சர்க்கம்
முனிகுமாரனைக் கொன்ற கதையைத் தசரதன் சொல்லுதல்
வினைப்பயன் கொள்கை, மாந்தோப்பை வெட்டும் எடுத்துக்காட்டு, மழைக்கால வருணனை, ஒலியைக் கொண்டு எய்த அம்பால் தவக்குமாரன் துளைக்கப்படுதல், அவனுடைய புலம்பல், அம்பைப் பிடுங்குதலும் உயிர் துறத்தலும்
முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் அரசன் உறக்கத்தின் வசப்பட்டிருந்தான். சிறிது நேரத்திலேயே அவன் விழித்தெழுந்தான்; அவனுடைய உள்ளம் துயரத்தால் தாக்குண்டிருந்ததால் மீண்டும் கவலையில் ஆழ்ந்தான். ராம லக்ஷ்மணரின் நாடுகடத்தலால், இந்திரனுக்கு நிகரான அந்த அரசனை, இருள் கதிரவனை மூடுவது போல, பேரிடர் ஆட்கொண்டது. மனைவியோடு ராமன் சென்றபின், கோசலத்தின் தலைவன் கருமை தீட்டிய கடைக்கண்ணுடைய கௌசல்யையிடம் ஏதோ சொல்ல விரும்பி, தன் தீச்செயலை நினைவுகூர்ந்தான். ராமன் காட்டுக்கு நாடுகடத்தப்பட்ட பின் அது ஆறாவது இரவு; நள்ளிரவில் அவன் தான் செய்த தீச்செயலை நினைத்தான். மகனைப் பற்றிய துயரால் வருந்திய அவன், மகனைப் பற்றிய துயரால் வருந்திய கௌசல்யையிடமே இந்தச் சொல்லைக் கூறினான். இங்கே கவிஞர் காலத்தையும் இடத்தையும் மனநிலையையும் நுட்பமாகச் சுட்டுகிறார் — ஆறாவது இரவு, நள்ளிரவு, துயரால் தாக்குண்ட உள்ளம்; இத்தகைய கணத்தில்தான் மனிதன் தான் செய்த பாவத்தை நினைக்கிறான். ‘விவக்ஷு:’ (சொல்ல விரும்பி) என்ற சொல்லால், அரசன் நெடுங்காலமாக இந்தக் கதையை நெஞ்சில் மறைத்து வைத்திருந்தான், இப்போது அது தானாகவே வெளிப்படுகிறது என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார். இந்தச் சர்க்கம் அயோத்தியா காண்டத்தின் கதையில் ஓர் உட்கதையாக நுழைகிறது — தசரதனே சொல்பவன், கௌசல்யை கேட்பவள். இதனால் கதையின் கனம் கூடுகிறது, ஏனெனில் அது கவிஞரின் சொல் அல்ல, செய்தவனின் சொந்த ஒப்புதல். ‘உபஸர்க:’ என்ற சொல்லால் தெய்வத்தால் நேரும் பேரிடர் குறிக்கப்படுகிறது; ‘இருள் கதிரவனைப் போல’ என்ற உவமையால் அரசனின் ஒளி மறைக்கப்பட்டது காட்டப்படுகிறது. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் ‘புத்ரசோகார்த:’ (மகனைப் பற்றிய துயரால் வருந்தியவன்) என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது — ஒன்று அரசனுக்கான அடைமொழி, மற்றொன்று தேவிக்கானது; இதனால் இருவரின் ஒத்த நிலை குறிக்கப்படுகிறது. ஆறாவது இரவு என்ற கணக்கு முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘ஐந்து இரவுகள்’ என்பதோடு பொருந்துகிறது.
