சர்க்கம்
கபந்தன் பம்பைக்கான வழியை உபதேசித்தல்
மேற்கே மங்கலமான பாதை, பம்பை ஏரியின் வர்ணனை, சபரியையும் மதங்க ஆசிரமத்தையும் பற்றிச் சொல்லுதல், ரிஷ்யமூகத்தில் சுக்ரீவனின் இருப்பிடம், கபந்தன் தெய்வ உருவில் புறப்படுதல்
முந்தைய சர்க்கத்தில் கபந்தன் தன் முன்கதையைச் சொல்லி, சுக்ரீவனுடன் நட்புக்கொள்ளும்படி உபதேசித்திருந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் சீதையைத் தேடுவதற்கான வழியையே விரிவாகக் காட்டுகிறான். சீதையை மீட்பதற்கான உபாயத்தைக் காட்டிவிட்டு, பொருளறிந்த அவன் மீண்டும் பொருத்தமான சொற்களைச் சொன்னான் — ‘ராமா, பூத்துக்குலுங்கும் இந்த அழகிய மரங்கள் மேற்குத் திசையைச் சார்ந்து ஒளிரும் இதுவே மங்கலமான பாதை.’ பிறகு அவன் வழியிலுள்ள மரங்களைப் பெயர் சொல்லியே எண்ணுகிறான் — நாவல், பியாளம், பலா, ஆல், இத்தி, திந்துகம், அரசு, கர்ணிகாரம், மா, இன்னும் பிற மரங்கள்; பிறகு தன்வனம், நாகமரம், திலகம், புங்கை, நீல அசோகம், கடம்பு, பூத்த அலரி; பிறகு அக்னிமுக்யம், அசோகம், செஞ்சந்தனம், பாரிபத்ரகம் என்று. ‘அந்த மரங்களில் ஏறியோ, அல்லது வலிந்து தரையில் விழச்செய்தோ, அமுதத்துக்கு நிகரான பழங்களை உண்டு நீங்கள் செல்வீர்கள்’ என்று அவன் உபதேசிக்கிறான். அந்தக் காட்டைக் கடந்து, பூத்த மரங்கள் கொண்ட இன்னொரு காட்டை அடைய வேண்டும் என்றும் சுட்டுகிறான். இங்கே கவி வழியை வர்ணிப்பதன் மூலமே ஆறுதல் தருகிறார். சோகத்தில் ஆழ்ந்த சகோதரர்களுக்கு முன் பழங்களும் மலர்களும் நிறைந்த இனிய பாதை விரிக்கப்படுகிறது; அதனால் தொலைவு செல்வதும் துன்பமாகாது. மரங்களின் பெயர்களை எண்ணுவதும் பயனுடையதே — அவையே வழியின் அடையாளங்கள்; அவற்றால் வழிப்போக்கர் இருவரும் வழி தவறமாட்டார்கள். ‘சிவ: பந்தா:’ (மங்கலமான பாதை) என்ற சொல்லால் கபந்தன் திசையை மட்டும் சுட்டவில்லை, நலத்தையும் சுட்டுகிறான் — இந்த வழி கடக்க அரியதுமல்ல, அச்சம் தருவதுமல்ல. முன்பு ஜனஸ்தானத்திலும் தண்டகாரண்யத்திலும் இருந்த அச்சம் இங்கிருந்து இல்லை என்பது உட்குறிப்பு. மேற்குத் திசையே சுட்டப்படுகிறது; ஏனெனில் ராவணனின் இலங்கை தென்திசையில் இருந்தாலும், முதலில் தேட வேண்டியது துணைவனை, பகைவனை அல்ல என்பது நீதி.
