சர்க்கம்
பரதனின் வழிப்பயணமும் அயோத்தியைக் காணுதலும்
ராஜகிருகத்திலிருந்து புறப்படுதல், நதிகளையும் கிராமங்களையும் காடுகளையும் கடத்தல், ஏழு இரவுகளில் அயோத்தியை அடைதல், மகிழ்ச்சியிழந்த நகரத்தைக் காணுதல், தேரோட்டியிடம் பரதனின் மனக்குமுறல்
முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் தாய்வழிப் பாட்டனார் அசுவபதியிடம் விடைபெற்று, சத்ருக்னனுடன் தேரில் ஏறி ராஜகிருகத்திலிருந்து புறப்பட்டான். இந்தச் சர்க்கத்தில் கவிஞர் அவனுடைய ஏழு நாள் பயணத்தை வரிசையாக வருணிக்கிறார் — நதிகள், கிராமங்கள், காடுகள் ஆகியவற்றின் பெயர்களால் நிறைந்த இந்த வருணனை ராமாயணம் முழுவதிலும் அரிது. வீரமிக்க அவன் ராஜகிருகத்திலிருந்து கிழக்கு நோக்கிப் புறப்பட்டு, முதலில் சுதாமா நதியைக் கடந்து, அதைப் பார்த்தபடி சென்றான். பின்னர் ஒளிமிக்க இக்ஷ்வாகு குலக்கொழுந்து, இனிய ஓசையுடைய, அகன்ற கரைகள் கொண்ட, மேற்கு நோக்கிப் பாயும், அலைகள் நிறைந்த சதத்ரு நதியைக் கடந்தான். அதன் பின் ஐலதானம் என்ற இடத்தில் நதியைக் கடந்து, அபரபர்வதங்கள் என்ற பகுதியை அடைந்து, தன்னுள் விழும் பொருள்களைக் கல்லாக்குவதாகப் புகழ்பெற்ற சிலா நதியையும் கடந்து, தென்கிழக்குத் திசையில் உள்ள சல்யகர்ஷணம் என்ற நாட்டை அடைந்தான். சத்தியத்தில் உறுதியானவனும் தூயவனுமான அவன் சிலாவஹா நதியைப் பார்த்தபடி பெரும் மலைகளைக் கடந்து குபேரனின் சைத்ரரதக் காட்டை நோக்கிச் சென்றான். வழியின் வருணனையில் கவிஞர் பரதனின் அவசரத்தை மறக்கவில்லை — ஒவ்வொரு அடியிலும் அவன் சென்றுகொண்டே இருக்கிறான், எங்கும் ஓய்வெடுக்கவில்லை; ஏனெனில் ‘அவசரக் காரியம்’ என்ற தூதர்களின் சொல் அவன் இதயத்தில் இருக்கிறது. ‘சத்தியத்தில் உறுதியானவன், தூயவன்’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகளும் குறிப்பானவை — வழியிலும் தூய்மையையும் வாக்கையும் கைவிடாதவனே பின்னர் அரசையும் ஏற்கமாட்டான்.
பின்னர் அவன் சரஸ்வதி, கங்கை இரண்டும் சங்கமிக்கும் இடத்தை அடைந்து, வீரமத்ஸ்ய நாட்டின் வடபகுதியில் உள்ள பாருண்டக் காட்டுக்குள் நுழைந்தான். அங்கே வேகமாக ஓடும், மலைகளால் சூழப்பட்ட, இனிய ஓசையுடைய குலிங்கா என்ற நதியைக் கண்டு, பின்னர் யமுனையை அடைந்து அதைக் கடந்து, படைக்கு ஓய்வளித்தான். அங்கே வழிக்களைப்பால் சூடேறிய உடல்களை நீரால் குளிர்வித்து, களைத்த குதிரைகளுக்கு ஓய்வளித்து, தானும் நீராடி நீர் பருகி, மேல்வழிக்காக நீரையும் எடுத்துக்கொண்டு புறப்பட்டான். பின்னர் நல்லியல்புடைய அந்த அரசகுமாரன் நல்ல வாகனத்தில், மனிதர்கள் அரிதாகவே செல்லும் பெருங்காட்டைக் காற்று வானத்தைக் கடப்பது போல வேகமாகக் கடந்தான். இங்கே உவமை நுட்பமானது — காற்றின் வேகம் தடையற்றது போலவே பரதனின் வேகமும்; ஆனால் காற்று மகிழ்ச்சியுடன் வீசுகிறது, இவனோ ஐயத்துடன் செல்கிறான். படைக்கு ஓய்வளித்ததும் ஒன்றைக் குறிக்கிறது — தலைவன் தான் களைப்படையாவிட்டாலும் பின்தொடர்பவர்களின் களைப்பைக் கணக்கில் கொள்கிறான் — இது பரதனின் அரசப் பண்பின் அடையாளம். ‘நல்லியல்புடையவன் நல்ல வாகனத்தில்’ (பத்ரஃ பத்ரேண யானேன) என்ற சொல்லிணையில் கவிஞர் சொல்விளையாட்டு செய்கிறார் — மங்கல இயல்புடையவன் மங்கலமான தேரில் செல்கிறான்; ஆனால் அவன் சென்றடையும் இடமோ முற்றிலும் அமங்கலமானது என்று வாசகருக்குத் தெரியும்.