அரசன் நேரடியாகக் கதையைத் தொடங்கவில்லை; முதலில் ஒரு கொள்கையை நிறுவுகிறான். ‘மங்கலமானவளே, நல்லவளே, செய்பவன் நல்லதையோ தீயதையோ எதைச் செய்கிறானோ, அந்தச் செயலால் விளையும் பயனையே பெறுகிறான்.’ பின்னர் அறிவிலியின் இலக்கணத்தைச் சொல்கிறான் — செயல்களைத் தொடங்கும்போது பயனின் கனத்தையும் இலேசையும் குற்றத்தையும் அறியாதவன் அறிவிலி எனப்படுகிறான். அதன்பின் எடுத்துக்காட்டு — ஒருவன் மாந்தோப்பை வெட்டிவிட்டு முருக்க மரங்களுக்கு நீர் பாய்ச்சுகிறான்; முருக்கின் பூவைக் கண்டு பழத்தின் மேல் ஆசைகொண்ட அவன் பழம் வரும் வேளையில் வருந்துகிறான், ஏனெனில் முருக்கின் பழம் சாரமற்றது. பயனை அறியாமல் செயலையே பின்தொடர்பவன், பழம் வரும் வேளையில் முருக்குக்கு நீர் பாய்ச்சியவனைப் போல வருந்துகிறான். இறுதியில் அவன் எடுத்துக்காட்டைத் தனக்கே பொருத்துகிறான்: ‘அவனே நான்; நான் மாந்தோப்பை வெட்டி முருக்கு மரங்களுக்கு நீர் பாய்ச்சினேன்; பழம் வரும் வேளையில் ராமனைக் கைவிட்ட தீய அறிவுடைய நான் பின்னர் வருந்துகிறேன்.’ இங்கே மாமரம் ராமன், முருக்கு கைகேயியின் இரு வரங்கள் என்ற பொருள் தெளிவாகிறது. இங்கே நான்கு சுலோகங்கள் பொதுக் கொள்கையையும், ஐந்தாவது அதைத் தனக்குப் பொருத்துவதையும் காட்டுகின்றன — இதுவே பழமையான அறிவுறுத்தல் முறை. ‘க்ருத்னு:’ (ஆசை கொண்டவன்) என்ற சொல்லால் பேராசை குறிக்கப்படுகிறது; ‘துர்மதி:’ (தீய அறிவுடையவன்) என்ற சொல்லால் அரசன் தன்னைத் தானே பழிக்கிறான். மாந்தோப்பை வெட்டுவது வெறும் கைவிடுதல் அல்ல, அழிவே — ராமன் கைவிடப்பட்டது மட்டுமல்ல, காட்டுக்கும் அனுப்பப்பட்டான் என்பது கருத்து. ‘கிம்சுகசேசக:’ (முருக்குக்கு நீர் பாய்ச்சுபவன்) என்ற உவமானம் மீண்டும் முருக்கையே சுட்டுகிறது; அதனால் எடுத்துக்காட்டு உறுதிப்படுகிறது.
இங்கிருந்து கதையின் விதை திறக்கப்படுகிறது. ‘கௌசல்யா, வில்லேந்திய குமாரனாக இருந்தபோது நான் ஒரு புகழைப் பெற்றிருந்தேன் — குமாரன் ஒலியைக் கொண்டு அம்பெய்பவன் என்று மக்கள் சொல்லிவந்தனர்; அதனாலேயே நான் இந்தப் பாவத்தைச் செய்தேன். ஆகவே, மயக்கத்தால் குழந்தை உண்ட நஞ்சு அதையே கொல்வது போல, நானே செய்துகொண்ட இந்தத் துன்பம் என்னை வந்தடைந்துள்ளது. வேறொரு மனிதன் முருக்குப் பூக்களால் மயங்குவது போல, நானும் ஒலியைக் கொண்டு அம்பெய்வதன் இந்தப் பயனை அறியவில்லை.’ இங்கே முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘அறியாமையால் ஒலியைக் கொண்டு அம்பெய்பவனாக’ என்ற சொல் விரிவாக்கப்படுகிறது. கல்விச் செருக்கே இங்கே குற்றத்தின் வேர்; கலைத்திறன் தானே பாவமல்ல, விவேகமின்றி அதைப் பயன்படுத்துவதே பாவம் என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார். ‘லப்தசப்தேன’ என்ற சொல்லில் சிலேடை இருப்பது போலத் தோன்றுகிறது — ‘சப்தம்’ என்பது புகழும், ஒலியும்; எவன் சப்தத்தை (புகழை) பெற்றானோ, அவனே சப்தத்தால் (ஒலியால்) வீழ்ந்தான். நஞ்சு எடுத்துக்காட்டும் இங்கே பொருத்தமானது — குழந்தை நஞ்சைத் தன் விருப்பத்தால் உண்கிறது, ஆனால் அறியாமையால்; அதன் பயனோ தவிர்க்க முடியாதது. இங்கே அரசன் விதியையும் பழிக்கவில்லை, கைகேயியையும் பழிக்கவில்லை — தன்னையே பழிக்கிறான்.
