சர்க்கம்
ராமன் காட்டுக்குப் புறப்படுதல்
தந்தையையும் தாய்மாரையும் வணங்குதல், சுமித்திரை லக்ஷ்மணனுக்கு அறிவுரை கூறுதல், தேரில் புறப்படுதல், நகரத்தாரும் தசரதனும் பின்தொடர்ந்து புலம்புதல்
முந்தைய சர்க்கத்தில் கௌசல்யை சீதைக்குக் கற்புநெறியை அறிவுறுத்தினாள்; தசரதனும் வனவாசத்துக்கு ஏற்ற ஆடை அணிகலன்களைக் கொண்டுவரச் செய்தான். பின்னர் ராமனும் சீதையும் லக்ஷ்மணனும் கைகூப்பி, வாடிய முகத்துடன் அரசன் தசரதனின் பாதங்களைப் பற்றி வலம் வந்தனர். பாதம் பற்றுதலும் வலம் வருதலும் — இதுவே புறப்படும் வேளையில் சான்றோரின் முறை. அவனிடம் விடைபெற்று, தர்மம் அறிந்த ராகவன் துயரத்தால் மயங்கியிருந்தும் சீதையுடன் தாய் கௌசல்யையை வணங்கினான்; துயரத்தால் அவன் நினைவு அழியவில்லை. அண்ணனுக்குப் பின் லக்ஷ்மணனும் முதலில் கௌசல்யையை வணங்கிவிட்டுப் பின்னர் தன் தாய் சுமித்திரையின் பாதங்களைப் பற்றினான். மூத்த தாய் முதலில் வணங்கத் தக்கவள், சொந்தத் தாய் பின்னர் — இதுவே குலத்தின் மரபு; துயரவேளையிலும் லக்ஷ்மணன் அதை மீறவில்லை. வணங்கும் மகனைக் கண்டு, அழுதுகொண்டே நன்மையை விரும்பும் தாய் சுமித்திரை நீண்ட கைகளுடைய லக்ஷ்மணனின் உச்சியை முகர்ந்து பேசினாள். உச்சி முகர்தல் தாயன்பின் தொன்மையான அடையாளம்; அதனாலேயே அவள் மகனைக் காட்டுக்குக் கொடுக்கிறாள். மூவரின் இந்த நடத்தையைக் கவிஞர் விரிவாக வருணிக்கிறார், ஏனெனில் இனி சர்க்கம் முழுவதும் பிரிவின் கதையே. ‘வாடிய’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய முகங்களின் வாட்டம் குறிக்கப்படுகிறது, மன உறுதியின் உடைவு அல்ல.
சுமித்திரை புலம்பவில்லை, அறிவுறுத்துகிறாள். அவள் கூறுகிறாள்: ‘குழந்தாய், நீ வனவாசத்துக்காகவே படைக்கப்பட்டவன்; உன் அன்புக்குரியவரிடம் நீ மிகுந்த பற்றுடையவன். அண்ணன் ராமன் செல்லும்போது அவன் விஷயத்தில் கவனக்குறைவாக இருக்காதே. இந்த ராமன் துன்பத்தில் இருந்தாலும் செல்வத்தில் இருந்தாலும், இரண்டிலும் இவனே உனக்குப் புகல். ஒருவன் மூத்தவனுக்குக் கட்டுப்பட்டு நடப்பதே உலகில் சான்றோரின் தர்மம். இந்த இக்ஷ்வாகு குலத்தின் தொன்மையான நடத்தை இதுவே — கொடை, வேள்விகளில் தீட்சை, போர்களில் உடலைத் துறத்தல்; ஆகவே வனவாசமும் குலதர்மத்தின் ஓர் அங்கமே.’ இவ்வாறு சொல்லி, ஆயத்தமாக நின்ற, ராகவனிடம் அன்புடைய லக்ஷ்மணனிடம் அவள் மீண்டும் மீண்டும் ‘போ, போ’ என்றாள். இறுதியில் கூறினாள்: ‘ராமனைத் தசரதனாக அறி, ஜனகன் மகள் சீதையை நானாக அறி, காட்டையே அயோத்தியாக அறி; மகனே, சுகமாகப் போ.’ இந்தச் சொல்லால் தாய் வனவாசத்தை நாடுகடத்தலிலிருந்து தவவாசமாக மாற்றுகிறாள்; இங்கே அன்பு தர்மத்திலேயே ஈடுபடுத்தப்படுகிறது, தடையில் அல்ல. இதுவே சுமித்திரையின் பெருமை. கௌசல்யை முன்பு அழுதுகொண்டே அறிவுறுத்தினாள்; சுமித்திரையோ அழாமலேயே அறிவுறுத்துகிறாள். இரண்டு தாய்மாரின் வேறுபாடு இங்கே தெளிவு; அதனால் வீரத்தாய் துயரை மறைத்து மகனைக் கடமையில் ஈடுபடுத்துகிறாள் என்று கவிஞர் காட்டுகிறார்.
