சர்க்கம்
கங்கையைக் கடத்தலும் சுமந்திரனைத் திருப்பி அனுப்புதலும்
குகன் படகு கொண்டுவருதல், சுமந்திரனுக்குத் திரும்புமாறு ஆணையும் அவனுடனான உரையாடலும், சடைமுடி தரித்தல், சீதையின் கங்கை வேண்டுதல், தென்கரையில் வத்ஸ தேசம் புகுதல்
முந்தைய சர்க்கத்தில் சிருங்கவேரபுரத்தில் குகனுடன் இரவு கழிந்தது; லக்ஷ்மணனோ இரவு முழுவதும் விழித்திருந்து அண்ணனைக் காவல் காத்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் இரவு விடிந்ததும், அகன்ற மார்பும் பெரும் புகழும் உடைய ராமன், நல்லிலக்கணங்கள் அமைந்த சௌமித்திரியான லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான்: ‘அன்பனே, இது கதிரவன் உதிக்கும் நேரம்; வணக்கத்துக்குரிய இரவு கழிந்துவிட்டது. அதோ, கருநிறப் பறவையான குயில் கூவுகிறது; காட்டில் அகவும் மயில்களின் பேரொலியும் கேட்கிறது. ஆகவே சௌம்யனே, விரைந்து ஓடுவதும் கடலைச் சென்றடைவதுமான ஜாஹ்னவியைக் கடப்போம்.’ இங்கே கவனிக்கத்தக்கது — ராமன் துயரத்தால் புறப்பாட்டைத் தாமதப்படுத்துவதில்லை; இரவு விழித்ததன் களைப்பையும் பேசுவதில்லை; குயிலின், மயில்களின் ஒலியைக் கொண்டே நேரத்தை அறிந்து பயணத்தைத் தொடங்குகிறான். இதுவே அவனுடைய மனவுறுதியின் நெறி — செய்ய வேண்டியது உரிய நேரத்திலேயே தொடங்கப்படுகிறது. நண்பர்களை மகிழ்விக்கும் சௌமித்திரி ராமனின் சொல்லை உணர்ந்து, குகனையும் சுமந்திரனையும் அழைத்துவிட்டு அண்ணனின் முன் வந்து நின்றான். ‘விஜ்ஞாய’ (உணர்ந்து) என்ற சொல், லக்ஷ்மணன் வெறும் சொல்லைக் கேட்பவன் மட்டுமல்ல, அதன் உட்கருத்தையும் பற்றிக்கொள்பவன் என்பதைக் குறிக்கிறது; ஆகவே அவன் தனியான ஆணையை எதிர்பார்ப்பதில்லை. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் கங்கையைக் கடக்கும் கதையைத் தொடங்குகிறது. கங்கையின் தென்கரையில் கோசல நாட்டின் எல்லை முடிகிறது; ஆகவே கங்கையைக் கடப்பதே வனவாசத்தின் உண்மையான தொடக்கம் என்று கவிஞர் உணர்த்துகிறார். மேலும் ‘ப்ருதுவக்ஷா:’ (அகன்ற மார்பினன்) என்ற அடைமொழியால் ராமனின் க்ஷத்திரிய வடிவமும், ‘சுபலக்ஷணம்’ (நல்லிலக்கணம் உடையவன்) என்பதால் லக்ஷ்மணனுடையதும் நினைவூட்டப்படுகின்றன; தவக்கோலத்தால் இருவரின் அரச லட்சணங்களும் அழிவதில்லை என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார். கங்கை இங்கே மூன்று பெயர்களால் சுட்டப்படுகிறாள் — ஜாஹ்னவி, சீக்ரகா (விரைந்து செல்பவள்), சாகரங்கமா (கடலைச் சேர்பவள்); இவற்றால் முறையே அவளுடைய புராணத் தொடர்பு, வேகம், சென்றடையும் இடம் ஆகியவை குறிக்கப்படுகின்றன. சுமந்திரனை அழைத்ததும் இங்கேயே குறிக்கப்பட்டுள்ளது; இதனால் அடுத்து வரும் உரையாடலுக்குக் களம் அமைகிறது. குயிலுக்கு வரும் ‘சுக்ருஷ்ண:’ (நன்கு கருத்த) என்ற அடைமொழி நேரில் கண்டதற்குச் சான்று; மயில்களின் அகவலும் இங்கே மழைக்காலத்தின் அடையாளமாக அல்ல, விடியற்காலையின் அடையாளமாகவே கொள்ளப்பட்டுள்ளது.
தலைவனான குகன் ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு ஏற்றுக்கொண்டு, உடனே அமைச்சர்களை அழைத்துக் கூறினான்: ‘துடுப்புகள் பொருத்தப்பட்டதும், சுக்கானோட்டி உடையதும், அழகியதும், எளிதில் கடக்கக்கூடியதும், உறுதியானதுமான படகை விரைவில் துறைக்குக் கொண்டு வாருங்கள்.’ இங்கே படகின் நான்கு இயல்புகள் சொல்லப்பட்டுள்ளன — துடுப்பு முதலிய செலுத்தும் கருவிகள் உடைமை, சுக்கானோட்டியால் இயக்கப்படுதல், உறுதி, எளிதாகக் கடக்கச் செய்யும் தன்மை. தானே நிஷாதர்களின் அரசனும் படகுகளுக்கு உரிமையாளனுமாகிய அவன், மிகச் சிறந்த படகைத் தானே சோதித்து அனுப்புகிறான் — இதுவே விருந்தோம்பலின் நிறைவு. குகனின் அந்த ஆணையைக் கேட்டு, குகனின் பெரிய அமைச்சன் சென்று அழகிய படகைக் கொண்டுவந்து நிறுத்தி குகனிடம் தெரிவித்தான். பின் குகன் கைகூப்பி ராகவனிடம் கூறினான்: ‘தேவனே, இதோ படகு வந்துள்ளது; இன்னும் உனக்கு நான் என்ன செய்யட்டும்? தேவகுமாரனுக்கு நிகரானவனே, கடலைச் சேரும் நதியைக் கடக்க இதோ படகு; ஆண்களில் புலியே, நல்விரதம் உடையவனே, விரைவில் ஏறுவாயாக.’ ‘இன்னும் என்ன செய்யட்டும்’ என்ற குகனின் கேள்வி அவனுடைய பக்தியின் நிறைவின்மையைக் காட்டுகிறது — செய்தது அனைத்தும் அவனுக்குச் சிறிதாகவே தோன்றுகிறது. அப்போது பெரும் ஒளியுடைய ராமன் குகனிடம் இச்சொல்லைக் கூறினான்: ‘உன்னால் என் விருப்பம் நிறைவேறியது; விரைவில் ஏற்றப்படட்டும்.’ இந்த ஆறு சுலோகங்கள் வுல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளவை, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே படகின் கதை மிகச் சுருக்கமானது. கீதா பிரஸ் பாடத்திலோ குகனின் விருந்தோம்பல் விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது, ஏனெனில் இதுவே அந்த நிஷாதனின் பக்தியின் உச்சம். இங்கே ‘தீர்த்தே’ என்ற சொல் படகுகள் கட்டப்படும் நதியின் இறங்குதுறையைக் குறிக்கிறது. ‘சுவ்ரத’ (நல்விரதம் உடையவனே) என்ற குகனின் விளி ராமனின் புதிய தவ விரதத்தையே சுட்டுகிறது. ‘க்ருதகாமோ(அ)ஸ்மி பவதா’ (உன்னால் என் விருப்பம் நிறைவேறியது) என்ற ராமனின் சொல் குகனின் விருந்தோம்பல் அனைத்தையும் ஒரே சொல்லில் ஏற்றுக்கொள்கிறது — அதற்கு மேல் அவன் எதையும் கேட்பதில்லை, ஏனெனில் தவசிக்குச் சிறிதே போதுமானது. இவ்வாறு நட்பு நிறைவோடு முடிகிறது.