‘தேவி, அப்போது நீ மணமாகாதவளாக இருந்தாய், நான் இளவரசனாக இருந்தேன்; அந்தக் காலத்தில் என் ஆசையை வளர்க்கும் மழைக்காலம் வந்தது.’ பின்னர் ஆறு சுலோகங்களில் மழைக்காலம் வருணிக்கப்படுகிறது. கதிரவன் மண்ணின் சாரங்களை உறிஞ்சி, கதிர்களால் உலகைச் சுட்டெரித்துவிட்டு, இறந்தோர் திரியும் அச்சந்தரும் தென்திசையில் சஞ்சரிக்கிறான். வெப்பம் உடனே மறைந்தது, குளிர்ந்த மேகங்கள் தென்பட்டன, தவளைகளும் சாதகப் பறவைகளும் மயில்களும் மகிழ்ந்தன. இறகுகளின் மேற்புறம் நனைந்த பறவைகள், நீராடியவை போல, மழைக்காற்றால் உச்சிகள் அசைக்கப்பட்ட மரங்களைச் சிரமத்தோடு அடைந்தன. விழுந்த நீராலும் விழுகின்ற நீராலும் மூடப்பட்ட, மதங்கொண்ட சாரங்கங்கள் நிறைந்த மலை ஒரு நீர்த்திரளைப் (கடலைப்) போல ஒளிர்ந்தது. தூய்மையானவையாக இருந்தும் மலைத் தாதுக்களால் வெளிர்மஞ்சளும் செம்மையும் கலந்த நிறமுடைய நீரோடைகள், சாம்பலோடு கூடியவையாகப் பாம்புகளைப் போல வளைந்து ஓடின. இந்த வருணனை வெறும் அணி அல்ல — அரசன் சரயு நதிக்கரைக்குச் சென்ற அந்த இரவை உருவாக்குவது மழைக்காலமே; ஆகவே வருணனை கதையின் அங்கமே. இந்த வருணனையில் வால்மீகியின் பருவ வருணனைத் திறன் வெளிப்படுகிறது — கதிரவன், மேகங்கள், தவளைகள், மயில்கள், பறவைகள், மதங்கொண்ட யானை, மலை நீரோடைகள் என்று காட்சிகள் வரிசையாக முன்வைக்கப்படுகின்றன. ஆனால் இங்கே ஒரு சிறப்பு காணத்தக்கது — எல்லாக் காட்சிகளும் நீரோடு தொடர்புடையவை; அந்த நீரே அடுத்த சுலோகங்களில் குடத்து நீர் வடிவில் இறப்புக்குக் காரணமாகும். ‘காமவிவர்தினீ’ (ஆசையை வளர்ப்பது) என்ற அடைமொழியால் இளவரசனின் அப்போதைய மனநிலை குறிக்கப்படுகிறது.