பின்னர் பணிவுடையவனும் பணிவை அறிந்தவனுமான சுமந்திரன், மாதலி இந்திரனிடம் பேசுவது போல, கைகூப்பிக் காகுத்ஸ்தனிடம் கூறினான்: ‘பெரும் புகழுடைய அரசகுமாரா, தேரில் ஏறு, உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும். நீ எங்கே சொல்வாயோ அங்கே உன்னை விரைவாகக் கொண்டு சேர்ப்பேன். பதினான்கு ஆண்டுகள் நீ காட்டில் வாழ வேண்டும்; தேவி கைகேயியால் தூண்டப்பட்ட அவை இன்றே தொடங்கப்பட வேண்டும்.’ தேரோட்டியின் சொல்லில் இரண்டு தெரிகின்றன — பக்தியும் கால எண்ணிக்கையின் தெளிவும். அவன் புலம்பவில்லை, கைகேயியை நிந்திக்கவில்லை; கடமையையே நினைவூட்டுகிறான். மாதலியுடன் ஒப்பிடுவதும் இந்தத் தேரோட்டி சாதாரணமானவர் அல்ல, தேவர்களின் தேரோட்டிக்கு இணையானவர் என்று குறிக்கிறது. ஆகவேதான் சுமந்திரன் இந்தக் காண்டத்தில் ராமனின் நம்பிக்கைக்குரியவன் ஆகிறான். இங்கே தேர் வனவாசத்தின் முதல் கருவி; அதில் ஏறுவதாலேயே புறப்பாடு உறுதியாகிறது.
பின்னர் அழகிய இடையுடைய சீதை தன்னை அலங்கரித்துக்கொண்டு, மகிழ்ந்த மனத்துடன் கதிரவனைப் போன்ற அந்தத் தேரில் ஏறினாள். ‘மகிழ்ந்த மனத்துடன்’ என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — கணவனின் அருகாமையே அவள் மகிழ்ச்சிக்குக் காரணம், வனவாசம் அல்ல. கணவனைப் பின்தொடரும் அவளுக்கு மாமனார் தசரதன் வனவாச ஆண்டுகளின் எண்ணிக்கையைக் கணக்கிட்டு ஆடைகளையும் அணிகலன்களையும் கொடுத்திருந்தான். அதேபோல உடன்பிறந்த இருவருக்கும் ஆயுதங்களின் தொகுதிகளும், கவசங்களும், தோலால் சுற்றப்பட்ட கடினமான மண்வெட்டியும் தேரின் உட்பகுதியில் வைக்கப்பட்டன. பின்னர் நெருப்பைப் போன்ற, பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட அந்தத் தேரில் ராம லக்ஷ்மணர் இருவரும் விரைந்து ஏறினர். சீதையை மூன்றாமவளாகக் கொண்டு அவர்கள் ஏறியதைக் கண்டு, சுமந்திரன் நன்கு பயிற்றுவிக்கப்பட்ட, காற்றின் வேகத்துக்கு இணையான குதிரைகளைத் தூண்டித் தேரைச் செலுத்தினான். இங்கே கவிஞர் வனவாசத்தின் பொருள்களையே வருணிக்கிறார் — தேரில் போகத்துக்கான கருவிகள் இல்லை; ஆயுதமும் கவசமும் மண்வெட்டியுமே. இதனால் வரவிருக்கும் பதினான்கு ஆண்டுகளின் இயல்பு குறிக்கப்படுகிறது — அங்கே பாதுகாப்பு தேவை, உழைப்பும் தவிர்க்க முடியாதது. சீதை அணிகலன் அணிந்ததும் தனியாக நினைவுகூரத்தக்கது — அவள் மணமகள் கோலத்திலேயே காட்டுக்குப் போகிறாள், ஏனெனில் கணவனுக்குப் பணிசெய்வதே