங்கு தொடங்கியது.
புகழ்மிக்க அவர்கள், நல்ல நீர்த்துறைகள் உடைய, எப்போதும் மலர்ந்த காடுகளைக் கொண்ட, இனிய மந்தாகினி நதியைச் சிரமத்துடன் அடைந்து, விரைந்தோடும் நீரோட்டமும் சேறின்மையும் கொண்ட மங்கலமான நீர்த்துறையை அடைந்து, ‘இது உமக்கு ஆகட்டும்’ என்று சொல்லி அரசருக்காக நீரைத் தெளித்தனர். பிறகு பூமியைக் காக்கும் ராமன் நீர் நிறைந்த கைகளை ஏந்தி, தெற்கு திசையை நோக்கி அழுதபடி சொன்னான்: ‘அரசர்களில் புலி போன்றவரே, இதோ உமக்குத் தூய, அழியாத நீர்; பித்ருலோகம் சென்ற உம்மை நான் அளிக்கும் இது இன்று சென்றடையட்டும்.’ தெற்கு நோக்கியிருப்பது தர்ப்பண விதியின் அங்கம்; அது கண்ணீரோடும் கலந்திருந்தது. பிறகு ஒளிமிக்க அவன் மந்தாகினிக் கரைக்குத் திரும்பி வந்து, தம்பியருடன் சேர்ந்து தந்தைக்குப் பிண்டதானம் செய்தான். தர்ப்பைப் படுக்கையில் இலந்தைப் பழங்கள் கலந்த இங்குதிப் பிண்ணாக்கை வைத்து, மிகுந்த துயரத்தால் வருந்தி அழுதபடி சொன்னான்: ‘மகாராஜரே, மகிழ்வுடன் இதை உண்ணுங்கள்; நாங்கள் உண்பது இதுவே. மனிதன் எந்த உணவை உண்கிறானோ, அதுவே அவனுடைய தேவதைகளுக்கும் உணவு.’ இந்த இறுதிச் சொல் சாஸ்திர வாக்கியமும் ஆகும், ஆறுதலும் ஆகும் — மகன் எதை உண்கிறானோ அதுவே தந்தைக்குத் தகுந்தது. ராஜசூயமும் அசுவமேதமும் செய்த தசரதனுக்குப் பிண்டதானம் காட்டுக் கனியின் மாவால் மட்டுமே நடந்தது என்ற முரணைக் கவிஞர் மௌனமாகவே வைக்கிறார். ‘க்ருச்ச்ராத் உபகம்ய’ (சிரமத்துடன் அடைந்து) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சொல்கிறார் — நீர்த்துறை தொலைவில் இல்லை; ஆனால் துயரத்தால் அவர்கள் ஒவ்வோர் அடியையும் வேதனையோடே எடுத்து வைத்தனர். ‘தத ஏதத் பவத்விதி’ என்ற சொல் விதிவாக்கியம் — ‘அரசரே, இந்த நீர் இங்கிருந்து உமக்கு ஆகட்டும்’ என்ற சங்கல்பம். பிண்டத்தில் இலந்தைப் பழங்கள் கலந்துள்ளன, படுக்கை தர்ப்பையால் ஆனது — எல்லாம் விதிப்படியே செய்யப்பட்டது, பொருள் மட்டுமே காட்டில் கிடைப்பது. இவ்வாறு இந்தப் பகுதியில் இறுதிச் சடங்கு முறை முழுவதும் சுருக்கமாகக் காட்டப்படுகிறது — நீர்க்கடன் அளித்தல், தெற்கு நோக்கிய சங்கல்பம், தர்ப்பைப் படுக்கையில் பிண்டம் வைத்தல், இறுதியில் தந்தைக்கு அர்ப்பணச் சொல்.