‘மிக இனிமையான அந்தக் காலத்தில், வில்லும் அம்புகளும் தாங்கித் தேரில் ஏறி, உடற்பயிற்சி செய்யும் எண்ணத்தோடு நான் சரயு நதியை நோக்கிச் சென்றேன். இரவில் நீர்த்துறைக்கு வரும் எருமையையோ, யானையையோ, விலங்கையோ, வேறு ஏதேனும் கொடிய விலங்கையோ கொல்ல விரும்பிய நான் புலன்களை அடக்காதவனாக இருந்தேன். அப்போது இருளில் நீரில் குடம் நிரம்பும் ஒலியைக் கேட்டேன் — கண்ணுக்குப் புலப்படாத அந்த ஒலி பிளிறும் யானையின் ஒலி போலத் தோன்றியது. பின்னர் யானையை அடைய விரும்பிய நான், சுடர்விடும், நச்சுப்பாம்பு போன்ற அம்பை எடுத்து, ஒலியை நோக்கிக் குறிவைத்து எய்தேன்; நச்சுப்பாம்பு போன்ற கூரிய அம்பை விடுவித்தேன்.’ அப்போது விடியலில், அம்பால் உயிர்நிலை துன்புற்று நீரில் விழுந்த காட்டுவாசி ஒருவனின் தெளிவான குரல் ‘ஹா ஹா’ என்று எழுந்தது. அவன் தரையில் விழுந்ததும் அங்கே மனிதக் குரல் கேட்டது. இங்கே கவிஞர் ஒலியிலிருந்து ஒலிக்கு வரிசையாக நகர்கிறார் — குடத்தின் ஒலி, யானையின் ஒலி என்ற மயக்கம், அம்பின் ஒலி, இறுதியில் மனிதக் குரல்; ஒலியைக் கொண்டு அம்பெய்பவனின் பாவம் ஒலியாலேயே வெளிப்படுகிறது. ‘அஜிதேந்த்ரிய:’ (புலன்களை அடக்காதவன்) என்ற சொல்லால் அரசன் தன் குற்றத்தையே தெளிவாக ஒப்புக்கொள்கிறான் — வேட்டை குற்றமல்ல, புலன்களுக்கு அடிமையாவதே குற்றம். ‘அபிலக்ஷ்யம்’ (குறிவைத்து) என்ற சொல்லும் முக்கியமானது — இலக்கு காணப்படவில்லை, ஊகிக்கப்பட்டது மட்டுமே; வெறும் ஊகத்தால் உயிரைக் கொல்வதே இங்கே பாவம். ‘உஷஸி’ (விடியலில்) என்ற சொல்லால் இரவின் முடிவு குறிக்கப்படுகிறது — பாவம் ஒளியில் வெளிப்படுகிறது.
அம்பால் துளைக்கப்பட்ட தவக்குமாரன் புலம்புகிறான்: ‘என் போன்ற தவசியின் மேல் ஆயுதம் எப்படி விழலாம்? நானோ இரவில் ஆளரவமற்ற நதிக்கு நீர் எடுக்க வந்தேன். எந்த அம்பால் தாக்கப்பட்டேன்? யாருக்கு நான் தீங்கு செய்தேன்? தண்டத்தைக் கைவிட்டவனும், காட்டில் காட்டு உணவால் வாழ்பவனும், சடைச்சுமை தாங்குபவனும், மரவுரியும் மான்தோலும் அணிபவனுமான என் போன்றவனை ஆயுதத்தால் கொல்வது எப்படி விதிக்கப்படலாம்? என்னைக் கொல்வதால் யாருக்கு என்ன பயன்? இவனுக்கு நான் என்ன தீங்கு செய்தேன்? இவ்வாறு பயனற்றதும், கேடு மட்டுமே நிறைந்ததுமான செயல் தொடங்கப்பட்டது...’ என்று. இங்கே கவிஞர் தவசியின் குற்றமின்மையை அடிக்கடி நிறுவுகிறார் — தண்டம் கைவிடப்பட்டது, உணவு காட்டுக்குரியது, ஆடை மரவுரியும் மான்தோலும்; இந்த மூன்று அடைமொழிகளால் கொலைக்குக் காரணமின்மை நிறுவப்படுகிறது. ‘உதாஹார:’ (நீர் எடுக்க வந்தவன்) என்ற ஒரே சொல்லால் அவன் வந்ததன் நோக்கம் குறிக்கப்படுகிறது — அவன் நீர் கொண்டுசெல்லவே வந்தான், வேறெதற்கும் அல்ல. இங்கேயும் கேள்விகள் ‘எப்படி’, ‘எதனால்’, ‘யாருக்கு’ என்ற சொற்களால் தொடங்குகின்றன, அறுபத்தொன்றாம் சர்க்கத்தில் கௌசல்யையின் கேள்விகளைப் போல; விடையோ எங்கிருந்தும் இல்லை. தவசி தன் இறப்பைவிடத் தர்மம் தலைகீழானதையே வியக்கிறான்.