அவள் விரதம். மாமனார் கொடுத்த ஆடைகள் பதினான்கு ஆண்டுகளுக்குப் போதுமானவையாக இருந்தன; இதனால் தசரதனின் பாசமும் குறிக்கப்படுகிறது — அவன் மருமகளையும் மறக்கவில்லை. இவ்வாறு அனைத்தையும் சேர்த்துக்கொண்டு தேர் புறப்பட்டது. இங்கே காணத்தக்கது — தேர் அயோத்தியின் இறுதிக் கருவி; அதிலிருந்து இறங்கிய பின் அவர்கள் காலால் நடந்தே காட்டில் திரிவார்கள். குதிரைகள் காற்றின் வேகத்துக்கு இணையானவை என்பது பயணத்தின் விரைவைக் குறிக்கிறது; அதனால் நகரத்தார் பின்தொடர்வது வீணாகிறது.
நெடுங்காலத்துக்காகப் பெருங்காட்டை நோக்கி ராகவன் புறப்பட்டபோது நகரத்தில் மயக்கம் உண்டானது — படைக்கும் மயக்கம், மக்களுக்கும் மயக்கம். அந்த நகரம் கலங்கியும் பரபரப்புற்றும், மதங்கொண்டு சினந்த யானைகளுடனும், குதிரைகளின் அணிகலன் ஒலியுடனும் பேரொலியுடன் இருந்தது — யானைகள் சினந்தன, குதிரைகளின் அணிகலன்கள் ஒலித்தன, எங்கும் ஆரவாரம். பின்னர் குழந்தைகளும் முதியோரும் சேர்ந்து மிகுந்த துயருற்ற அந்த நகரம் ராமனை நோக்கியே ஓடியது — வெயிலால் வாடிய உயிர் நீரை நோக்கி ஓடுவது போல. இந்த உவமை ராமனைக் காண்பது அவர்களுக்குத் தாகம் தணிவது போல இருந்தது என்று குறிக்கிறது. பக்கங்களிலும் பின்னாலும் தொங்கிக்கொண்டு, அவனை நோக்கியவர்களாக, கண்ணீர் நிறைந்த முகங்களுடன் அனைவரும் உரக்க ஒலியெழுப்பி அவனிடம் கூறினர்: ‘சூதரே, குதிரைகளின் கடிவாளங்களை இழுத்துப் பிடியுங்கள், மெல்ல மெல்லச் செல்லுங்கள்; ராமனின் முகத்தைக் காண்போம், ஏனெனில் அது இனி எங்களுக்குக் காண அரிதாகும். தேவகுழந்தையைப் போன்ற மகன் காட்டுக்குச் செல்லும்போதும் உடையாத ராமனின் தாயின் இதயம் நிச்சயமாக இரும்பால் ஆனது.’ நகரத்தாரின் துயரம் இங்கே தனிப்பட்டதாக மட்டுமல்ல, நகரம் முழுவதுக்கும் ஒரே துயரமாக வருணிக்கப்படுகிறது. கௌசல்யையின் இதயம் இரும்பாலானது என்ற சொல் பழிப்பு அல்ல, அவளுடைய தாங்கவொண்ணாத் துயரத்தின் மறைமுகப் புகழ்ச்சியே. ‘காண்போம்’ என்ற பன்மையால் நகரத்தார் அனைவருக்கும் ஒரே விருப்பம் என்று குறிக்கப்படுகிறது. ‘மெல்ல மெல்லச் செல்லுங்கள்’ என்ற வேண்டுகோள் கருணைச் சுவையின் உச்சத்தைச் செய்கிறது — அவர்களால் பயணத்தைத் தடுக்க முடியாது, தாமதத்தை மட்டுமே வேண்டுகிறார்கள். இவ்வளவால் கவிஞர் அயோத்தியின் ராமப்பற்றை நிறுவுகிறார்; இதே பற்று அடுத்த சர்க்கங்களில் பரதன் வருகையின்போது மீண்டும் ஒளிர்கிறது.