பின்னர் வில்லேந்திய அந்த இரு ராகவர்களும் அம்பறாத்தூணிகளைப் பூட்டி, வாள்களைக் கட்டிக்கொண்டு, சீதையுடன் கங்கை இருந்த இடத்துக்குச் சென்றனர். ‘கலாபான் சந்நஹ்ய’ (அம்பறாத்தூணிகளைப் பூட்டி) என்ற சொற்கள், தவக்கோலத்திலும் அவர்கள் க்ஷத்திரிய தர்மத்தைக் கைவிடவில்லை என்பதைக் குறிக்கின்றன — வில், அம்புகள், வாள் ஆகியவை அவர்களின் நிலையான துணைகள். தர்மம் அறிந்த ராமனிடம் பணிவுடன் அணுகி, தேரோட்டி சுமந்திரன் கைகூப்பிக் கேட்டான்: ‘நான் என்ன செய்யட்டும்?’ இந்தக் கேள்வி சுமந்திரனின் நம்பிக்கையையும் காட்டுகிறது — ராமன் தனக்கு ஏதேனும் பணியைக் கட்டளையிட்டால் அதன்மூலம் உடனிருக்கலாம் என்று அவன் விரும்புகிறான். பின் தசரதன் மகன் தன் சிறந்த வலக்கையால் சுமந்திரனைத் தொட்டுக் கூறினான்: ‘சுமந்திரா, விரைவில் மீண்டும் திரும்பிச் செல்; அரசனின் அருகிலேயே இரு, கவனமாகவும் இரு.’ இங்கே கைத்தொடுகை சொல்லைவிட அதிகம் பேசுகிறது — அது அன்பின், ஆறுதலின் அடையாளம். இந்தப் பதின்மூன்றாம் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்துள்ளது; சர்க்கத்தின் நடுவே யாப்பு மாறுவது உணர்வின் ஆழத்தைக் குறிக்கிறது. ‘திரும்பு’ என்று சொல்லி ராமன் மேலும் கூறினான்: ‘நீ எனக்குச் செய்ய வேண்டியது இவ்வளவே; தேரை விட்டுவிட்டு நாங்கள் நடந்தே பெருங்காட்டுக்குச் செல்வோம்.’ தனக்கு விடை கொடுக்கப்பட்டதைக் கண்டு துயருற்ற அந்தத் தேரோட்டி, ஆண்களில் புலியான அந்த இக்ஷ்வாகு குலத்தவனிடம் இதைக் கூறினான். இங்கே கதையில் ஒரு பெரும் திருப்பம் — தேர் இருந்தவரை அயோத்தியுடனான தொடர்பு எஞ்சியிருந்தது; தேரைக் கைவிட்டதும் அதுவும் அறுபடுகிறது. ‘உத்தமதக்ஷிணேன கரேண’ (சிறந்த வலக்கையால்) என்ற இரு அடைமொழிகளும் சிந்திக்கத்தக்கவை — வலக்கை மங்கலமானது, ‘உத்தம’ என்பது நல்லிலக்கணம் பொருந்தியது; ஆகவே அந்தத் தொடுகை ஆசிர்வாதத்துக்கு நிகராகிறது. ‘அப்ரமத்த: பவ’ (கவனமாக இரு) என்பது சுமந்திரனுக்கான இறுதி ஆணை — முதிய அரசனைக் காப்பது அவனுடைய பொறுப்பு என்பது குறிக்கப்படுகிறது. ‘நடந்தே செல்வோம்’ என்ற சொல்லால் ராமன் அரசனுக்குரிய வாகனத்தைக் கைவிட்டுத் தவசிக்குரிய நடைப்பயணத்தை ஏற்கிறான். ‘அவேக்ஷ்ய’ (கண்டு) என்ற சொல்லால், சுமந்திரன் தனக்கு விடை கொடுக்கப்பட்டதைத் தானே புரிந்துகொள்கிறான், தனியான சொல்லை எதிர்பார்க்கவில்லை என்பது குறிக்கப்படுகிறது; இதனால் அவனுடைய வேதனை இருமடங்காகிறது.
சுமந்திரன் கூறுகிறான்: ‘தம்பியோடும் மனைவியோடும் நீ சாதாரண மனிதனைப் போலக் காட்டில் வாழ நேர்ந்ததை உலகில் எவரும் தவிர்க்க முடியவில்லை. உனக்கே இந்தத் துன்பம் வந்ததென்றால், பிரம்மசரியத்துக்கோ, நன்கு கற்ற வேதத்துக்கோ, மென்மைக்கோ நேர்மைக்கோ எந்தப் பயனும் விளைவதாக நான் கருதவில்லை.’ இந்தச் சொல் துயரத்தின் வேகத்தால் பிறந்தது — தர்மத்தின் பயன் கண்கூடானது என்ற உலகறிந்த நம்பிக்கை ராமனின் நிலையைக் கண்டு அசைந்துவிட்டது. ஆனால் உடனேயே அவன் தன்னைத் தானே தேற்றிக்கொள்கிறான்: ‘ராகவா, வைதேகியோடும் தம்பியோடும் காட்டில் வாழும் நீ மூவுலகையும் வென்றவனைப் போல மேலான நிலையை அடைவாய்.’ இவ்வாறு சுமந்திரனின் சொல் இருபகுதியாகப் பிரிகிறது — ஒருபுறம் தர்மம் பயனற்றதோ என்ற ஐயம், மறுபுறம் ராமனின் கதியைப் பற்றிய உறுதி; துயரில் மூழ்கிய பக்தனின் இயல்பு இதுவே. இறுதியில் அவன் தன் துயரையே வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘நாங்களோ அழிந்தோம்; அவளால் ஏமாற்றப்பட்டோம்; பாவியான கைகேயியின் ஆளுகைக்குள் சென்று துன்பத்தையே பங்காகப் பெறுவோம்.’ இங்கே ‘ஹதா:’ (அழிந்தோம்) என்ற சொல்லால் அவன் தன் வாழ்க்கையின் பொருளின்மையையே சொல்கிறான். இவ்வாறு தனக்கு நிகரான ராமனிடம் பேசிக்கொண்டிருந்த தேரோட்டி, தொலைவில் சென்றுவிட்ட ராமனைக் கண்டு, துயரால் வருந்தி நெடுநேரம் அழுதான். ‘ஆத்மசமம்’ (தனக்கு நிகரானவன்) என்ற சொல்லால், சுமந்திரன் ராமனை வெறும் எஜமானனாகக் கருதவில்லை, தன்னுடைய இரண்டாவது வடிவம் போலவே கருதுகிறான் என்று கவிஞர் உணர்த்துகிறார். ‘ப்ராக்ருதவத்’ (சாதாரண மனிதனைப் போல) என்ற சொல்லே இங்கே முதன்மையானது — அனைவருக்கும் அரசனாகத் தகுந்தவன் சாதாரண மக்களைப் போலக் காட்டில் வாழ்கிறான் என்பதே சுமந்திரனின் துயரத்தின் வேர். ‘மூவுலகையும் வென்றவனைப் போல’ என்ற உவமையால் அவனே விடையும் தந்துவிட்டான் — புறத்தோல்வியும் அகவெற்றியையே குறிக்கிறது. இவ்வாறு புலம்பல் புகழ்ச்சியில் முடிகிறது.