அம்சுதானம் என்ற இடத்தில் கடப்பதற்கு அரிய பெருநதியான பாகீரதியை அடைந்து, ராகவன் விரைவில் பிராக்வடம் என்று புகழ்பெற்ற நகரத்தை அடைந்தான். அங்கே பிராக்வடத்தில் கங்கையைக் கடந்து குடிகோஷ்டிகா நதிக்கு வந்தான்; படையுடன் அதையும் கடந்து தர்மவர்தனம் என்ற நகரத்தை அடைந்தான். பின்னர் தோரண கிராமத்தின் தென்பகுதி வழியாகச் சென்று ஜம்பூப்ரஸ்தத்தை அடைந்தான்; அதன் பின் தசரதனின் மகன் வரூதம் என்ற அழகிய கிராமத்துக்குச் சென்றான். அங்கே அழகிய காட்டில் ஓர் இரவு தங்கி, மீண்டும் கிழக்கு நோக்கிப் புறப்பட்டு, பிரியக மரங்கள் (கடம்ப மரங்கள்) நிறைந்த உஜ்ஜிஹானையின் பூங்காவை அடைந்தான். அந்தப் பிரியக மரங்களை அடைந்ததும் அவன் விரைந்தோடும் குதிரைகளைத் தேரில் பூட்டி, படையை மெதுவாக வருமாறு அனுமதித்துவிட்டுத் தான் விரைந்து புறப்பட்டான். இதுவே பயணத்தின் திருப்புமுனை — இதன் பிறகு பரதன் படையையும் விட்டுவிட்டுத் தேரில் மட்டுமே விரைகிறான். அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் இவ்வாறு எழுதப்பட்டுள்ளது — அயோத்தியிலிருந்து அனுப்பப்பட்ட தூதர்கள் நேர்வழியில் வந்தனர்; பரதனோ நால்வகைப் படையுடன் செல்ல வேண்டியிருந்தது; ஆகையால் அவனுடைய வழியில் வேறு கிராமங்களும் நதிகளும் நகரங்களும் வந்தன. இங்கே ஒரு நுட்பமான குறிப்பும் இருக்கிறது — தாய்வழிப் பாட்டனார் அளித்த செல்வத்தையும் யானைகளையும் குதிரைகளையும் அமைச்சர்களையும் மகிழ்ந்து ஏற்காத அந்த அரசகுமாரன், இப்போது அவை அனைத்தையும் வழியிலேயே விட்டுவிட்டுச் செல்கிறான். செல்வம் அவனுடைய இலக்கு அல்ல, சென்றடையும் இடமே இலக்கு. ‘கிழக்கு நோக்கிச் சென்றான்’ என்று மீண்டும் சொல்வதன் மூலம் கவிஞர் திசையையும் நினைவூட்டுகிறார் — கிழக்கே அயோத்தியின் திசை.