நகரத்தார் மீண்டும் கூறுகின்றனர்: ‘வைதேகி தன் கடமையை நிறைவேற்றியவள், ஏனெனில் நிழல் போல அவள் கணவனைப் பின்தொடர்ந்தாள்; தர்மத்தில் ஈடுபட்ட அவள், கதிரவனின் ஒளி மேருவை விடாதது போல அவனை விடவில்லை. ஆஹா லக்ஷ்மணா, நீயும் உன் நோக்கத்தை அடைந்தவன், ஏனெனில் எப்போதும் இனிமையாகப் பேசும், தேவனைப் போன்ற அண்ணனுக்குப் பணிவிடை செய்யப்போகிறாய். இது உன் பெரும் புத்தி, இது உன் பெரும் மேன்மை; இவனைப் பின்தொடர்வதே உனக்கு விண்ணுலகப் பாதை.’ இவ்வாறு பேசிக்கொண்டே அவர்கள் பெருகிய கண்ணீரை அடக்க முடியவில்லை; அன்புக்குரிய இக்ஷ்வாகு குலத்தவனை மக்கள் பின்தொடர்ந்தனர். இங்கே சீதையின், லக்ஷ்மணனின் தியாகம் உலகத்தாராலேயே புகழப்படுகிறது — கவிஞர் தானே புகழவில்லை, நகரத்தின் வாயால் புகழ்கிறார். நிழல், மேருவின் ஒளி என்ற இரண்டு உவமைகளும் பிரியாமையையே குறிக்கின்றன. மேலும் ‘நோக்கத்தை அடைந்தவன்’, ‘கடமையை நிறைவேற்றியவள்’ என்ற சொற்களால் தியாகமே புருஷார்த்தத்தின் நிறைவு என்ற சாஸ்திரப் பொருள் குறிக்கப்படுகிறது. நகரத்தின் இந்தப் புகழ்ச்சி துயரத்தின் நடுவிலும் விவேகத்தைக் காட்டுகிறது. ‘தர்மத்தில் ஈடுபட்டு விடவில்லை’ என்ற சொல்லால் சீதையின் பின்தொடர்தல் வெறும் அன்பல்ல, தர்மத்தைக் கடைப்பிடித்தலே என்று உறுதியாகிறது.