கண்ணீர் ஓய்ந்ததும், தூய நீரைத் தொட்டு ஆசமனம் செய்த சுமந்திரனிடம் ராமன் இனிய சொற்களை மீண்டும் மீண்டும் கூறினான்: ‘இக்ஷ்வாகுக்களுக்கு உன்னைப் போன்ற நண்பன் வேறொருவனை நான் காணவில்லை. அரசன் தசரதன் என்னைப் பற்றி வருந்தாதபடி செய்.’ இதுவே சர்க்கத்தின் மையமான அறிவுரை — ராமனின் கவலை தன் துயரைப் பற்றியதல்ல, தந்தையின் துயரைப் பற்றியது. ‘அந்தப் பூமியின் தலைவன் துயரால் மனம் தாக்குண்டவன், முதியவன், ஆசையின் சுமையால் தளர்ந்தவன்; ஆகவேதான் இதை உனக்குச் சொல்கிறேன். அந்த மகாத்மாவான மன்னன் கைகேயிக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும் பொருட்டு எதை எப்படிக் கட்டளையிடுவானோ, அதைத் தயக்கமின்றிச் செய்ய வேண்டும். மன்னர்கள் அரசாள்வதன் நோக்கமே இதுதான் — எல்லாச் செயல்களிலும் அவர்களுடைய மனம் தடைப்படக்கூடாது.’ இங்கே ராமன் அரசியல் நெறியின் சூத்திரத்தையே போதிக்கிறான் — அரசனின் சங்கல்பம் தடையின்றி நிறைவேறுவதே அரசின் அடிப்படை; ஆகவே தந்தையின் ஆணையில் ஐயம் கொள்ளலாகாது. ‘ஆகவே சுமந்திரா, அந்த மகாராஜா பொய்ம்மைக்கு ஆளாகாமலும் துயரத்தால் வாடாமலும் இருக்கும்படி செய். இதுவரை துன்பம் கண்டறியாதவரும், முதியவரும், மேலோரும், புலன்களை வென்றவருமான அரசரை வணங்கி, என் பொருட்டு இந்தச் சொல்லைச் சொல்வாய் — நான் வருந்தவில்லை, லக்ஷ்மணனும் வருந்தவில்லை; அயோத்தியிலிருந்து நழுவினோம் என்றும் அல்ல, காட்டில் வாழப்போகிறோம் என்றும் அல்ல. பதினான்கு ஆண்டுகள் கழிந்ததும் லக்ஷ்மணனையும் என்னையும் சீதையையும் விரைவில் திரும்பி வந்தவர்களாகக் காண்பாய்.’ இவ்வாறு தந்தையின் துயரைக் குறைப்பதற்காக ராமன் தன் துயரையே மறைக்கிறான். ‘தூய நீரைத் தொட்டு’ என்ற சொற்றொடரால் ஆசமனம் என்ற தூய்மைச் சடங்கு குறிக்கப்படுகிறது — துயரால் தூய்மை இழந்து மீண்டும் தூய்மை பெற்ற பிறகே சுமந்திரன் ராமனின் சொல்லைக் கேட்கத் தகுதி பெற்றான். ‘மீண்டும் மீண்டும்’ என்பது ராமனின் பொறுமையைக் காட்டுகிறது; ஒருமுறை சொன்னதோடு அவன் நிறைவடைவதில்லை; தேரோட்டியின் மனம் நிலைபெறும்வரை இனிமையாகப் பேசிக்கொண்டே இருக்கிறான்.