அந்த இரண்டாவது காட்டை நந்தனவனத்துக்கு நிகரானதாகவும் உத்தரகுரு நாட்டைப் போன்றதாகவும் கபந்தன் வர்ணிக்கிறான். அங்கே மரங்கள் எல்லாக் காலத்திலும் பழம் தருபவை, தேன் சொரிபவை; சைத்ரரத வனத்தைப் போல அங்கே எல்லாப் பருவங்களும் ஒரே நேரத்தில் இருக்கின்றன; பழச்சுமையால் வளைந்து, பெரிய கிளைகளைத் தாங்கிய மரங்கள் மேகங்களையும் மலைகளையும் போல எங்கும் ஒளிர்கின்றன. ‘அவற்றில் ஏறியோ, அல்லது எளிதாகத் தரையில் விழச்செய்தோ, லக்ஷ்மணன் உனக்கு அமுதம் போன்ற பழங்களைத் தருவான்’ என்கிறான். இவ்வாறு சிறந்த மலைகளில் நடந்து, மலையிலிருந்து மலைக்கும் காட்டிலிருந்து காட்டுக்கும் சென்று, நீங்கள் பம்பை என்ற தாமரைப் பொய்கையை அடைவீர்கள் என்று கபந்தன் பயணத்தின் இலக்கைச் சுட்டுகிறான். அந்தப் பொய்கை கூழாங்கற்கள் இல்லாதது, சரிவு இல்லாதது, சமமான படித்துறைகள் உடையது, பாசி இல்லாதது — அதன் நீரில் சரளைக் கற்கள் இல்லை, கரை சீரற்றதல்ல, எங்குமே திடீர்ப் பள்ளம் இல்லை, பாசியும் இல்லை. இந்த நான்கு அடைமொழிகளால் கவி அந்த ஏரியின் தூய்மையையும், அதில் இறங்குவதன் எளிமையையும் ஒருசேரச் சுட்டுகிறார். இங்கே காட்டின் வர்ணனையிலிருந்து ஏரியின் வர்ணனைக்கு மாற்றம் நிகழ்கிறது; ஏனெனில் இனி சர்க்கம் முழுவதும் பெரும்பாலும் பம்பையின் சிறப்பையே வர்ணிக்கிறது. ‘சங்க்ரமந்தௌ’ (நடந்து செல்லும் இருவர்) என்ற இருமை வடிவம் பயணத்தின் நீளத்தையும் மெல்லச் செல்லுதலையும் சுட்டுகிறது. ராம லக்ஷ்மணர் அவசரமாக ஓடவில்லை, காட்டின் அழகைப் பார்த்தபடி படிப்படியாகச் செல்கிறார்கள் என்பது கபந்தனின் பார்வை. இங்கே காட்டை வர்ணிப்பதற்கு இன்னொரு நோக்கமும் உண்டு — சோகத்தால் சோர்ந்த ராமனின் மனத்துக்கு இயற்கையின் அழகால் சற்று ஆறுதல் தர வேண்டும் என்பது.
இங்கிருந்து பம்பையின் வர்ணனை விரிகிறது. அதன் மணல் நுண்மையானது, நீர் தாமரைகளாலும் நீலோத்பலங்களாலும் அழகுபெற்றது. அங்கே அன்னங்கள், பிலவங்கள், கிரௌஞ்சங்கள், குரரங்கள் இனிய குரலில் கூவுகின்றன; பம்பையின் நீரையே தம் மேய்ச்சல் களமாக்கிக்கொள்கின்றன. கொல்லுதல் என்பதை அறியாதவை என்பதால் மனிதர்களைக் கண்டும் அவை அஞ்சுவதில்லை — இதனால் அந்தப் பகுதியின் தீங்கின்மையும் அச்சமின்மையும் காட்டப்படுகின்றன. நெய்க்கட்டி போன்ற பருத்த அந்தப் பறவைகளை நீங்கள் உண்பீர்கள் என்கிறான் கபந்தன். ரோஹிதம், வக்ரதுண்டம், நலமீனம் ஆகிய மீன்களை அம்புகளால் கொன்று, உன்னிடம் பக்தி கொண்ட லக்ஷ்மணன் தோலும் செதிலும் நீக்கி, இரும்பில் வாட்டிய, மெலிந்திராத, முள் இல்லாத சிறந்த மீன்களை உனக்குத் தருவான். பம்பையின் மலர்க்குவியலில் அமர்ந்து நீ அவற்றை நன்றாக உண்ணும்போது, அவன் உனக்காகத் தாமரை மணமுடைய, மங்கலமான, இதமான குளிர்ச்சியுடைய, நோய் தராத, வெள்ளியையும் பளிங்கையும் போன்ற, கலங்காத நீரை முகந்து தாமரை இலையில் பருகத் தருவான். இங்கே லக்ஷ்மணனின் சகோதரச் சேவையே முக்கியமாக