பிண்டதானத்துக்குப் பின் அவர்கள் அதே வழியில் நதிக்கரையிலிருந்து திரும்பினார்கள்; ஆண்களில் புலி போன்ற ராமன் இனிய சாரல்களுடைய மலைமேல் ஏறினான். இலைக்குடிலின் வாயிலை அடைந்ததும் பூமியின் தலைவன் பரதனையும் லக்ஷ்மணனையும் இருவரையும் இரு கைகளாலும் பற்றிக்கொண்டான் — துயரத்தின் கணத்தில் சகோதரர்களின் தொடுதலே சொல்லாகிறது. வைதேகியுடன் சேர்ந்து அவர்கள் அழுத ஒலியால் மலையில், கர்ஜிக்கும் சிங்கங்களின் ஒலியைப் போல எதிரொலி எழுந்தது. மலையின் எதிரொலி துயரையே விரிவாக்குகிறது என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். தந்தைக்கு நீர்க்கடன் செய்து அழுதுகொண்டிருந்த அந்தப் பெருவலிமையாளர்களின் பேரொலியை அறிந்து பரதனின் படைவீரர்கள் அஞ்சினர். அவர்கள் ஒருவருக்கொருவர் சொன்னார்கள்: ‘பரதன் ராமனைச் சந்தித்துவிட்டான் என்பது உறுதி; இறந்த தந்தைக்காக வருந்துகிற அவர்களுடைய பேரொலியே இது.’ இங்கே கவிஞர் படையின் அறிவைக் காட்டுகிறார் — ஒலியைக் கொண்டே அது நடந்தது அனைத்தையும் ஊகிக்கிறது, ஏனெனில் அத்தகைய அழுகை ஒலி வேறெங்கும் சாத்தியமில்லை. இங்கிருந்து சர்க்கத்தின் பார்வை நான்கு சகோதரர்களின் குடிலிலிருந்து ஆயிரக்கணக்கான மக்களின் சந்திப்பை நோக்கித் திரும்புகிறது. முன்பு சொன்ன ‘கரையை முட்டிக் களைத்த’ யானை உவமையை இங்கே எதிரொலி பின்தொடர்கிறது — யானை களைத்த இடத்தில் சிங்கங்கள் கர்ஜிக்கின்றன. ‘மஹாபலானாம் ருததாம்’ (அழுதுகொண்டிருந்த பெருவலிமையாளர்கள்) என்பதில் ஒரு முரணும் சுட்டப்படுகிறது — பெருவலிமையாளர்களும் இங்கே அழும் மகன்களே. படைவீரர்களின் முதல் எதிர்வினை அச்சம், இரண்டாவது ஊகம்; இதனால் துயரத்தின் ஒலி படையையும் ஆயுதமற்றதாக்குகிறது என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘ரம்யஸானும் மஹீதரம்’ (இனிய சாரல்களுடைய மலை) என்ற சித்திரகூட வருணனை, முன்பு அவர்கள் இன்பமாக வாழ்ந்த அதே இடத்தில் மீண்டும் வருகிறது; இப்போது அதே மலை அழுகையின் எதிரொலியால் நிறைந்துள்ளது. இலைக்குடிலின் வாயிலில் இரண்டு சகோதரர்களையும் கைகளால் பற்றியபடி ராமன் நின்றான் — வரவேற்புக்கான வீட்டு வாயில் இப்போது துயரத்தின் சங்கமமாக ஆனது.
பிறகு அனைவரும் வாகனங்களை விட்டுவிட்டு அந்த ஒலியை நோக்கி, ஒரே மனத்துடன், இருந்த இடங்களிலிருந்தே ஓடிச் சென்றனர். சிலர் குதிரைகளில், சிலர் யானைகளில், சிலர் நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்ட தேர்களில், மென்மையானவர்களான மற்றும் சிலர் கால்நடையாகவே சென்றனர். சிறிது காலமே பிரிந்திருந்தாலும் நெடுங்காலம் பிரிந்திருந்தவனைப் போல ராமனைக் காண விரும்பி மக்கள் அனைவரும் உடனே ஆசிரமத்துக்குச் சென்றனர். சகோதரர்களின் சந்திப்பைக் காண விரும்பி, குளம்புகளும் சக்கரங்களும் நிறைந்த பலவகை வாகனங்களில் அவர்கள் விரைந்து சென்றனர். பல வாகனங்களாலும் தேர்ச் சக்கரங்களாலும் அடிக்கப்பட்ட அந்த நிலம், மேகங்கள் கூடும்போது வானம் போலப் பேரொலி எழுப்பியது. அந்த ஒலியால் அஞ்சிய, பெண் யானைகள் சூழ்ந்த ஆண் யானைகள் தம் மணத்தால் திசைகளை நிரப்பியபடி வேறு காட்டுக்குச் சென்றன. பன்றிகள், ஓநாய்கள், சிங்கங்கள், எருமைகள், சமரி மான்கள், புலிகள், கோகர்ணங்கள், கவயங்கள் ஆகியவை புள்ளிமான்களுடன் சேர்ந்து அஞ்சின. சக்கரவாகங்கள், அன்னங்கள், நீர்க்கோழிகள், பிலவங்கள், காரண்டவங்கள், ஆண் குயில்கள், கிரௌஞ்சங்கள் ஆகியவை நினைவிழந்து திசைகளில் சிதறின. இவ்வாறு அஞ்சிய பறவைகளால் வானமும், மனிதர்களால் நிலமும் நிறைந்து — இரண்டும் அப்போது ஒளிர்ந்தன. இந்த நீண்ட வருணனை சுட்டுவது — ஒரு குலத்தின் துயரம் காட்டின் உயிர்கள் அனைத்தையும் அசைக்கிறது; மனிதர்கள் கூடும் இடத்திலிருந்து விலங்குகளும் பறவைகளும் ஓடுகின்றன. ‘யதாஸ்தானம் ப்ரதாவிதா:’ (இருந்த இடங்களிலிருந்தே ஓடினர்) என்ற சொல்லால் சுட்டப்படுவது — யாரும் வரிசையை எதிர்பார்க்கவில்லை; எவன் எங்கிருந்தானோ அங்கிருந்தே ஓடினான். ‘அசிரப்ரோஷிதம் சிரவிப்ரோஷிதம் இவ’ (சிறிது காலம் பிரிந்திருந்தவனை நெடுங்காலம் பிரிந்திருந்தவனைப் போல) என்ற முரண் அணியால் கவிஞர் மக்களின் அன்பை அளக்கிறார் — காலம் குறைவு, ஆனால் பிரிவு நீண்டதாக உணரப்பட்டது. பறவைகளின் பெயர்களும் பல எண்ணப்பட்டுள்ளன — ‘ரதாங்காஹ்வயம்’ என்பது சக்கரவாகம், ‘அத்யூஹம்’ என்பது நீர்க்கோழி, ‘பிலவம்’ என்பது ஒருவகைக் கொக்கு என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது.