‘சுமந்திரா, இவ்வாறு அரசனிடம் சொன்ன பிறகு, என் தாயிடமும், மற்ற அரசியரிடமும், கைகேயியிடமும் மீண்டும் மீண்டும் இதையே சொல். கௌசல்யையிடம் நான் நலமாக இருப்பதைச் சொல்; சீதை, நான், மேலோனான லக்ஷ்மணன் ஆகியோர் சார்பில் அவளுடைய திருவடிகளுக்கு வணக்கத்தையும் தெரிவி.’ இங்கே ‘கைகேயியிடமும்’ என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — தன்னைக் காட்டுக்கு அனுப்பியவளுக்கும் அவன் நலம் விசாரிப்பை அனுப்புகிறான்; அதில் வெறுப்பின் சிறு சாயலும் இல்லை. ‘மகாராஜாவிடம் சொல்வாய் — பரதனை விரைவில் அழைத்து வாருங்கள்; வந்த பரதனை அரசர் விரும்பும் பதவியில் அமர்த்துங்கள். பரதனைத் தழுவி இளவரசுப் பட்டம் சூட்டியதும், எங்களைப் பற்றிய வேதனையால் எழும் துயரம் உங்களை ஆட்கொள்ளாது. பரதனிடமும் சொல்ல வேண்டும் — அரசரிடம் நீ நடந்துகொள்வது போலவே எல்லாத் தாய்மாரிடமும் வேறுபாடின்றி நடந்துகொள். உனக்குக் கைகேயியும் சுமித்திரையும் எப்படி வேறுபாடின்றியோ, அப்படியே என் தாயான தேவி கௌசல்யையும்; அவளிடம் சிறப்பாகவே நடந்துகொள். தந்தைக்கு விருப்பமானதைச் செய்ய விரும்பி இளவரசுப் பொறுப்பைக் கவனித்தால், இம்மையிலும் மறுமையிலும் எப்போதும் இன்பத்தை வளர்த்துக்கொள்ள முடியும்.’ இங்கே ராமனின் பெருந்தன்மை முழுமையாக வெளிப்படுகிறது — யார் காரணமாகத் தான் அரசை இழந்தானோ, அவளுடைய மகனுக்கே அரசை நிலைநிறுத்துமாறு அறிவுறுத்துகிறான்; மேலும் கௌசல்யைக்குச் சிறப்பு மரியாதையைக் கேட்கிறான் — பாரபட்சத்தால் அல்ல, ஆதரவற்ற முதியவளைக் காக்கும் பொருட்டே. இவ்வாறு ராமனால் திருப்பி அனுப்பப்பட்டு அறிவுறுத்தப்பட்ட சுமந்திரன் அந்தச் சொற்கள் அனைத்தையும் கேட்டு, அன்பின் மிகுதியால் காகுத்ஸ்தனிடம் கூறினான். ‘ந்ருபமதே பதே’ (அரசர் விரும்பும் பதவியில்) என்ற சொல்லால் ராமன் இளவரசுப் பட்டத்தின் பெயரைச் சொல்லாமல், ‘அரசர் எந்தப் பதவியைக் கருதுகிறாரோ அது’ என்றே சொல்கிறான் — இதனால் தந்தையின் தன்னுரிமையை அவன் குறைவின்றிக் காக்கிறான். பரதனுக்கான அறிவுரையில் ‘சர்வாஸ்வேவ அவிசேஷத:’ (அனைவரிடமும் வேறுபாடின்றி) என்பதால் தாய்மாரிடம் சமமாக நடப்பதே தர்மம் என நிலைநாட்டப்படுகிறது; பின்னர் கௌசல்யைக்குத் தரப்படும் சிறப்பு அவளுடைய ஆதரவற்ற நிலையால் வந்தது, பாரபட்சத்தால் அல்ல. ‘அஸ்மத்சந்தாபஜம் து:கம்’ (எங்களைப் பற்றிய வேதனையால் எழும் துயரம்) என்ற தொகைச்சொல்லால், ராமன் தன் வனவாசத்தால் உண்டான துயரத்தைத் தந்தையின் நோயாகவே கருதுகிறான்; அதற்கான மருந்து பரதனின் பட்டாபிஷேகமே என்றும் எண்ணுகிறான்.
சுமந்திரன் கூறுகிறான்: ‘அன்பின் மிகுதியால் தயக்கமின்றி, மரியாதைச் சடங்குகளின்றி நான் பேசுவதை, ‘இவன் பக்தியுள்ளவன்’ என்று கருதி நீ பொறுத்தருள வேண்டும்.’ இவ்வாறு முன்னதாகவே மன்னிப்புக் கேட்டுவிட்டு அவன் தன் உள்ளத்தைத் திறக்கிறான்: ‘நீ இல்லாமல் அந்த நகருக்கு நான் எப்படித் திரும்புவேன்? உன் பிரிவால் அந்த நகரம் மகனை இழந்த துயரில் வாடும் பெண்ணைப் போல ஆகிவிடும். ராமனோடு கூடிய தேரைக் கண்டபோதே மக்கள் அப்படி இருந்தனர் என்றால், ராமனில்லாத தேரைக் கண்டு அந்த நகரம் பிளந்தே போய்விடும். இந்த வெறுந்தேரைக் கண்டு நகரம், போரில் வீரன் கொல்லப்பட்டுத் தேரோட்டி மட்டும் எஞ்சிய படையைப் போல, இழிநிலையை அடையும்.’ இந்த உவமை மிக நெஞ்சைத் தொடுவது — போரில் தலைவன் கொல்லப்பட்டதும் தேரோட்டி மட்டும் தேரோடு திரும்புவது போல, அவனும் தனியே திரும்புவான்; நகரத்தின் துயரமும் அத்தகையதாகவே இருக்கும். ‘தொலைவில் வாழ்ந்தாலும் உன்னை மனத்தால் கண்முன் நிற்பவனாக எண்ணும் மக்கள் இன்று நிச்சயம் உணவற்றவர்களாகியிருப்பார்கள். உன்னை வெளியேற்றியபோது மக்களிடம் நிகழ்ந்த கொந்தளிப்பை நீயே கண்டாய்; அவர்களுடைய உள்ளங்கள் உன்னைப் பற்றிய துயரால் களைத்துள்ளன. நகரத்தார் எழுப்பிய அந்த ஓலத்தைவிட, என்னை மட்டும் தேரோடு காணும்போது நூறு மடங்கு ஓலமிடுவார்கள்.’ இவ்வாறு சுமந்திரன் தன் துயரை மட்டும் சொல்லவில்லை, நகரம் முழுவதன் நிலையையும் சித்திரிக்கிறான். ‘நோபசாரேண’ (மரியாதைச் சடங்கின்றி) என்ற சொல்லால், அரசவையின் ஒழுங்குமுறைகளை விட்டு இதயத்தின் மொழியில் பேசுவதாகச் சுமந்திரன் குறிப்பிடுகிறான். ‘புத்ரசோகாதுராம் இவ’ (மகனை இழந்த துயரில் வாடுபவள் போல) என்பது நகரத்தைப் பெண்ணாக உருவகிக்கும் உவமை; அதில் நகரமே தாய், ராமன் மகன். ‘சதகுணம்’ (நூறு மடங்கு) என்ற எண்ணுச்சொல்லால் ஓலத்தின் பெருக்கம் காட்டப்படுகிறது — முதல் ஓலம் புறப்பாட்டின்போது, இரண்டாவது வெறுந்தேரைக் காணும்போது.