வர்ணிக்கப்படுகிறது — காட்டிலும் ராமனுக்கான எல்லா இன்பத்தையும் அவனே ஏற்பாடு செய்கிறான் என்பது கபந்தனின் கருத்து. மீன் உண்பதைக் குறிப்பிடுவது காட்டில் வாழும் க்ஷத்திரியர்களின் வழக்கத்தைப் பின்பற்றியதே; இந்தி உரையும் அதே பொருளைக் காட்டுகிறது. ‘தோலும் செதிலும் நீக்கி, இரும்பில் வாட்டிய’ என்ற சொற்களால் மீன்களைப் பக்குவம் செய்வது வர்ணிக்கப்படுகிறது — தோலும் செதில்களும் நீக்கப்பட்டு, இரும்பில் வாட்டப்பட்டு, மெலிந்தவையாக இல்லாமல், முட்களும் எஞ்சாமல். இவ்வளவு விரிவாகச் சொல்வது கபந்தனின் பரிவையே சுட்டுகிறது. நீரின் வர்ணனையில் ‘மங்கலமான, நோய் தராத’ என்ற சொற்களில் உடல்நலம் தருவதும், ‘இதமான குளிர்ச்சி’ என்பதில் தொடுவின்பமும் சொல்லப்படுகின்றன. தாமரை இலையில் பருகுவது காட்டுவாசிகளின் வழக்கம். பறவைகளின் பெயர்களும் எண்ணத்தக்கவை — அன்னம், பிலவம் (காரண்டவம்), கிரௌஞ்சம், குரரம் என்ற நான்கு நீர்ப்பறவைகள் இங்கே சுட்டப்படுகின்றன. அவற்றுக்குத் தரப்பட்ட ‘இனிய குரலுடையவை’ என்ற அடைமொழியால் இனிய ஒலி சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு ஒலி, உருவம், சுவை, தொடுகை என்ற நான்கு புலனின்பங்களும் பம்பைக் கரையில் எளிதில் கிடைக்கும் என்று கவி வரிசையாகக் காட்டுகிறார்.
மாலை நேரத்தில் உலவும்போது லக்ஷ்மணன் ராமனுக்கு, மலைக்குகைகளில் உறங்கும், காட்டில் திரியும் பருத்த வானரர்களைக் காட்டுவான்; அவை நீரின் ஆசையால் அருகில் வந்து காளைகளைப் போல முழங்குகின்றன, பருத்தும் மஞ்சள் நிறமாகவும் காணப்படுகின்றன. மாலையிலேயே, கிளைகள் நிறைந்து மாலைகளைத் தாங்கியவைபோல் நிற்கும் மரங்களையும் பம்பையின் மங்கலமான நீரையும் கண்டு ராமன் சோகத்தை விட்டுவிடுவான் என்று கபந்தன் ஆறுதல் சொல்கிறான். அங்கே மலர்கள் நிறைந்த திலகங்களும் புங்கைகளும் ஒளிர்கின்றன; நீரில் நீலோத்பலங்களும் தாமரைகளும் மலர்ந்திருக்கின்றன. வியப்பு இதுதான் — அந்த மாலைகளை அங்கே சூட்டுபவன் ஒரு மனிதனும் இல்லை; இருந்தும் அவை வாடுவதில்லை, உதிர்வதுமில்லை. இந்த உலகுக்கு அப்பாற்பட்ட சிறப்பே கேட்பவர் ஆர்வத்தைத் தூண்டுகிறது; ஆகவே அதன் காரணத்தைச் சொல்லக் கபந்தன் ஒரு பழங்கதையைத் தொடங்குகிறான் — முன்பு அங்கே மதங்க முனிவரின் சீடர்களான, மிகுந்த மனஒருமையுடைய ரிஷிகள் இருந்தனர் என்று. இவ்வாறு சர்க்கத்தின் நடுவில் தீர்த்த மகிமையைப் போன்ற ஒரு கிளைக்கதை நுழைகிறது; அதனால் பம்பையின் புனிதமும் நிலைநாட்டப்படுகிறது. வானரர்களின் வர்ணனை இங்கே தற்செயலானதல்ல — இனி சுக்ரீவனுடன் நட்பு உண்டாகும்; ஆகவே கவி முன்கூட்டியே வானர இனத்தைக் காட்டுகிறார். ‘காளைகளைப் போல முழங்குகின்றன’ என்ற உவமையால் அவற்றின் வலிமையும் கம்பீரமும் சுட்டப்படுகின்றன. ‘மங்கலமான நீரைக் கண்டு சோகத்தை விட்டுவிடுவாய்’ என்ற சொல் இந்தச் சர்க்கத்தில் மீண்டும் மீண்டும் வரும் கருத்தே — இயற்கையைக் காண்பதால் சோகம் தணிதல்.