சர்வதீர்த்தம் என்ற இடத்தில் தங்கி, அவன் உத்தானிகா நதியைக் கடந்தான்; மலைநாட்டுக் குதிரைகள் பூட்டிய தேரில் வேறு பல நதிகளையும் கடந்தான். ஹஸ்திபிருஷ்டகம் என்ற கிராமத்தை அடைந்து குடிகா நதியையும் கடந்தான்; பின்னர் மனிதருள் புலியான அவன் லோஹித்யம் என்ற இடத்தில் கபீவதி நதியைக் கடந்தான். ஏகசாலத்தில் ஸ்தாணுமதியையும், விநதத்தில் கோமதி நதியையும் கடந்து, கலிங்க நகரில் சாலவனத்தை அடைந்து, வாகனங்கள் மிகவும் களைத்திருக்க, பரதன் விரைந்து வந்தான். அந்தக் காட்டையும் விரைந்து கடந்து, ஏழாம் இரவின் அருணோதய வேளையில், மனு மன்னனால் நிர்மாணிக்கப்பட்ட அயோத்தியைக் கண்டான். வழியில் ஏழு இரவுகள் தங்கிய மனிதருள் புலியான அவன் அந்த நகரத்தைத் தொலைவிலிருந்தே கண்டான். இங்கே கவிஞர் எண்ணிக்கையைத் தெளிவாக நிறுவுகிறார் — பயணத்தின் காலம் ஏழு இரவுகளே; அதை அடுத்த சர்க்கத்தில் பரதனே தாயிடம் ‘இன்று எனக்கு ஏழாம் இரவு’ என்று சொல்லி மீண்டும் குறிக்கிறான். இந்தக் காலத்துக்குள் அயோத்தியில் எல்லாம் மாறிவிட்டிருந்தது; அதை அவன் அறியான். ‘மனு மன்னனால் நிர்மாணிக்கப்பட்ட’ என்ற அடைமொழி இரக்கச் சுவையைக் கூட்டுகிறது — வம்சத்தின் முதல்வனால் நிறுவப்பட்ட நகரமே இன்று வம்சத்தின் துயரத்தால் களையிழந்திருக்கிறது. அருணோதயமும் குறிப்பானது — ஒளி வரும் வேளையிலேயே அவன் இருளைக் காணப்போகிறான். இங்கே பயண வருணனை முடிகிறது; இனி சர்க்கத்தின் எஞ்சிய பகுதி முழுவதும் நகரத்தின் வெறுமையின் வருணனையே.
முன்னே அயோத்தியைக் கண்டு பரதன் தேரோட்டியிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘புகழ்மிக்க, புனிதமான பூங்காக்களுடைய இந்த நகரம் எனக்கு மிகவும் அறிமுகமானதாகத் தோன்றவில்லை; முன்பு போல மலர்ச்சியுடன் தோன்றவில்லை. தேரோட்டியே, தொலைவிலிருந்து அயோத்தி வெளிறிய மண்ணைப் போலத் தெரிகிறது. யாகம் செய்பவர்களும், நற்பண்புகள் நிறைந்தவர்களும், வேதம் கற்றுத் தேர்ந்தவர்களுமான அந்தணர்களாலும், செல்வம் மிக்க பல மக்களாலும் நிறைந்து, ராஜரிஷிகளில் சிறந்தவரால் காக்கப்பட்டிருந்த அந்த அயோத்தியில், முன்பு சுற்றிலும் ஆண்களும் பெண்களும் எழுப்பும் பேரொலி கேட்கும்; அதை நான் இன்று கேட்கவில்லை. மாலையில் பூங்காக்களில் விளையாடி ஓய்ந்த மக்கள் சுற்றிலும் ஓடியாடுவதால் எந்தப் பூங்காக்கள் பொலிவுடன் இருந்தனவோ, அவை இன்று எனக்கு வேறு விதமாகத் தோன்றுகின்றன — இன்பம் நாடுவோரால் கைவிடப்பட்டு அழுவது போலத் தோன்றுகின்றன. தேரோட்டியே, இந்த நகரம் காடாகிவிட்டது போல எனக்குத் தோன்றுகிறது. இங்கே வாகனங்களிலோ யானைகளிலோ குதிரைகளிலோ வெளியே செல்லும் அல்லது உள்ளே வரும் முக்கியமானவர்கள் முன்பு போலக் காணப்படவில்லை.’ இங்கே கடைசிச் சுலோகம் ஆறு அடிகள் கொண்டது — ஒரே எண்ணின் கீழ் மூன்று அரைச் சுலோகங்கள் பிணைக்கப்பட்டுள்ளன. இந்தப் பகுதி முழுவதிலும் கவிஞர் ஒரே உத்தியைப் பின்பற்றுகிறார் — இருப்பதை வருணிக்கவில்லை; முன்பு இருந்து இப்போது இல்லாததையே எண்ணுகிறார். ‘முன்பு… இன்று இல்லை’ என்ற இணை மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; அதனால் வாசகரின் மனத்தில் நகரத்தின் பழைய பொலிவும் அதன் இன்மையும் ஒருசேர எழுகின்றன. பரதன் எதையும் கேள்விப்படவில்லை; ஆனால் நகரமே அவனுக்குச் சொல்கிறது. தேரோட்டியோ மௌனத்தையே பற்றியிருக்கிறான் — அவனுக்கு உண்மை தெரியும், ஆனால் சொல்ல இயலவில்லை.