பின்னர் வாடிய பெண்டிரால் சூழப்பட்டு, மனம் தளர்ந்த அரசன் ‘அன்பு மகனைக் காண்பேன்’ என்று சொல்லிக்கொண்டு அரண்மனையிலிருந்து வெளியே வந்தான். முன்னே அழும் பெண்டிரின் பேரொலியை அவன் கேட்டான் — பெரிய யானை கட்டப்பட்டபோது பெண்யானைகள் பிளிறுவது போல அது இருந்தது. இந்த உவமை அரசகுலத்தின் கட்டுண்ட நிலையையே குறிக்கிறது — மந்தையின் தலைவன் பிடிபட்டால் மந்தை ஆதரவற்றதாகிறது. அப்போது செல்வனான தந்தை காகுத்ஸ்தன், பருவ நாளில் கிரகத்தால் பீடிக்கப்பட்ட முழுநிலவு போல, தளர்ந்து தோன்றினான். இவை அனைத்தையும் கண்டும், சிந்தைக்கு எட்டாத ஆன்மாவுடைய தசரதன் மைந்தன் ராமன் சூதனைத் தூண்டினான் — ‘விரைந்து செலுத்துங்கள்’ என்று. ஒருபுறம் ராமன் ‘செல்லுங்கள்’ என்று சூதனிடம் சொன்னான்; மறுபுறம் மக்கள் ‘நில்லுங்கள்’ என்றனர்; வழியில் இருவிதமாகத் தூண்டப்பட்ட சூதனால் இரண்டையும் செய்ய முடியவில்லை. இது சுமந்திரனின் தர்மசங்கடத்தின் முதல் அறிகுறி; பின்னர் ‘இரண்டு சக்கரங்களுக்கு நடுவே’ என்ற உவமையால் மீண்டும் வருணிக்கப்படுகிறது. அரசன் வெளியே வரும்போது ‘காண்பேன்’ என்ற ஒரே சொல்லே சொல்லப்பட்டது; அதனால் அவனுடைய கவலை எல்லாம் மகனைக் காண்பதிலேயே கட்டுண்டிருந்தது என்று அறியப்படுகிறது. ராமனின் நடத்தையோ நேர்மாறானது — அவன் தந்தையைக் கண்டும் தேரை விரைவுபடுத்துகிறான், ஏனெனில் தாமதத்தால் இருவரின் துயரமுமே பெருகும். கிரகத்தால் பீடிக்கப்பட்ட நிலவின் உவமையால் அரசனின் தேஜஸ் இன்னும் உள்ளது, ஆனால் அது மறைக்கப்பட்டுள்ளது என்று உணர்த்தப்படுகிறது.
நீண்ட கைகளுடைய ராமன் புறப்படும்போது நகர மக்களின் கண்களிலிருந்து விழுந்த கண்ணீரால் நனைந்த நிலத்தின் புழுதி அடங்கிப்போனது — தேரின் புழுதியும் கண்ணீரால் அடங்கியது என்ற உயர்வுநவிற்சியால் துயரத்தின் அளவு சொல்லப்படுகிறது. ராகவன் புறப்பட்டபோது அந்த நகரம் அழுகையாலும் கண்ணீராலும் வாடி, ‘ஐயோ’ என்று கதறி, உணர்விழந்து, மிகுந்த துயருற்றிருந்தது. மீன்களின் அசைவால் அசைக்கப்பட்ட தாமரைகளிலிருந்து நீர் வழிவது போல, பெண்டிரின் கண்களிலிருந்து வேதனையால் பிறந்த கண்ணீர் வழிந்தது; தாமரைகளிலிருந்து நீர்த்துளிகள் விழுவது போலக் கண்ணீர் விழுந்தது. ஒரே சிந்தையில் ஆழ்ந்த நகரத்தைக் கண்டு, செல்வனான மன்னன் துயரத்தால் வேரறுக்கப்பட்ட மரம் போல விழுந்தான். பின்னர் மிகுந்த துயருற்றுத் தளரும் அரசனைக் கண்டு ராமனின் பின்னால் மக்களின் ‘ஹலஹலா’ என்ற பேரொலி எழுந்தது. நகரத்தின் துயரமும் அரசனின் துயரமும் இங்கே ஒன்றாகின்றன; அரசன் நகரத்தின் வேர், அது அறுக்கப்பட்டால் நகரமும் விழுகிறது என்பது குறிப்புப்பொருள். இங்கே நான்கு சுலோகங்கள் நான்கு உவமைகளைச் சுமக்கின்றன — கண்ணீரால் அடங்கிய புழுதி, உணர்விழந்த நகரம், தாமரைகளிலிருந்து விழும் நீர், வேரறுக்கப்பட்ட மரம். இவற்றால் கவிஞர் படிப்படியாக வழியிலிருந்து நகரத்துக்கும், நகரத்திலிருந்து பெண்டிருக்கும், பெண்டிரிடமிருந்து அரசனுக்கும் பார்வையைக் கொண்டு செல்கிறார். ‘ஒரே சிந்தையில் ஆழ்ந்த’ என்ற சொல் முக்கியமானது — அயோத்தி முழுவதும் ஒரே சிந்தையுடன் இருந்தது; அந்தச் சிந்தை ராமனிடமே கட்டுண்டிருந்தது. அத்தகைய நகரத்தைக் கண்டு அரசன் தன் குற்றத்தையே நினைக்கிறான்; ஆகவே விழுகிறான். ‘ஹலஹலா’ ஒலியும் அரசனின் வீழ்ச்சியின் எதிரொலி போல ராமனின் பின்னால் எழுந்தது.