‘தேவி கௌசல்யையிடம் நான் என்ன சொல்வேன்? ‘உன் மகனை நான் மாமன் வீட்டுக்குக் கொண்டுவிட்டேன், வருந்தாதே’ என்றா? இப்படிப்பட்ட பொய்யை நான் ஒருபோதும் சொல்லமாட்டேன்; விரும்பத்தகாத இந்த உண்மையையோ எப்படிச் சொல்வேன்?’ இங்கே சுமந்திரனின் தர்மசங்கடம் தெளிவாகிறது — பொய் சொல்ல அவனால் இயலாது, உண்மையைச் சொல்லவோ அவனால் தாங்க முடியாது. ‘என் கட்டுப்பாட்டில் இருப்பவையும், உன் உறவினர்களைச் சுமந்து செல்பவையுமான இந்தச் சிறந்த குதிரைகள் நீயில்லாத தேரை எப்படி இழுக்கும்? ஆகவே நீயின்றி நான் அயோத்திக்குச் செல்ல இயலாது; பாவமற்றவனே, காட்டு வாழ்வில் உன்னைப் பின்தொடர எனக்கு அனுமதி தர வேண்டும். வேண்டிக்கொள்ளும் என்னை நீ கைவிட்டால், நீ கைவிட்ட அக்கணமே இங்கேயே தேரோடு தீயில் புகுவேன்.’ இந்த உறுதிமொழி பணியாளனின் பக்தியின் இறுதி எல்லை. ‘ராகவா, காட்டில் உன் தவத்துக்கு இடையூறு செய்பவை எவையோ அவை அனைத்தையும் தேரைக் கொண்டு தடுப்பேன். உன் பொருட்டுத் தேரோட்டும் இன்பத்தை நான் பெற்றேன்; உன் பொருட்டே காட்டு வாழ்வின் இன்பத்தையும் விரும்புகிறேன்.’ இங்கே சுமந்திரன் ஊதியத்தையோ பதவியையோ கேட்கவில்லை, சேவையையே கேட்கிறான்; அவனுடைய கருத்தில் சேவையே பயன், பயனை அடையும் கருவி அல்ல. குதிரைகளையும் அவன் குறிப்பிடுகிறான், ஏனெனில் அவையும் ராமனின் உறவினர்களைச் சுமந்தவை; ஆகவே அவற்றுக்கும் ராமனுடன் உறவு உண்டு. ‘தேரோடு தீயில் புகுவேன்’ என்ற உறுதிமொழியில் தேரும் உடன் செல்கிறது — ஏனெனில் தேரோட்டியின் இருப்பே தேரோடுதான். ‘தபோவிக்னகராணி’ (தவத்துக்கு இடையூறு செய்பவை) என்ற சொல்லால், காட்டில் நேரும் தொல்லைகளைத் தேரால் தடுப்பதாக அவன் உறுதியளிக்கிறான்; இதனால் அவனுடைய சேவையின் நடைமுறைப் பயனும் குறிக்கப்படுகிறது. ஆனால் காட்டில் தவசிக்குத் தேர் பயன்படாது என்பதை ராமன் அறிவான். ‘த்வத்பந்துஜனவாஹின:’ (உன் உறவினர்களைச் சுமப்பவை) என்ற குதிரைகளின் அடைமொழியால், அதே குதிரைகள் ராமனின் குடும்பத்தைச் சுமந்தன என்பதும், ஆகவே அவற்றின் பிரிவும் தாங்க முடியாதது என்பதும் குறிக்கப்படுகிறது.
‘அருள் புரிவாய்; காட்டில் உனக்கு அருகில் இருப்பவனாக இருக்க விரும்புகிறேன்; ‘என் அருகிலேயே இரு’ என்று அன்போடு நீ சொல்லும் சொல்லைக் கேட்க விரும்புகிறேன். வீரனே, காட்டில் வாழும் உனக்கு இந்தக் குதிரைகளும் பணிவிடை செய்தால், அவையும் மேலான கதியை அடையும்.’ இங்கே குதிரைகளுக்கும் வீடுபேற்றுக்கான வழி சொல்லப்பட்டுள்ளது — நல்லோருக்குச் செய்யும் சேவையால் விலங்குகளும் உயர்ந்த கதியை அடைகின்றன என்பது சாஸ்திரங்கள் ஏற்கும் பார்வை. ‘காட்டில் வாழ்ந்துகொண்டு தலையால் உனக்குப் பணிவிடை செய்வேன்; அயோத்தியையோ தேவலோகத்தையோ முற்றிலும் துறக்கிறேன். தீவினை செய்தவன் மகேந்திரனின் தலைநகருக்குள் நுழைய முடியாதது போல, நீயின்றி அந்த அயோத்திக்குள் என்னால் நுழைய முடியாது.’ இந்த உவமை ஆழமானது — பாவிக்குச் சுவர்க்கத்தில் நுழைவு தடுக்கப்பட்டது போல, ராமனில்லாத அயோத்தி அவனுக்குத் தடுக்கப்பட்டது. ‘வனவாசம் முடிந்ததும் இதே தேரில் உன்னை மீண்டும் நகருக்குச் சுமந்து செல்ல வேண்டும் — இதுவே என் மனவிருப்பம். காட்டில் உன்னோடு இருந்தால் எனக்குப் பதினான்கு ஆண்டுகளும் கணப்பொழுதுபோலக் கழியும்; இல்லையெனில் நூறு ஆண்டுகள் போலத் தோன்றும். பணியாளர்களிடம் அன்புடையவனே, தலைவனின் மகன் சென்ற பாதையில் நிற்பவனும், தன் நிலையில் நிலைத்திருப்பவனும், பக்தியுள்ளவனுமான பணியாளனாகிய என்னை நீ கைவிடலாகாது.’ இறுதி வாக்கியத்தில் அவன் தர்மசாஸ்திரத்தின் மொழியைப் பற்றுகிறான் — தன் நிலையில் நிலைத்து நிற்கும் பணியாளனைக் கைவிடுவது தலைவனுக்குத் தர்மமாகாது. ‘மூர்த்னா சுஸ்ரூஷணம்’ (தலையால் பணிவிடை) என்ற சொல்லால் தலையில் சுமை தாங்குவது போன்ற மிகப் பணிவான சேவை குறிக்கப்படுகிறது. ‘க்ஷணபூதானி’ (கணப்பொழுதுபோல), ‘சதசங்க்யானி’ (நூறு ஆண்டுகள்போல) என்பவற்றால் காலத்தின் சார்புத்தன்மை காட்டப்படுகிறது — அன்புக்குரியவரின் அருகில் நீண்ட காலமும் குறுகியது, பிரிவிலோ குறுகியதும் நீண்டது. இதுவே பக்தியின் அனுபவம், சோதிடக் கணக்கு அல்ல.