‘முன்பு மகிழ்ச்சியில் திளைத்தவர்களாலும் களிப்புற்றவர்களாலும் பொலிந்த, மக்களின் காதல் சந்திப்புகளுக்கு மிகவும் ஏற்றவையாக இருந்த அதே பூங்காக்களை இன்று முற்றிலும் மகிழ்ச்சியற்றவையாகக் காண்கிறேன்; வழியில் இலைகள் உதிர்ந்த மரங்களால் அவை கதறுவது போலத் தோன்றுகின்றன. களிப்புற்ற விலங்குகளும் பறவைகளும் பலமுறை எழுப்பும் உணர்ச்சி ததும்பும் இனிய மழலை ஒலி இன்னும் கேட்கவில்லை. சந்தனமும் அகிலும் கலந்து, தூபத்தால் நிறைந்த, தூய, இனிய காற்று முன்பு வீசியது போல இன்று ஏன் வீசவில்லை? பேரிகை, மிருதங்கம், வீணை ஆகியவற்றைக் கோல்கொண்டு மீட்டுவதால் எழும், முன்பு எப்போதும் கேட்ட ஒலி இன்று ஏன் நின்றுவிட்டது? விரும்பத்தகாத, தீய, பலவகையான, மனத்துக்கு ஒவ்வாத அறிகுறிகளைக் காண்கிறேன்; அதனால் என் மனம் சோர்கிறது. சூதனே, என் உறவினர்களிடம் நலம் இருப்பது எவ்வகையிலும் அரிது என்று தோன்றுகிறது; காரணம் இல்லாதிருந்தும் என் இதயம் மயங்குவது போலச் சோர்கிறது.’ இவ்வாறு கவிஞர் பல சுலோகங்களால் வெறுமையின் சித்திரத்தை வரைகிறார் — இல்லாதவற்றை எண்ணுவதன் மூலமே நகரத்தின் துயரம் காட்டப்படுகிறது. இங்கே புலன்களின் வரிசையையும் கவனிக்க வேண்டும் — முதலில் கண்ணால் பூங்காக்கள் காணப்படுகின்றன; பின்னர் காதால் விலங்குகள், பறவைகள், இசைக்கருவிகள் ஆகியவற்றின் ஒலி இல்லாமை உணரப்படுகிறது; பின்னர் மூக்கால் சந்தனம், அகில், தூபம் ஆகியவற்றின் மணம் இல்லாமை. இவ்வாறு மூன்று புலன்களின் வழியாகவும் ஒரே உண்மை வந்தடைகிறது. ‘கதறுவது போன்ற மரங்களால்’ என்ற தற்குறிப்பேற்றம் குறிப்பாக உள்ளத்தைத் தொடுவது — மரங்கள் இலைகளை உதிர்க்கின்றன; அதைக் கவிஞர் கதறலாகக் காண்கிறார், துயரத்தில் மனிதர்கள் கூந்தலை அவிழ்ப்பது போல. இறுதியில் பரதனே முடிவைச் சொல்கிறான் — ‘உறவினர்களிடம் நலம் அரிது’ என்று. ‘மயக்கத்துக்குக் காரணம் இல்லாதிருந்தும்’ என்ற சொல்லால் தன் ஐயம் காரணமற்றது என்பதையும் அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆயினும் இதயம் அமைதியடையவில்லை. இதுவே வால்மீகியின் உளவியல் — அறிவு காரணத்தைக் காணவில்லை, இதயமோ முன்பே அறிந்துவிட்டது.