சிலர் ‘ஐயோ ராமா’ என்றும், வேறு சிலர் ‘ஐயோ ராமனின் தாயே’ என்றும் கதறினர்; அந்தப்புரத்தவருடன் கதறும் அரசனைப் பார்த்து அவர்கள் புலம்பினர். திரும்பிப் பார்த்த ராமன், மனம் சோர்ந்து கலங்கிய சிந்தையுடைய அரசனும் தாயும் இருவரும் வழியில் பின்தொடர்வதைக் கண்டான். கயிற்றால் கட்டப்பட்ட கன்று தாயைக் காண முடியாதது போல, தர்மம் என்னும் கயிற்றால் கட்டப்பட்ட அவன் வெளிப்படையாக நோக்கவில்லை. இங்கே ‘தர்மக் கயிறு’ என்ற சொல்லே சர்க்கத்தின் இதயம் — ராமன் அன்பால் கட்டுண்டவன் அல்ல, தந்தையின் சத்தியத்தைக் காப்பதால் கட்டுண்டவன். வாகனத்துக்குத் தகுந்த, துன்பத்துக்குத் தகாத, சுகத்துக்குப் பழகிய அந்த இருவரும் காலால் நடப்பதைக் கண்டு அவன் தேரோட்டியைத் தூண்டினான் — ‘விரைந்து செல்லுங்கள்’ என்று. மனிதருள் புலியான அவனால் தந்தையும் தாயும் துயரத்தால் தோன்றும் அந்தக் காட்சியைத் தாங்க முடியவில்லை — அங்குசங்களால் குத்தப்பட்ட யானை அதைத் தாங்காதது போல. கன்றைக் கட்டி வைத்த பசு கன்றுக்காகத் தொழுவத்துக்கு ஓடி வருவது போல, ராமனின் தாய் கௌசல்யை தேரை நோக்கி ஓடினாள். பசு உவமையால் தாயின் கட்டுக்கடங்கா அன்பு காட்டப்படுகிறது. ‘திரும்பிப் பார்த்த’ என்ற சொல்லால் ராமன் பின்னால் நோக்கியது சொல்லப்படுகிறது; அவனால் நிற்கவும் முடியாது, பார்க்க விரும்பாமலும் இல்லை. இந்த இருமையிலேயே அவனுடைய பண்பின் ஆழம் ஒளிர்கிறது. கவிஞர் மூன்று உவமைகளால் — கயிற்றில் கட்டப்பட்ட கன்று, அங்குசத்தால் குத்தப்பட்ட யானை, கன்றைக் கட்டி வைத்த பசு — தாய் மகன் பிரிவையே மூன்று விதமாகக் காட்டுகிறார். ‘காலால் நடக்கும்’ என்ற சொல்லால் முதிய தாய் தந்தையரின் துன்பம் சொல்லப்படுகிறது; வாகனத்துக்குத் தகுந்தவர்களாக இருந்தும் அவர்கள் காலாலேயே ஓடுகின்றனர். இந்தக் காட்சி ராமனின் இதயத்தைப் பிளக்கிறது; ஆகவே அவன் தேரோட்டியை விரைவுபடுத்துகிறான்.