இவ்வாறு பலவிதமாக மீண்டும் மீண்டும் தீனமாக வேண்டிக்கொண்ட சுமந்திரனிடம், பணியாளர்களிடம் இரக்கமுடைய ராமன் இதைக் கூறினான்: ‘தலைவனிடம் அன்புடையவனே, உன் மேலான பக்தியை நான் அறிவேன். எதற்காக உன்னை இங்கிருந்து நகருக்கு அனுப்புகிறேன் என்பதைக் கேள்.’ இங்கே ராமன் ஆணையிட்டு அல்ல, காரணத்தைச் சொல்லியே சுமந்திரனைத் திருப்புகிறான்; இதுவே சிறந்த தலைவனின் தர்மம். ‘நீ நகருக்குச் சென்றதைக் கண்டால்தான் என் இளைய தாயான கைகேயி ‘ராமன் காட்டுக்குச் சென்றுவிட்டான்’ என்று நம்புவாள். இல்லையெனில் அவள் மனநிறைவு அடையாமல், நான் காட்டுக்குச் சென்ற பிறகும், தர்மவானான அரசரைப் ‘பொய் பேசுபவர்’ என்று மிகவும் சந்தேகிப்பாள்.’ இதுவே ராமனின் தொலைநோக்கு — சுமந்திரன் திரும்புவது வெறும் பிரிவு அல்ல, தந்தையின் சத்தியவாக்கிற்கு நேரடிச் சான்று. தேரோட்டி தேரோடு திரும்பாவிட்டால், அரசன் ராமனை எங்கோ ரகசியமாக வைத்திருக்கிறான் என்று கைகேயி ஐயுறுவாள். ‘என் இளைய தாய் பரதனால் காக்கப்படும் செழிப்பான மகனின் அரசைப் பெற வேண்டும் — இதுவே என் முதல் வழி. ஆகவே சுமந்திரா, எனக்கு விருப்பமானதற்காகவும் அரசருக்கு விருப்பமானதற்காகவும் நீ நகருக்குச் செல்; உன்னிடம் சொல்லியனுப்பிய செய்திகளை ஒவ்வொன்றையும் உரியபடி சொல்வாய்.’ இவ்வாறு ராமன் கைகேயியின் விருப்பம் நிறைவேறுவதையே தன் முதல் கடமையாகக் கருதுகிறான் — இதுவே அவனுடைய வியத்தகு பெருந்தன்மை. ‘ப்ரதம: கல்ப:’ (முதல் வழி) என்ற சொல்லில் சாஸ்திரக் கலைச்சொல் எடுத்தாளப்பட்டுள்ளது — ‘கல்பம்’ என்பது விதியின் வகை; பல வகைகள் இயலும்போது அவற்றுள் சிறந்தது ‘பிரதம கல்பம்’. ராமனின் கருத்தில் கைகேயியின் மனநிறைவே பிரதம கல்பம், ஏனெனில் அதனாலேயே தந்தையின் சத்தியம் காக்கப்படுகிறது. ‘ததா ததா’ (அந்தந்த விதமாக) என்ற இரட்டிப்பால், ஒவ்வொரு செய்தியையும் உரியபடி தெரிவிக்க வேண்டும் என்று ஆணையிடப்படுகிறது.
இவ்வாறு கூறித் தேரோட்டியை மீண்டும் மீண்டும் தேற்றிவிட்டு, மனந்தளராத ராமன் குகனிடம் காரணத்தோடு கூடிய சொல்லைக் கூறினான்: ‘குகா, மக்கள் நடமாடும் காட்டில் நான் வாழ்வது இப்போது பொருந்தாது; ஆசிரமத்தில் வாழ்வது கட்டாயம் செய்ய வேண்டியது, அதுவே விதி.’ ‘சஜனே வனே’ (மக்கள் நடமாடும் காட்டில்) என்ற சொல்லால், மக்கள் வந்துபோகும் சிருங்கவேரபுரத்தின் அருகிலுள்ள காடு குறிக்கப்படுகிறது; தவசிக்கோ ஆளரவமற்ற இடமே பொருத்தமானது. ‘ஆகவே தவசிகளுக்கு அணிகலனான நியமத்தை மேற்கொண்டு, தந்தை, சீதை, லக்ஷ்மணன் ஆகியோரின் நலனை விரும்பி, சடைமுடி தரித்துச் செல்வேன். ஆலம்பாலைக் கொண்டு வா.’ குகன் அந்தப் பாலை விரைவில் அரசகுமாரனிடம் கொண்டுவந்தான். ஆலம்பாலால் தலைமுடி ஒட்டிக்கொண்டு சடையாகிறது என்பது தவசிகளிடையே அறியப்பட்ட முறை. அதனால் ராமன் லக்ஷ்மணனுக்கும் தனக்கும் சடைமுடி அமைத்தான்; நீண்ட கைகளுடைய அந்த ஆண்களில் புலி சடைமுடியைத் தரித்தான். மரவுரி அணிந்து சடைமண்டலம் தரித்த அந்தச் சகோதரர் இருவரும் முனிவர்களுக்கு நிகராக ஒளிர்ந்தனர். பின்னர் லக்ஷ்மணனோடு ராமன் வைகானச (வானப்பிரஸ்த) நெறியை மேற்கொண்டு விரதத்தை ஏற்றான்; துணைவனான குகனிடம் கூறினான்: ‘குகா, படை, கருவூலம், கோட்டை, நாடு ஆகியவற்றில் கவனமாக இருப்பாய்; அரசைக் காப்பது மிகக் கடினம் என்று கருதப்படுகிறது.’ இங்கே தானே அரசை இழந்தவனாக இருந்தும் ராமன் நண்பனுக்கு அரசைக் காக்கும் முறையைப் போதிக்கிறான்; அரசின் நான்கு அங்கங்களைக் குறிப்பிடுவது அர்த்தசாஸ்திரத்தின் கலைச்சொல்லைப் பின்பற்றுகிறது. பின்னர் அவனிடம் விடைபெற்று, இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விப்பவன் மனைவியோடும் லக்ஷ்மணனோடும் கலக்கமின்றி விரைந்து சென்றான். ‘அக்லீப:’ (மனந்தளராதவன்) என்ற சொல்லால் ராமனின் சோர்வின்மை குறிக்கப்படுகிறது — சுமந்திரனை அனுப்பிவிட்ட பிறகும் அவன் தளரவில்லை. ‘தபஸ்விஜனபூஷணம்’ (தவசிகளுக்கு அணிகலன்) என்பது சடைமுடியின் வருணனை; அரசகுமாரனுக்கு எது உருக்குலைவோ, அதுவே தவசிக்கு அணிகலன். ‘துராரக்ஷதமம்’ (மிகக் கடினமாகக் காக்கப்படுவது) என்ற உயர்வுநவிற்சியால் அரசைக் காப்பதன் அருமை சொல்லப்பட்டுள்ளது; படை, கருவூலம், கோட்டை, நாடு — இந்த நான்கும் காக்கப்பட வேண்டியவை எனச் சுட்டப்பட்டுள்ளன. ‘அவ்யக்ர:’ (கலக்கமற்றவன்) என்ற சொல்லால் ராமனின் அமைதி குறிக்கப்படுகிறது — புறப்பாட்டில் விரைவு உண்டு, ஆனால் மனத்தில் சஞ்சலம் இல்லை.