சோர்ந்து, களைத்த இதயத்துடன், அஞ்சி, புலன்கள் கலங்கிய பரதன் இக்ஷ்வாகுக்களால் காக்கப்பட்ட நகரத்துக்குள் விரைந்து நுழைந்தான். களைத்த வாகனங்களுடன் அவன் வைஜயந்தம் என்ற வாயில் வழியாக நுழைந்தான்; வாயில் காவலர்கள் எழுந்து ‘வெற்றி!’ என்று வாழ்த்தி அவனுடன் சென்றனர். பல திசைகளில் சிதறிய மனத்துடன் அவன் அந்த வாயில் காவலர்களுக்கு மரியாதை செய்துவிட்டு, அங்கே அசுவபதியின் களைத்த தேரோட்டியிடம் சொன்னான்: ‘குற்றமற்றவனே, காரணம் இல்லாமல் நான் ஏன் இப்படி அவசரமாக அழைத்துவரப்பட்டேன்? என் இதயம் தீங்கை ஐயுறுகிறது, என் இயல்பான நிலையும் தளர்வது போல இருக்கிறது. தேரோட்டியே, மன்னர்கள் அழியும்போது முன்பு எத்தகைய அறிகுறிகள் தோன்றும் என்று கேட்டிருக்கிறேனோ, அவை அனைத்தையும் இங்கே காண்கிறேன். வீடுகள் பெருக்கப்படாமல் கரடுமுரடாக இருப்பதைக் காண்கிறேன்; அவற்றின் கதவுகள் தாழிடப்படாமல், எல்லா வகையிலும் பொலிவிழந்திருக்கின்றன. அவை பலியிடுதல் இல்லாமல், தூபத்தின் நறுமணம் இல்லாமல், குடும்பத்தினர் உணவு உண்ணாமல், மக்கள் ஒளியிழந்தவர்களாக இருக்கின்றன. இல்லறத்தாரின் வீடுகள் திருவற்றவையாக, மாலை அலங்காரம் இல்லாமல், முற்றங்கள் பெருக்கப்படாமல் இருப்பதைக் காண்கிறேன்.’ இங்கே பரதனின் ஐயம் படிப்படியாக உறுதிப்படுகிறது — முதலில் அவன் பூங்காக்களைக் காண்கிறான், பின்னர் வீடுகளை, பின்னர் கோயில்களை; வெளிப்புறத்திலிருந்து உட்புறம் நோக்கிப் பார்வை நகர்கிறது. ‘வைஜயந்த வாயில் வழியாக’ என்ற பெயரால் கவிஞர் அயோத்தியின் அரச வாயிலைக் குறிப்பிடுகிறார்; வாயில் காவலர்கள் அவனைக் கண்டு எழுந்து ‘வெற்றி’ என்கிறார்கள் — வெறும் சம்பிரதாயமான இந்த வெற்றி முழக்கம் இங்கே மிகுந்த சோகமாகத் தோன்றுகிறது; ஏனெனில் யாருக்கு வெற்றி சொல்லப்படுகிறதோ அவனுடைய தந்தை இறந்துவிட்டார், அண்ணன் காட்டுக்குச் சென்றுவிட்டான். ‘பல திசைகளில் சிதறிய மனத்துடன்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் அவனுடைய மனக் கலக்கத்தைக் காட்டுகிறார் — அவன் காவலர்களுக்கு மரியாதை செய்கிறான், ஆனால் மனம் வேறெங்கோ இருக்கிறது. தேரோட்டியும் ‘களைத்தவன்’ என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறான்; அசுவபதியின் தேரோட்டி ஏழு இரவுகள் தேரை ஓட்டிக் களைத்திருக்கிறான்; ஆயினும் பரதன் அவனிடமே கேட்கிறான், ஏனெனில் வேறு எவரும் அவனுக்கு நம்பிக்கைக்குரியவராக இல்லை. வீடுகளின் வருணனையில் ஐந்து அடையாளங்கள் சொல்லப்படுகின்றன — பெருக்காமை, கதவுகள் தாழிடப்படாமை, பலியிடுதல் இல்லாமை, தூபம் இல்லாமை, குடும்பத்தினரின் பசி. இவை அனைத்தும் துக்க வீட்டின் அடையாளங்களே; நகரம் முழுவதுமே தீட்டு நிலவும் வீடு போல ஆகிவிட்டது.