அழுதுகொண்டு தேரைப் பின்தொடர்ந்து ஓடி, ‘ராமா ராமா, ஐயோ சீதா, ஐயோ லக்ஷ்மணா’ என்று கதறி, ராம லக்ஷ்மண சீதையருக்காகக் கண்ணீர் சொரிந்து, ஆடுபவள் போல அலைந்த தாயை அவன் பலமுறை பார்த்தான். ‘ஆடுபவள் போல’ என்ற உவமை துயரத்தால் அங்குமிங்கும் தள்ளாடும் அவள் நடையையே சித்திரிக்கிறது. ஒருபுறம் அரசன் ‘நில்’ என்று கதறினான், மறுபுறம் ராகவன் ‘செல், செல்’ என்றான்; அப்போது சுமந்திரனின் உள்ளம் இரண்டு சக்கரங்களுக்கு நடுவே சிக்கியது போல ஆனது. அப்போது ராமன் அவனிடம் கூறினான்: ‘அரசர் உம்மைக் கடிந்துகொண்டாலும், ‘நான் கேட்கவில்லை’ என்று அவரிடம் சொல்லிவிடும்; நீண்ட தாமதமே துயரத்தில் மிகக் கொடியது.’ இங்கே ராமனின் கருணை கடுமையாகவே ஒளிர்கிறது — அவன் தந்தையின் துயரத்தை நீட்டிக்க விரும்பவில்லை; ஆகவே விரைந்து செல்வதையே இரக்கம் என்று கருதுகிறான். சுமந்திரனின் நிலை இங்கே மிகவும் இரங்கத்தக்கது — அவன் அரசனின் பணியாளன், ராமனின் தேரோட்டி; இருவரின் ஆணைகளும் ஒன்றுக்கொன்று முரணானவை. ராமனின் சொல்லும் தேரோட்டியைக் காப்பதற்கே — குற்றம் என்னுடையது, உம்முடையது அல்ல என்று அவன் குறிக்கிறான்.
ராமனின் சொல்லை நிறைவேற்றிய தேரோட்டி, அந்த மக்களிடம் விடைபெற்று, ஏற்கெனவே சென்றுகொண்டிருந்த குதிரைகளையும் விரைவாகத் தூண்டினார். அரசனைச் சேர்ந்த மக்கள் ராமனை வலம் வந்து திரும்பினர்; ஆனால் விரைந்த மனத்தால் அந்த மக்கள் திரும்பவில்லை — உடலால் மட்டுமே திரும்பினர், மனத்தாலோ ராமனுடன் சென்றனர். பின்னர் அமைச்சர்கள் மகாராஜா தசரதனிடம் கூறினர்: ‘மீண்டும் திரும்பி வர வேண்டும் என்று விரும்பும் ஒருவனை நெடுந்தொலைவு பின்தொடரக் கூடாது’ — இது நீதிநூல் கூற்று. எல்லா நற்பண்புகளும் நிறைந்த அவர்களுடைய சொல்லைக் கேட்டு, வியர்த்த உடலுடன், மிகவும் மனம் சோர்ந்த தோற்றத்துடன், பரிதாபத்துக்குரிய அரசன் மனைவியருடன் அங்கேயே நின்று அந்த மகனைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் ராமனின் புறப்பாட்டை முடிக்கிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அந்தப்புரத்தின், நகரத்தின் புலம்பல் வருணிக்கப்படுகிறது. அமைச்சர்களின் சொல் நீதிசாஸ்திரத்தின் கோட்பாடு — மிகுதியாகப் பின்தொடர்வது பிரிவுத் துயரத்தையே பெருக்குகிறது. அரசனோ திரும்பவுமில்லை, பின்தொடரவுமில்லை; அங்கேயே உறைந்து நிற்கிறான். இதுவே அவன் ராமனைக் காணும் இறுதி வேளை. ‘மனைவியருடன்’ என்ற சொல்லால் கௌசல்யை முதலியோரும் அங்கேயே நின்றனர் என்று அறியப்படுகிறது.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