குருவுக்காகக் காட்டுப் பழங்களையும் கிழங்குகளையும் சுமந்து வந்த, சுமையால் களைத்த அந்த மதங்கச் சீடர்களின் உடலிலிருந்து விரைவாகத் தரையில் விழுந்த வியர்வைத் துளிகளே, அந்த முனிவர்களின் தவத்தால் அப்போது மாலைகளாக மாறின. வியர்வைத் துளிகளிலிருந்து தோன்றியவை என்பதால் அவை அழிவதில்லை — ஆகவேதான் அவை வாடாமலும் உதிராமலும் இருக்கின்றன. இவ்வாறு தவத்தின் ஆற்றல் மலர்களிலும் நிலைத்திருக்கிறது என்று கவி காட்டுகிறார். அந்த ரிஷிகள் போய்விட்டனர்; ஆனால் அவர்களுக்குப் பணிவிடை செய்த, நீண்ட ஆயுளுடைய சபரி என்ற தவப்பெண் இன்னும் அங்கே காணப்படுகிறாள். எப்போதும் தர்மத்தில் நிலைத்திருக்கும் அவள், எல்லா உயிர்களாலும் வணங்கப்படும், தேவருக்கு நிகரான ராமனைக் கண்டு சொர்க்கலோகம் செல்வாள் என்று கபந்தன் சுட்டுகிறான் — சபரியின் நீண்ட காத்திருப்பு ராமனைக் காண்பதற்காகவே என்பது கருத்து; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் கண்கூடாகும். பிறகு பம்பையின் மேற்குக் கரையைச் சார்ந்து, ராமன் ஒப்பற்ற, மறைவான ஓர் ஆசிரம இடத்தைக் காண்பான். மதங்க முனிவரின் ஏற்பாட்டாலேயே யானைகள் அந்த ஆசிரமத்தையும் அந்தக் காட்டையும் தாக்க இயலாது — தவ ஆற்றலின் காவல் என்பதே இங்கும் கருத்து. இங்கே மூன்று அற்புதங்கள் ஒன்றுசேர்கின்றன — வாடாத மலர்கள், நீண்ட ஆயுளுடைய சபரி, யானைகள் தாக்க இயலாத ஆசிரமம். மூன்றுக்கும் காரணம் ஒன்றே — மதங்க முனிவரும் அவருடைய சீடர்களும் செய்த தவத்தின் ஆற்றல். இவ்வாறு கவி பம்பைக் கரையை அழகான இடமாக மட்டுமல்ல, புண்ணிய க்ஷேத்திரமாகவும் நிலைநாட்டுகிறார். அதனால் ராமன் அங்கே வருவது தற்செயலானதல்ல, விதியால் வகுக்கப்பட்டது என்பது உட்குறிப்பு. ‘ச்ரமணீ’ என்ற சொல் தவப்பெண்ணைக் குறிக்கிறது; ‘சபரி’ என்பதோ அவளுடைய குலப்பெயரே பெயராக ஆனது.