‘கோயில்கள் வெறுமையாக இருக்கின்றன, இங்கே முன்பு போலப் பொலியவில்லை; தெய்வ வழிபாடுகள் கைவிடப்பட்டுள்ளன, யாகசாலைகளும் அப்படியே. மாலைக் கடைகளில் இன்று விற்பனைப் பொருள்கள் பொலியவில்லை; வணிகர்களும் இங்கே முன்பு போலக் காணப்படவில்லை. மக்கள் கவலையால் கலங்கிய இதயத்துடனும், தொழில் நின்றுபோனதால் கட்டுண்டவர்களாகவும் இருக்கிறார்கள்; கோயில்களிலும் சைத்தியங்களிலும் பறவைகளும் விலங்குகளும் வாடியிருக்கின்றன. அழுக்கடைந்து, கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன், வாடி, கவலையில் ஆழ்ந்து, மெலிந்து, ஏக்கம் கொண்டிருக்கும் ஆண்களையும் பெண்களையும் நகரத்தில் காண்கிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சோர்ந்த மனத்துடன் பரதன் அயோத்தியில் அந்தத் தீய அறிகுறிகளைக் கண்டபடி அரண்மனைக்குச் சென்றான். வெறுமையான நாற்சந்திகளும் வீடுகளும் தெருக்களும் கொண்ட, வாயில்களின் கதவுகளும் தாழ்ப்பாள்களும் புழுதியால் செந்நிறமான, முன்பு இந்திரனின் நகருக்கு நிகராக இருந்த அந்த நகரத்தைக் கண்டு அவன் துயரத்தால் மேலும் நிறைந்தான். முன்பு இந்த நகரத்தில் ஒருபோதும் நிகழ்ந்திராத, மனத்துக்கு ஒவ்வாதவற்றைக் கண்டபடி, அவன் தலைகுனிந்து, சோர்ந்த மனத்துடன், மகிழ்ச்சியற்றவனாகத் தந்தையின் மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். இதனுடன் சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் அங்கே தந்தையைக் காணாமல் தாயின் இல்லத்துக்குச் செல்வான்; அங்கே உண்மையைக் கேட்பான். கடைசி இரண்டு சுலோகங்களில் சந்தமே மாறுகிறது — அனுஷ்டுப்பை விடுத்துக் கவிஞர் நீண்ட சந்தமான உபஜாதியைக் கையாள்கிறார்; இந்தச் சர்க்கத் தொடரின் பல சர்க்கங்களில் இவ்வாறு காணப்படுகிறது; அதனால் முடிவின் கம்பீரம் கூடுகிறது. ‘இந்திரனின் நகருக்கு நிகராக ஒளிர்ந்த’ என்ற அடைமொழியையும் ‘புழுதியால் செந்நிறமான வாயில் கதவுகளும் தாழ்ப்பாள்களும் கொண்ட’ என்ற அடைமொழியையும் ஒரே சுலோகத்தில் வைத்துக் கவிஞர் முந்தைய நிலைக்கும் பிந்தைய நிலைக்கும் உள்ள வேறுபாட்டை ஒரு கணத்தில் காட்டுகிறார். ‘தலைகுனிந்து’ என்ற சொல்லும் நினைவில் கொள்ளத்தக்கது — தலைநிமிர்ந்து புறப்பட்ட அரசகுமாரன் இப்போது தலைகுனிந்து தந்தையின் இல்லத்துக்குள் நுழைகிறான். சர்க்கம் முழுவதிலும் பரதன் எந்த உண்மையையும் கேட்கவில்லை, ஆயினும் எல்லாவற்றையும் ஐயுற்றான்; இதுவே கவிஞரின் திறமை — துயரம் அறிவிக்கப்படுவதற்கு முன்பே துயரத்தின் நிழல் வாசகரைத் தொடுகிறது.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