‘...குருவின் படுக்கையை அணுகுபவனை எவரும் நல்லவனாகக் கருதாதது போல, அதை எவரும் நல்லதாகக் கருதமாட்டார். நானோ என் உயிரின் இந்த அழிவைப் பற்றி அவ்வளவு வருந்தவில்லை; என் போன்றவன் இறக்கும்போது தாய் தந்தை இருவரைப் பற்றியுமே வருந்துகிறேன். நெடுங்காலம் என்னால் பேணப்பட்ட இந்த முதிய இணையர், நான் இறந்தபின் எப்படி வாழ்க்கை நடத்துவார்கள்? தாயும் தந்தையும் முதியவர்கள், நானோ ஒரே அம்பால் கொல்லப்பட்டேன் — தன்னைப் பண்படுத்திக்கொள்ளாத எந்த அறிவிலியால் நாங்கள் அனைவரும் கொல்லப்பட்டோம்?’ என்று. இங்கே தவசியின் பெருமை வெளிப்படுகிறது — இறக்கும் வேளையிலும் அவன் தன்னைப் பற்றி வருந்தவில்லை, தாய் தந்தையைப் பற்றியே வருந்துகிறான். ‘சுபாலேன அக்ருதாத்மனா’ (அறிவிலியால், தன்னைப் பண்படுத்தாதவனால்) என்ற சொற்களால் அவன் கொன்றவனைச் சபிக்கவில்லை, அவனுடைய விவேகமின்மையையே சுட்டுகிறான் — இதுவே அவனுடைய தவத்தின் பயன். ‘மிதுனம் வ்ருத்தம்’ (முதிய இணையர்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் அவர்கள் ஒருவரையொருவர் சார்ந்திருப்பதைக் குறிக்கிறார் — அவ்விருவரும் ஒருவரைப் போல. ‘சிரகாலப்ருதம்’ (நெடுங்காலம் பேணப்பட்ட) என்ற சொல்லால் மகனின் நீண்ட சேவை நினைவூட்டப்படுகிறது. இறப்பைவிட அவனுக்குப் பெருந்துயரம் இதுவே — அவனுடைய இறப்பால் மற்ற இருவரும் இறப்பார்கள் என்பது. ‘எப்படி வாழ்க்கை நடத்துவார்கள்’ என்ற கேள்வியே சர்க்கத்தின் அடுத்த கதையின் வேர்.
‘இரக்கமான அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தர்மத்தை விரும்பும் நான் வேதனையுற்றேன்; என் கைகளிலிருந்து அம்போடு வில் தரையில் விழுந்தது. இரவில் புலம்பும் முனிவனின் அந்த இரக்கமான சொல்லைக் கேட்டுத் துயரத்தின் வேகத்தால் கலங்கிய நான் முற்றிலும் உணர்விழந்தேன். மனந்தளர்ந்து, மிகவும் மனம் கலங்கி, அந்த இடத்துக்கு வந்து, சரயுக் கரையில் அம்பால் கொல்லப்பட்ட தவசியைக் கண்டேன் — சடைச்சுமை அவிழ்ந்து சிதற, குடத்து நீர் கொட்டிவிட, புழுதியும் குருதியும் உடலெங்கும் படிய, அம்பால் துளைக்கப்பட்டுக் கிடந்தான். அஞ்சி நிலைகுலைந்த மனத்தோடு நின்ற என்னை அவன் கண்களால் நிமிர்ந்து பார்த்து, தன் ஒளியால் எரித்துவிடுபவன் போலக் கடுஞ்சொல் கூறினான் — அரசே, காட்டில் வாழும் நான் உனக்கு என்ன தீங்கு செய்தேன், பெரியவர்களுக்காக நீர் கொண்டுசெல்ல விரும்பிய என்னை நீ அடித்தாயே?’ இங்கே ‘திதக்ஷன் இவ’ (எரித்துவிடுபவன் போல) என்ற சொல்லால் தவசியின் ஒளி குறிக்கப்படுகிறது, ஆனால் அவன் சபிக்கவில்லை — இதுவே இந்தப் பாத்திரத்தின் சிறப்பு. இந்த வருணனையில் கவிஞர் காட்சியை வரிசையாகத் திறக்கிறார் — முதலில் ஒலி, பின்னர் வில் விழுதல், பின்னர் அரசன் உணர்விழத்தல், இறுதியில் நேரடிக் காட்சி. ‘அவகீர்ணஜடாபாரம்’ (சடைச்சுமை சிதறியவன்), ‘ப்ரவித்தகலசோதகம்’ (குடத்து நீர் கொட்டியவன்), ‘பாம்ஸுசோணிததிக்தாங்கம்’ (புழுதியும் குருதியும் படிந்த உடலுடையவன்) என்ற மூன்று அடைமொழிகளும் ஒவ்வொன்றாகக் கூடுதல் விவரம் தருகின்றன — முடி, குடம், உடல். ‘கடுஞ்சொல்’ என்று சொல்லப்பட்டாலும் அந்தச் சொல் உண்மையில் வெறும் கேள்வியே.