அந்தக் காடு உலகில் மதங்க வனம் என்றே புகழ்பெற்றது. நந்தனவனத்துக்கு நிகரான, தேவர்களின் காட்டைப் போன்ற, பலவகைப் பறவைகள் நிறைந்த அந்தக் காட்டில் ராமன் மனநிறைவுடன் இன்புறுவான் என்கிறான் கபந்தன். பம்பைக்குக் கிழக்கே, பூத்த மரங்கள் கொண்ட ரிஷ்யமூகம் என்ற மலை நிற்கிறது; அதில் ஏறுவது மிகக் கடினம்; இளம் யானைகள் அதைக் காக்கின்றன; அது வள்ளன்மையுடையது; முற்காலத்தில் பிரம்மனாலேயே படைக்கப்பட்டது. அந்த மலையின் உச்சியில் உறங்கும் மனிதன் கனவில் எந்தச் செல்வத்தைப் பெறுகிறானோ, அதை விழித்தெழுந்ததும் அடைகிறான் — இதுவே அந்த மலையின் தெய்வீகச் சிறப்பு; இது இனி சுக்ரீவன் அங்கே வாழ்வதைப் பொருளுடையதாக்குகிறது. ஆனால் தீய நடத்தையுடைய பாவி அதில் ஏறினால், அவன் உறங்கும்போது ராட்சசர்கள் அவனைப் பற்றி அங்கேயே அடிக்கிறார்கள். இவ்வாறு அந்த மலை நல்லோருக்கு வரம் தருவதாகவும், தீயோருக்குத் தண்டனை தருவதாகவும் இருவகையிலும் வர்ணிக்கப்படுகிறது. இதனால் கபந்தன் மறைமுகமாக ராமனுக்கு ஆறுதல் சொல்கிறான் — தர்மத்தில் நிற்பவனுக்கு அங்கே அச்சம் இல்லை; மாறாக, விரும்பியது நிறைவேறுவதே அங்கே காத்திருக்கிறது என்று. கனவில் பெற்ற செல்வம் விழித்ததும் கிடைக்கும் என்ற சொல் உலகுக்கு அப்பாற்பட்டது. அதன் கருத்து இதுவே — நம்பிக்கையுடன் அங்கே உறங்குபவனின் விருப்பம் உண்மையாகிறது. அப்படிப்பட்ட மலையிலேயே வாலிக்கு அஞ்சிய சுக்ரீவன் அடைக்கலம் புகுந்திருக்கிறான்; ஏனெனில் பாவி அங்கே ஏற இயலாது — இந்தக் காரணம் கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் விரிவாக விளக்கப்படும். ‘உதார:’ (வள்ளன்மையுடையது) என்ற அடைமொழி விரும்பிய பலனைத் தருவதைச் சுட்டுகிறது.
அந்த மலையில், பம்பையில் விளையாடும், மதங்க ஆசிரமத்தில் வாழும் இளம் யானைகளின் பெரும் பிளிறல் கேட்கிறது. இரத்தத் தாரைகளால் நனைந்த சிறந்த யானைகள் கூட்டமாகச் சேர்ந்தும், மீண்டும் தனித்தனியாகப் பிரிந்தும், மேக நிறத்துடன் வேகமாகத் திரிகின்றன. அவை அங்கே தூய்மையான, அழகிய, ஒளிரும், தொடுவதற்கு மிக இதமான, எல்லா மணங்களும் கூடிய நீரைப் பருகி மனநிறைவுடன் மீண்டும் காடுகளுக்குள் நுழைகின்றன. கரடிகளையும், சிறுத்தைகளையும், நீலமும் மென்மையும் கொண்ட ஒளியுடைய மான்களையும், அச்சமற்ற, வெல்ல இயலாத ருரு மான்களையும் கண்டு ராமன் சோகத்தை விட்டுவிடுவான் என்று மீண்டும் ஆறுதல் சொல்லப்படுகிறது. அந்த மலையில் ஒரு பெரிய குகை ஒளிர்கிறது; அது பாறையால் மூடப்பட்டது, அதில் நுழைவது கடினம். அந்தக் குகையின் கிழக்கு வாயிலில் பல கிழங்குகளும் பழங்களும் கொண்ட, அழகிய, பலவகை மரங்கள் சூழ்ந்த, குளிர்ந்த நீருடைய ஒரு பெரிய மடு இருக்கிறது. அந்தக் குகையிலேயே தர்மாத்மாவான சுக்ரீவன் வானரர்களுடன் வாழ்கிறான்; சில சமயம் அந்த மலையின் உச்சியிலும் இருக்கிறான். இவ்வாறு