நதிக்கரையில் படகைக் கண்டு, விரைந்தோடும் கங்கையைக் கடக்க விரும்பிய இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விப்பவன் இதைக் கூறினான்: ‘ஆண்களில் புலியே, நிற்கும் இந்தப் படகில் மெல்ல ஏறு; மனவலிமையுள்ள சீதையைப் பற்றிப் பிடித்துக் கண்முன்னே ஏற்றிவிடு.’ ‘சனை:’ (மெல்ல) என்ற சொல்லால் படகின் அசைவு குறிக்கப்படுகிறது; ‘பரிக்ருஹ்ய’ (பற்றிப் பிடித்து) என்பதால் சீதையைக் கவனமாகத் தாங்குதல் குறிக்கப்படுகிறது. அண்ணனின் கட்டளையைக் கேட்டு, எதற்கும் மாறுபடாத, தன்னடக்கமுடைய லக்ஷ்மணன் முதலில் மைதிலியை ஏற்றிவிட்டுப் பின் தானும் ஏறினான். ‘சர்வம் அப்ரதிகூலயன்’ (எதற்கும் மாறுபடாமல்) என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணனின் என்றும் இணங்கும் இயல்பைக் கவிஞர் மீண்டும் நினைவூட்டுகிறார். பின்னர் ஒளிமிக்க, லக்ஷ்மணனின் அண்ணன் தானும் ஏறினான்; அதன்பின் நிஷாதர்களின் தலைவனான குகன் தன் சுற்றத்தாரைப் படகைச் செலுத்தத் தூண்டினான். பெரும் ஒளியுடைய ராகவனும் அந்தப் படகில் ஏறி, பிராமணனைப் போலவும் க்ஷத்திரியனைப் போலவும் தன் நலனுக்கானதை ஜபித்தான் — பிராமணர்களின் முறைப்படி மந்திர ஜபமும், க்ஷத்திரியர்களின் முறைப்படி வெற்றிக்கான வேண்டுதலும், இரண்டையும் அவன் செய்தான். சாஸ்திரப்படி ஆசமனம் செய்து சீதையோடு அந்த நதியை வணங்கினான்; அன்பால் மகிழ்ந்த மகாரதனான லக்ஷ்மணனும் வணங்கினான். சுமந்திரனுக்கும் படையோடு கூடிய குகனுக்கும் விடைகொடுத்துவிட்டு, ராமன் படகில் அமர்ந்து படகோட்டிகளைச் செலுத்துமாறு தூண்டினான். பின்னர் அவர்களால் செலுத்தப்பட்டு, சுக்கானோட்டியால் நிலைப்படுத்தப்பட்டு, அழகிய துடுப்புகளின் வேகத்தால் தள்ளப்பட்ட படகு விரைவில் நீரைக் கடந்து சென்றது. இங்கே ‘ஸ்ப்ய’ என்ற சொல் படகைச் செலுத்தும் மரக்கருவியை, அதாவது துடுப்பைக் குறிக்கிறது; இந்தி உரையில் இது ‘துடுப்பு’ என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது. ‘ப்ரஹ்மவத் க்ஷத்ரவச் ச’ (பிராமணனைப் போலவும் க்ஷத்திரியனைப் போலவும்) என்ற சொற்களால் ராமனின் இருமை குறிக்கப்படுகிறது — வேதம் அறிந்தவனாகப் பிராமணனைப் போல ஜபிக்கிறான், அரசகுமாரனாகக் க்ஷத்திரியனைப் போல வெற்றியையும் விரும்புகிறான். கடப்பதற்கு முன் நதியை வணங்குவதும் விதிக்கப்பட்ட ஒழுக்கமே. ‘சோதயாமாஸ நாவிகான்’ (படகோட்டிகளைச் செலுத்தினான்) என்பது ராமனின் தலைமையைக் காட்டுகிறது — படகிலும் ஆணையிடுபவன் அவனே.
பாகீரதியின் நடுவை அடைந்ததும், குற்றமற்ற வைதேகி கைகூப்பி அந்த நதியிடம் இதைக் கூறினாள்: ‘கங்கையே, இவன் அறிவுமிக்க மகாராஜா தசரதனின் மகன்; உன்னால் காக்கப்பட்டு இவன் இந்த ஆணையை நிறைவேற்றட்டும். காட்டில் முழுமையாகப் பதினான்கு ஆண்டுகள் வாழ்ந்து, தம்பியோடும் என்னோடும் இவன் மீண்டும் திரும்பி வருவான்.’ இங்கே கவனிக்கத்தக்கது — சீதை தனக்காக எதையும் கேட்கவில்லை; அவளுடைய வேண்டுதல் முழுவதும் கணவனைக் காப்பதற்கே. ‘பின்னர் நற்பேறுடைய தேவியே, நலமாகத் திரும்பி வந்து, எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேறியவளாக மகிழ்ச்சியோடு உன்னை வழிபடுவேன். நீயே மூன்று வழிகளில் செல்லும் தேவி; பிரம்மலோகத்தை நோக்கியிருக்கிறாய்; இவ்வுலகில் கடலரசனின் மனைவியாகக் காணப்படுகிறாய். அழகியவளே, ஆண்களில் புலியான இவன் அரசைப் பெற்று நலமாகத் திரும்பியதும், நான் உன்னை வணங்குகிறேன், போற்றுகிறேன். உனக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும் பொருட்டுப் பிராமணர்களுக்கு நூறாயிரம் பசுக்களையும், ஆடைகளையும், சுவையான உணவையும் தருவேன். ஆயிரம் சுராக் குடங்களாலும் இறைச்சியோடு கூடிய சோற்றாலும் உன்னை வழிபடுவேன்; மகிழ்வாயாக. உன் கரையில் உறையும் தெய்வங்களையும், தீர்த்தங்களையும், கோயில்களையும் அனைத்தையும் வழிபடுவேன். பாவமற்றவளே, நீண்ட கைகளுடைய பாவமற்ற இவன் என்னோடும் தம்பியோடும் கூடி வனவாசத்திலிருந்து மீண்டும் அயோத்திக்குள் நுழையட்டும்.’ இங்கே சுராக் குடங்கள், இறைச்சிச் சோறு ஆகியவற்றின் குறிப்பு பழங்கால மக்கள் வழக்கத்துக்குச் சான்று; கீதா பிரஸ் குறிப்போ ‘சுரேஷு ந கடந்தே’ (தேவர்களிடமும் கிட்டாதவை) என்ற சொற்பிறப்பால், தேவர்களுக்கும் அரிய பொருள்கள் என்ற பொருளையும் காட்டுகிறது. சீதைக்கு வரும் ‘தக்ஷிணா’ என்ற அடைமொழி இருபொருள் உடையது — கணவனுக்கு இணங்கியவள், தென்கரைக்குச் செல்பவள். கங்கையின் துதியில் மூன்று பகுதிகள் — அவள் மூவுலகிலும் பரவியிருத்தல், கடலின் மனைவியாக இருத்தல், கரையிலுள்ள தெய்வங்களுக்கும் தீர்த்தங்களுக்கும் இருப்பிடமாக இருத்தல். வழிபாட்டு நேர்த்திக்கடனும் நிபந்தனையோடு கூடியது — ‘திரும்பி வந்து’ என்று; இதனால் திரும்பி வருவது உறுதியே என்ற சீதையின் தன்னம்பிக்கை வெளிப்படுகிறது. ‘பேசலம் அன்னம்’ (சுவையான உணவு) என்பது நன்கு சமைக்கப்பட்ட சிறந்த உணவைக் குறிக்கிறது; பிராமண போஜனமும் கோதானமும் தீர்த்த வழிபாட்டின் அங்கங்கள் என்பது மக்கள் வழக்கம்.
இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த குற்றமற்ற, கணவனையே தெய்வமாகக் கொண்ட சீதை விரைவிலேயே கங்கையின் தென்கரையை அடைந்தாள். கரையை அடைந்ததும் படகை விட்டுவிட்டு, பகைவரை வாட்டுபவனான அந்த ஆண்களில் சிறந்தவன் தம்பியோடும் வைதேகியோடும் புறப்பட்டான். ‘நாவம் ஹித்வா’ (படகை விட்டு) என்ற சொல்லால், அயோத்தியுடனான கடைசித் தொடர்பும் கைவிடப்பட்டது என்பது குறிக்கப்படுகிறது. பின்னர் நீண்ட கைகளுடையவன் சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியை வளர்க்கும் லக்ஷ்மணனிடம் கூறினான்: ‘மக்கள் நடமாடும் இடத்திலோ ஆளில்லா இடத்திலோ, சீதையைக் காப்பதற்காகக் கவனமாக இரு. ஆளரவமற்ற காட்டில் என் போன்றவர்கள் கட்டாயம் காவல் செய்ய வேண்டும். சௌமித்ரியே, நீ முன்னே செல்; சீதை உன்னைப் பின்தொடரட்டும்; நான் பின்னால் சீதையையும் உன்னையும் காத்தபடி தொடர்ந்து வருவேன். ஆண்களில் சிறந்தவனே, நாம் ஒருவரையொருவர் காக்க வேண்டும்.’ இங்கே விதிக்கப்பட்ட வரிசை — முன்னே லக்ஷ்மணன், நடுவே சீதை, பின்னே ராமன் — அடுத்துவரும் சர்க்கங்கள் எங்கும் பின்பற்றப்படுகிறது; கவிஞர் இங்கே முதன்முறையாக அதை நிறுவுகிறார். ‘இதுவரை கடினமான எந்தச் செயலும் கடக்கப்படவில்லை; இன்றுதான் வைதேகி வனவாசத்தின் துன்பத்தை அறிவாள். இன்று அவள் மக்கள் நெருக்கம் அற்றதும், வயல்களும் தோட்டங்களும் இல்லாததும், மேடுபள்ளமும் செங்குத்துச் சரிவுகளும் உடையதுமான காட்டுக்குள் நுழைவாள்.’ சீதையின் மென்மையை நினைத்தே ராமனுக்கு இந்தக் கவலை எழுந்தது. அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டு லக்ஷ்மணன் முன்னே புறப்பட்டான், அவனுக்குப் பின் சீதை, அதன்பின் ரகுகுலத்தை மகிழ்விக்கும் ராகவன். ‘ந ஹி தாவத் அதிக்ராந்தா சுகரா காசன க்ரியா’ என்ற வாக்கியத்தின் கருத்து — இன்றுவரை செய்தவை அனைத்தும் எளியவையே; கடினமானது இனிமேல்தான் தொடங்குகிறது. ‘க்ஷேத்ராராமவிவர்ஜிதம்’ (வயல்களும் தோட்டங்களும் அற்றது) என்ற சொல்லால் விளைநிலங்களும் பூங்காக்களும் இல்லாமை குறிக்கப்படுகிறது; ‘விஷமம் ப்ரபாதம் ச’ என்பதால் நிலத்தின் மேடுபள்ளமும் பள்ளங்களும் குறிக்கப்படுகின்றன. ‘ஒருவரையொருவர் காக்க வேண்டும்’ என்ற சொல்லால் ராமன் லக்ஷ்மணனைத் தனக்குச் சமமாகவே கருதுகிறான், வெறும் பின்தொடர்பவனாக அல்ல.
கங்கையின் அக்கரைக்கு விரைவில் சென்றுவிட்ட ராமனை இடைவிடாது பார்த்துக்கொண்டிருந்த, வழியின் நீளத்தால் பார்வை திரும்பிவிட்ட, வேதனையுற்ற பரிதாபத்துக்குரிய சுமந்திரன் கண்ணீர் உகுத்தான். பார்வை எட்டும்வரை அவன் பார்த்துக்கொண்டே இருக்கிறான்; தொலைவால் ராமன் கண்ணுக்குப் புலப்படாமல் போனபோதுதான் அவனுடைய மனவுறுதி உடைந்தது. இதுவே சுமந்திரன் ராமனைக் கண்டதன் முடிவு; அவனுடைய துயரம் அடுத்த சர்க்கங்களில் அயோத்தியில் மீண்டும் வெளிப்படும். உலகக் காவலர்களுக்கு நிகரான ஆற்றலுடையவனும், வரமளிப்பவனுமான மகாத்மா ராமனோ பெருநதியைக் கடந்து, படிப்படியாகச் செழிப்பானவர்களும், நல்ல பயிர்களால் சூழப்பட்டவர்களும், மகிழ்ச்சியுடையவர்களுமான வத்ஸர்களை அடைந்தான் — வத்ஸ தேசம் பிரயாகைக்கு அருகிலுள்ள நாடு, செல்வமும் தானியமும் நிறைந்தது, அதன் மக்கள் மகிழ்ச்சியும் வளமும் உடையவர்கள். அங்கே அந்தச் சகோதரர் இருவரும் காட்டுப்பன்றி, ருச்யம், புள்ளிமான், பெருமான் (மகாருரு) என்ற நான்கு பெரிய விலங்குகளை வேட்டையாடி, தூய்மையானதை எடுத்துக்கொண்டு, பசியோடு விரைந்து, மாலைப்பொழுதில் தங்குவதற்காக ஒரு பெருமரத்தை அடைந்தனர். இந்த மூன்று சுலோகங்களும் நீண்ட யாப்புகளில் (உபஜாதி, வம்சஸ்தம்) அமைந்துள்ளன; சர்க்கத்தின் முடிவில் இவ்வாறு அமைப்பது கவிஞரின் வழக்கம். இந்தச் சர்க்கத்தோடு அயோத்தியா காண்டத்தின் ஒரு புதிய பகுதி தொடங்குகிறது — கங்கையின் தென்கரையில் ராமன் அரசகுமாரன் அல்ல, சடைமுடியும் மரவுரியும் தரித்த வனவாசி; அடுத்த சர்க்கத்தில் காட்டில் அவனுடைய முதல் இரவு வருணிக்கப்படுகிறது. இங்கே சுமந்திரனுக்கு வரும் ‘தபஸ்வீ’ என்ற அடைமொழி இரக்கப் பொருளுடையது — பாவம், பரிதாபத்துக்குரியவன் என்று. ‘வரத:’ (வரமளிப்பவன்) என்பது ராமனுக்கு உரியது, ஏனெனில் அவன் வேண்டுவோருக்கு விரும்பியதை அளிக்கிறான். ‘மேத்யம்’ என்ற சொல் வேள்விக்குத் தகுந்த தூய இறைச்சியைக் குறிக்கிறது; தவசிகளுக்கும் காட்டு இறைச்சியை ஏற்பது சாஸ்திரங்களால் அனுமதிக்கப்பட்டிருந்தது என்று இந்தி உரை குறிப்பிடுகிறது.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