பிறகு மக்கள் விரைந்து அணுகி, ஆண்களில் புலி போன்றவனும், புகழ்மிக்கவனும், களங்கமற்றவனுமான ராமன் வெறுந்தரையில் அமர்ந்திருப்பதைக் கண்டனர் — முன்பு முடிசூட்டுக்குத் தகுந்தவனாக இருந்தவன் இப்போது வெறும் நிலத்தில் அமர்ந்திருக்கிறான். அதைக் கண்டு மந்தரையோடு சேர்த்துக் கைகேயியைப் பழித்தபடி மக்கள் ராமனை அணுகிக் கண்ணீர் நிறைந்த முகத்தினர் ஆனார்கள். கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் மிகவும் துயருற்ற அந்த மக்களைக் கண்டு, தர்மம் அறிந்த அவன் தந்தையைப் போலவும் தாயைப் போலவும் அவர்களைத் தழுவிக்கொண்டான் — அரசன் மக்களை இவ்வாறுதான் அரவணைக்கிறான் என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். இறுதி இரண்டு சுலோகங்கள் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் — அவன் சிலரைத் தழுவிக்கொண்டான், சிலர் அவனை வணங்கினர்; அப்போது அந்த அரசகுமாரன் நண்பர்களையும் உறவினர்களையும் அனைவரையும் தகுதிக்கேற்ப அணுகிப் போற்றினான். இறுதியில் அழுதுகொண்டிருந்த அந்த மகாத்மாக்களின் ஒலி, பூமியையும் வானத்தையும் எதிரொலிக்கச் செய்து, மலைக் குகைகளிலும் திசைகளிலும் இடைவிடாமல் பரவி, மிருதங்க முழக்கம் போலக் கேட்டது. மிருதங்க முழக்க உவமையோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது — திருவிழாவின் அடையாளமான ஒலியே இங்கே துயரத்தின் ஒலியாகிறது; இந்த எதிர்மாற்ற அமைப்பே சர்க்கத்தின் முதன்மையான அழகு. ‘அகல்மஷம்’ (களங்கமற்றவன்) என்ற அடைமொழி முக்கியமானது — குற்றமற்றவனே வெறுந்தரையில் அமர்ந்திருக்கிறான்; குற்றம் செய்தவளோ மாளிகையில் இருக்கிறாள். ஆகவே மக்களின் சினம் கைகேயியையும் மந்தரையையும் நோக்கித் திரும்பியது. ‘ஸவயஸ்யபாந்தவான் யதார்ஹம் ஆஸாத்ய’ (நண்பர்களையும் உறவினர்களையும் தகுதிக்கேற்ப அணுகி) என்ற சொற்களால் கவிஞர் காட்டுகிறார் — ராமன் கூட்டத்தை ஒட்டுமொத்தமாக விளிக்கவில்லை, ஒவ்வொருவரிடமும் சென்று தகுதிக்கேற்ப மதிக்கிறான்; இதுவே அவன் மக்களால் நேசிக்கப்படுவதற்கு வேர். ‘ஸ்தண்டிலே ஆஸீனம்’ என்ற சொல்லில் ‘ஸ்தண்டிலம்’ என்பது தர்ப்பணம் முதலிய சடங்குகள் செய்யப்படும், சீர்செய்யப்பட்ட வெறுந்தரை; தீட்டுக் காலத்தில் அங்கேயே அமர்வது விதிக்கப்பட்டுள்ளது. ஆகவே மக்கள் காண்பது காட்டுவாசியின் கோலம் மட்டுமன்று, மகனின் தீட்டுக்கால விரதமும் ஆகும்.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