‘ஒரே அம்பால் உயிர்நிலையில் நான் தாக்கப்பட்டதும், பார்வையற்ற முதியவர் இருவர் — என் தாயும் என்னைப் பெற்ற தந்தையும் — கொல்லப்பட்டனர். மெலிந்த, பார்வையற்ற, தாகமுற்ற அவ்விருவரும் என்னை எதிர்பார்த்து, நிச்சயமாக நெடுநேரம் கொடிய தாகத்தையும் நம்பிக்கையையும் தாங்கியிருப்பார்கள். தவத்துக்கோ கல்விக்கோ பயன் சேர்வது நிச்சயமாக இல்லை, ஏனெனில் நான் தரையில் விழுந்து கிடப்பதைத் தந்தை அறியவில்லை. அறிந்தாலும், வலிமையற்றவரும் நடமாட இயலாதவருமான அவர் என்ன செய்வார்? பிளக்கப்படும் மரத்தை மற்றொரு மரம் காக்க இயலாதது போலவே அவரும். ஆகவே ராகவா, நீயே விரைவில் என் தந்தையிடம் சென்று சொல் — இல்லையெனில் சினங்கொண்ட அவர், கொழுந்துவிட்டெரியும் காட்டுத்தீ போல உன்னை எரித்துவிடுவார். அரசே, இந்த ஒற்றையடிப் பாதை, இங்கிருந்துதான் என் தந்தையின் ஆசிரமம் உள்ளது...’ என்று. இங்கே இறக்கும் நிலையிலும் அவன் அரசனின் நலனையே எண்ணுகிறான் — ‘உன்னைச் சபிக்கக் கூடாது’ என்று. இந்தப் பகுதியில் தவசியின் சொற்கள் படிப்படியாக மென்மையாகின்றன — முதலில் சினம், பின்னர் துயரம், இறுதியில் வேண்டுகோள். ‘நகோ நகம்’ (மரம் மரத்தை) என்ற மடக்குப் போன்ற கூற்று முதிய தந்தையின் இயலாமையை நெஞ்சைத் தொடுவதாக்குகிறது. ‘ஏகபதீ’ (ஒற்றையடிப் பாதை) என்ற சொல்லால் ஆசிரமத்தின் தனிமை குறிக்கப்படுகிறது — அகன்ற வழி இல்லை, ஒற்றையடி அளவுப் பாதை மட்டுமே. ‘பிபாஸிதௌ’ (தாகமுற்ற இருவர்) என்ற சொல் நீர்க்குடத்தின் கதையோடு பொருந்துகிறது.