கபந்தன் வழியின் முடிவையும் மனிதனையும் ஒருசேரச் சுட்டுகிறான் — சேர வேண்டிய இடமும், அங்கே இருக்கும் உதவியாளனும் இரண்டுமே ராமனுக்குத் தெளிவாகின்றன. யானைகளின் வர்ணனையில் ‘மேக நிறத்துடன் வேகமாக’ என்ற இரண்டு சொற்களால் நிறமும் வேகமும் இரண்டுமே சொல்லப்படுகின்றன. ‘கூட்டமாகச் சேர்ந்தும்’, பிறகு ‘தனித்தனியாகப் பிரிந்தும்’ என்ற வரிசையில் மந்தை கூடுவதும் பிரிவதும் சித்தரிக்கப்படுகின்றன. குகையின் வர்ணனையில் ‘பாறையால் மூடப்பட்டது’ என்ற சொல் முக்கியமானது — அதுவே சுக்ரீவனின் பாதுகாப்பான இருப்பிடம். கிழக்கு வாயிலில் உள்ள குளிர்ந்த நீருடைய மடுவோ அவனுடைய வாழ்க்கைக்கான ஆதாரம். இவ்வாறு அனைத்தும் முன்கூட்டியே வர்ணிக்கப்பட்டதைக் கேட்டு, ராமன் இனி தானே அதைக் கண்ணால் காண்பான். ‘அச்சமற்ற, வெல்ல இயலாத ருரு மான்கள்’ என்ற சொற்களால் மான்களின் விரைவான நடையும் வெல்லப்பட இயலாமையும் சொல்லப்படுகின்றன. இந்த உயிர்கள் அனைத்தும் அச்சமற்றவை; ஏனெனில் அந்தப் பகுதி மதங்க முனிவரின் ஆற்றலால் காக்கப்படுகிறது.
இவ்வாறு ராம லக்ஷ்மணர் இருவருக்கும் உபதேசித்துவிட்டு, மாலை அணிந்து, சூரியனின் நிறம் போல ஒளிர்ந்து, வீரமுடையவனாகக் கபந்தன் வானில் பிரகாசித்தான் — சாபத்திலிருந்து விடுபட்ட அவனுடைய தெய்வீக உருவம் மீண்டும் ஒளிர்கிறது. வானில் நின்ற அந்தப் பெருமைக்குரியவனைக் கண்டு, புறப்படவிருந்த ராம லக்ஷ்மணர் அருகிலிருந்து ‘நீ செல்’ என்று சொன்னார்கள். அவனும் ‘காரியம் நிறைவேறச் செல்லுங்கள்’ என்று அவர்களிடம் சொன்னான். மிகவும் மகிழ்ந்த அவர்களிடம் விடைபெற்றுக்கொண்டு கபந்தன் அப்போது புறப்பட்டான். தன் முந்தைய உருவத்தை அடைந்து, செல்வச் சிறப்பால் சூழப்பட்டு, உடல் முழுவதும் ஒளிர, வானில் நின்றபடியே ராமனைப் பார்த்து, வழியைக் காட்டியவாறு, ‘நட்புக்கொள்’ என்று மீண்டும் சொன்னான். இந்தச் சொல்லுடனேயே சர்க்கம் முடிகிறது. சுக்ரீவனுடனான நட்பே சீதையை அடைவதற்கான வேர் என்பது கபந்தனின் இறுதி உபதேசம்; அந்த உபதேசமே இனி கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் கதை முழுவதையும் நெறிப்படுத்துகிறது. சாபத்திலிருந்து விடுபட்ட உபகாரியின் சொல்லைக் கேட்டுச் சகோதரர்கள் மேற்குத் திசை நோக்கிப் புறப்பட்டதை அடுத்த சர்க்கம் காட்டும். ‘மாலை அணிந்து, சூரியனின் நிறம் போல ஒளிர்ந்து’ என்ற அடைமொழிகளால் சாபத்துக்கு முந்தைய அவனுடைய கந்தர்வ உருவம் நினைவுக்கு வருகிறது. முன்பு விகாரமாகவும் பயங்கரமாகவும் இருந்தவன் இப்போது தெய்வீகமாக ஒளிர்கிறான் — இது எரிப்புச் சடங்கின் பலன். இந்தச் சர்க்கத்தின் சிறப்பு இதுவே — சொல் முழுவதும் கபந்தனுடையதே, ராமன் வெறும் கேட்பவன் மட்டுமே. உபகாரியின் சொல்லே இங்கே கதையை நகர்த்துகிறது. கபந்தன் புறப்படுவதுடன் ஆரண்ய காண்டத்தின் ராட்சசப் பகுதி ஏறக்குறைய முடிவடைகிறது.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