‘...அங்கே சென்று நீ அவரைச் சமாதானப்படுத்து, அதனால் சினங்கொண்ட அவர் உன்னைச் சபிக்கமாட்டார். அரசே, என்னை அம்பிலிருந்து விடுவி; நீர்ப்பெருக்கு மென்மையான உயர்ந்த கரையை அரிப்பது போல, கூரிய அம்பு என் உயிர்நிலையை வதைக்கிறது. அம்போடு இருந்தால் உயிரோடு வேதனைப்படுகிறேன், அம்பை எடுத்தால் இறந்துவிடுவேன்.’ இவ்வாறு அவனுடைய அம்பைப் பிடுங்குவது பற்றி எனக்குக் கவலை எழுந்தது. துயருற்றவனும், இரங்கத்தக்கவனும், துயரால் வருந்தியவனுமான என் அந்தக் கவலையை அப்போது அந்த முனிகுமாரன் கவனித்தான். வாடிக்கொண்டிருந்த என்னிடம், மெய்ப்பொருள் அறிந்த அவன் சிரமத்தோடு கூறினான்: ‘நான் தளர்ந்து, உடல் முறுக்கிக்கொண்டு, அசைவற்று, அழிவை அடைந்துவிட்டேன்; ஆயினும் மனவுறுதியால் துயரை அடக்கி நிலைத்த மனத்தோடு இருக்கிறேன்.’ இறக்கும் வேளையிலும் பிறருடைய கவலையைக் கவனிக்கும் ஆற்றல் உடையவன் — இதனால் அவன் மெய்ப்பொருள் அறிந்தவன் என்பது நிறுவப்படுகிறது. இங்கே அரசனின் தர்மசங்கடம் வருணிக்கப்படுகிறது — அம்பைப் பிடுங்கினால் இறப்பு, பிடுங்காவிட்டால் வேதனை; இரண்டிலும் குற்றம். இத்தகைய திருப்பங்களில்தான் மனிதனுக்குச் செயல்களின் கனம், இலேசு பற்றிய அறிவு தேவைப்படுகிறது; அந்த அறிவின்மையே ஆறாம், ஏழாம் சுலோகங்களில் பழிக்கப்பட்டது. முனிகுமாரனோ தானே அவனை அந்தச் சங்கடத்திலிருந்து மீட்கிறான். ‘பரமார்த்தவித்’ (மெய்ப்பொருள் அறிந்தவன்) என்ற அடைமொழி அவனுடைய இறுதிப் பெருமை.
‘பிரம்மஹத்தி செய்ததால் எழும் வேதனையை உன் இதயத்திலிருந்து அகற்று; அரசே, நான் இருபிறப்பாளன் அல்லேன், உன் மனத்துக்கு வேதனை வேண்டாம். மனிதரில் சிறந்த தலைவனே, நான் வைசியருக்குச் சூத்திரப் பெண்ணிடம் பிறந்தவன்.’ அம்பால் உயிர்நிலை தாக்கப்பட்ட அவன் இவ்வாறு சிரமத்தோடு பேசிக்கொண்டு, தரையில் புரண்டு, துடித்து, நடுங்கி, வாடிக்கொண்டிருக்கும்போது, அவனுடைய உடலிலிருந்து நான் அந்த அம்பைப் பிடுங்கினேன்; தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட அவன் அஞ்சியவனாக என்னை நிமிர்ந்து பார்த்து உயிர் துறந்தான். ‘நீரில் நனைந்த உடலோடு, சிரமத்தோடு புலம்பி, உயிர்நிலைக் காயத்தோடு இடைவிடாது மூச்சுவிட்டுக்கொண்டு சரயுவில் கிடந்த அவனைக் கண்டு, நல்லவளே, நான் மிகவும் மனம் நொந்தேன்.’ இத்துடன் சர்க்கம் முடிகிறது; கதையோ முடியவில்லை — முதிய தாய் தந்தையரிடம் செல்வதும் சாபமும் அடுத்த சர்க்கத்தில் வருணிக்கப்படுகின்றன. இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளது; அதனால் கதையின் இடைநிறுத்தம் கம்பீரம் பெறுகிறது. இறுதிச் சுலோகங்களில் தவசி முதலில் அரசனின் அச்சத்தையே நீக்குகிறான் — பிரம்மஹத்தியின் வேதனை அகலட்டும் என்று; தன் பிறப்பைத் தெரிவிப்பதும் அதற்காகவே. இதனால் அவனுடைய பெருந்தன்மை உச்சத்தை அடைகிறது. ‘சந்த்ரஸ்த:’ (அஞ்சியவன்) என்ற சொல் இறுதியிலும் இரக்கத்தைத் தூண்டுகிறது — அம்பு பிடுங்கப்பட்டதும் அவன் அச்சத்தாலேயே உயிர் துறந்தான். கதையோ இங்கே முடியவில்லை — சாபம் அடுத்த சர்க்கத்தில் வரும்.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