സർഗ്ഗം
ശ്രീരാമന്റെ രാജ്യാഭിഷേകവും രാമായണമാഹാത്മ്യവും
ഭരതൻ രാജ്യം തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നു, സ്നാനവും അലങ്കാരവും, നഗരപ്രവേശം, നാലു സമുദ്രങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ജലം കൊണ്ടുവരൽ, വസിഷ്ഠാദികളുടെ അഭിഷേകം, ദേവന്മാർ നൽകിയ ആഭരണങ്ങൾ, ദാനങ്ങൾ, സീത ഹനുമാനു ഹാരം നൽകുന്നു, വാനരരാക്ഷസന്മാരെ യാത്രയാക്കൽ, ഭരതന്റെ യുവരാജപദവി, രാമരാജ്യവർണന, ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ഫലശ്രുതി
കൈകേയിയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഭരതൻ ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി സത്യപരാക്രമനായ ജ്യേഷ്ഠൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ അമ്മ ആദരിക്കപ്പെട്ടു, അവളുടെ വാക്കു പാലിക്കപ്പെട്ടു, ഈ രാജ്യം എനിക്കു നൽകപ്പെട്ടു. അങ്ങ് എനിക്കു നൽകിയതുപോലെ, ഞാൻ അത് അങ്ങേക്കു തിരിച്ചുനൽകുന്നു. ബലവാനായ ഒരു കാള ഒറ്റയ്ക്കു വലിക്കുന്ന നുകം ഒരു ഇളംകിടാവിന് എന്നപോലെ, ഈ ഭാരിച്ച ചുമട് വഹിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. വലിയ ജലപ്രവാഹത്താൽ തകർന്ന ചിറ ചോർന്നൊഴുകുന്നതുപോലെ, അടയ്ക്കാത്ത രാജ്യത്തിലെ പഴുതുകൾ അടയ്ക്കാൻ പ്രയാസമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. കഴുത കുതിരയുടെ നടയും കാക്ക ഹംസത്തിന്റെ ഗതിയും പിന്തുടരാത്തതുപോലെ, വീരാ, ശത്രുനാശകാ, അങ്ങയുടെ വഴി പിന്തുടരാൻ എനിക്കു കഴിവില്ല. അകത്തെ ഗൃഹോദ്യാനത്തിൽ നട്ട ഒരു വൃക്ഷം വളർന്ന്, വലുതും കയറാൻ പ്രയാസമുള്ളതും വലിയ തടിയും ധാരാളം ശാഖകളുമുള്ളതുമായി; എന്നാൽ പൂത്തശേഷം ഫലങ്ങൾ കാണിക്കാതെ ഉണങ്ങിപ്പോയാൽ, ഏതൊരുവനുവേണ്ടി അതു നട്ടുവോ അവന് അതിന്റെ പ്രയോജനം അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല. മഹാബാഹോ, ഇതാണ് ഉപമ — അതിന്റെ അർഥം അങ്ങ് അറിയണം; മനുജേന്ദ്രാ, ഭർത്താവായിരിക്കെ ഭൃത്യരായ ഞങ്ങളെ അങ്ങ് ഭരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അങ്ങും അത്തരമൊരു വൃക്ഷംപോലെയാകും. ഇന്ന് ലോകം, അഭിഷിക്തനായി ജ്വലിക്കുന്ന അങ്ങയെ മധ്യാഹ്നത്തിലെ ദീപ്തതേജസ്സുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ കാണട്ടെ. വാദ്യസംഘങ്ങളുടെ ഘോഷങ്ങളാലും അരഞ്ഞാണങ്ങളുടെയും ചിലമ്പുകളുടെയും കിലുക്കങ്ങളാലും മധുരഗാനങ്ങളാലും അങ്ങ് ഉണരുകയും ഉറങ്ങുകയും ചെയ്യട്ടെ. നക്ഷത്രചക്രം കറങ്ങുന്നിടത്തോളം കാലം, ഭൂമി എത്രത്തോളമുണ്ടോ അത്രത്തോളം, ഇവിടെ ലോകത്തിന്റെ സ്വാമിത്വം വഹിക്കുക.’ ഭരതന്റെ വാക്കുകളിൽ നാല് ഉപമകളുണ്ട് — കാളയുടെ നുകം, തകർന്ന ചിറ, കഴുത-ഹംസം-കാക്ക എന്നിവയുടെ ഗതി, ഫലമില്ലാത്ത വൃക്ഷം. ഓരോ ഉപമയും ഓരോ സത്യം കാണിക്കുന്നു — രാജ്യഭാരം കനത്തതാണ്, അതിന്റെ പഴുതുകൾ അടയ്ക്കാൻ പ്രയാസമാണ്, രാമന്റെ കൗശലം അനുകരിക്കാൻ അസാധ്യമാണ്, രാജാവ് പ്രജകളെ പാലിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തെ വളർത്തിയതു നിഷ്ഫലമാണ്. വൃക്ഷോപമയുടെ അർഥം ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിസ്തരിച്ചു വിശദീകരിക്കുന്നു — പ്രജകൾ പാലിച്ചു വളർത്തിയ രാജാവ് അവരുടെ രക്ഷണത്തിൽനിന്നു മുഖം തിരിച്ചാൽ അവൻ ഫലമില്ലാത്ത വൃക്ഷംപോലെയാണ്. ‘പ്രതിബുധ്യസ്വ ശേഷ്വ ച’ (ഉണരുകയും ഉറങ്ങുകയും ചെയ്യുക) — ഇനിമുതൽ അങ്ങയുടെ ഉറക്കവും ഉണർവും രാജോചിതമായിരിക്കട്ടെ, താപസോചിതമല്ല. ഇവിടെ ഭരതന്റെ വിനയവും വാക്ചാതുര്യവും ഒരുപോലെ കാണാം. ‘പൂജിതാ മാമികാ മാതാ’ (എന്റെ അമ്മ ആദരിക്കപ്പെട്ടു) എന്നാണ് ഭരതൻ ആരംഭിക്കുന്നത് — കൈകേയിയുടെ വരം പാലിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ അവൾക്കു ബഹുമാനം ലഭിച്ചു; ഇനി ആ കടമില്ല. ‘യഥാ ത്വമദദാഃ’ (അങ്ങ് നൽകിയതുപോലെ) എന്നത് ചിത്രകൂടത്തിൽവെച്ച് രാമൻ ഭരതനു രാജ്യം നൽകിയതിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; നൽകിയ വസ്തു തിരിച്ചുവാങ്ങാൻ ദാതാവിനുതന്നെയാണ് അർഹത എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുക്തി. ഇളംകിടാവ് എന്നതു ഭരതന്റെ ആത്മനിന്ദയല്ല, വിനയമാണ് — പതിനാലു വർഷം അദ്ദേഹം രാജ്യം നന്നായി പാലിച്ചു, പത്തിരട്ടിയാക്കി; എന്നിട്ടും സ്വയം രാമനു തുല്യനായി കരുതുന്നില്ല. വൃക്ഷോപമയിൽ ഒരു ഗൂഢാർഥമുണ്ട് — രാമൻ പ്രജകളാൽ വളർത്തപ്പെട്ടവനാണ്; ഇപ്പോൾ ഫലം നൽകേണ്ട കാലമാണ്; അദ്ദേഹം രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ പ്രജകളുടെ എല്ലാ പ്രതീക്ഷയും നിഷ്ഫലമാകും. ഭരതന്റെ യാചന സർഗത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്; രാമരാജ്യം അതിന്റെ ഫലവും.
ഭരതന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന രാമൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു സ്വീകരിച്ച് ശുഭാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നന്റെ വാക്കനുസരിച്ച്, മൃദുവായ കൈകളുള്ളവരും അതിവേഗികളും സമർഥരുമായ ക്ഷൗരക്കാർ രാഘവനെ ചുറ്റിനിന്നു. ആദ്യം ഭരതനും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനും വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനും രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണനും സ്നാനം ചെയ്തശേഷം, ജട വൃത്തിയാക്കി സ്നാനം ചെയ്ത്, വിചിത്രമാലകളും ലേപനങ്ങളും അണിഞ്ഞ്, വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച്, ശോഭയാൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ അവിടെ നിന്നു. ഇക്ഷ്വാകുകുലം വർധിപ്പിക്കുന്ന ശ്രീമാനും വീര്യവാനുമായ ശത്രുഘ്നൻ രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും അലങ്കാരം ചെയ്യിച്ചു. ദശരഥന്റെ മനസ്വിനികളായ എല്ലാ പത്നിമാരും സ്വയം സീതയുടെ മനോഹരമായ അലങ്കാരം ചെയ്തു. പിന്നെ പുത്രവത്സലയായ കൗസല്യ സന്തോഷത്തോടെ ശ്രദ്ധാപൂർവം എല്ലാ വാനരപത്നിമാരുടെയും ശോഭനമായ അലങ്കാരം ചെയ്തു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് സുമന്ത്രൻ എന്ന സാരഥി സർവാംഗസുന്ദരമായ രഥം പൂട്ടി കൊണ്ടുവന്നു. രാമന്റെ സ്വീകാരം ചുരുക്കമാണ് — ‘തഥേതി’ (അങ്ങനെയാകട്ടെ) എന്ന ഒരൊറ്റ വാക്ക്; സഹോദരന്റെ അപേക്ഷ അദ്ദേഹം അവഗണിക്കുന്നില്ല. പതിനാലു വർഷം ജട ധരിച്ച രാമൻ ഇന്നു ജട വൃത്തിയാക്കുന്നു — ഇതു വനവാസത്തിന്റെ അവസാനത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷചിഹ്നമാണ്. ഭരതൻ ആദ്യം സ്നാനം ചെയ്യുന്നു; കാരണം അദ്ദേഹവും താപസവേഷം ഉപേക്ഷിക്കുകയാണ്. കൗസല്യ സ്വയം വാനരസ്ത്രീകളെ അലങ്കരിക്കുന്നു — ഇത് അവളുടെ വാത്സല്യത്തിന്റെയും ആതിഥ്യത്തിന്റെയും പരകോടിയാണ്; വാനരപത്നിമാരും അവൾക്കു മരുമക്കളെപ്പോലെ. ‘യത്നാത്’ എന്ന പദത്തെ ‘വളരെ ശ്രദ്ധയോടെ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. മുമ്പ് രാമനെ വനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയ സുമന്ത്രൻതന്നെ ഇന്ന് അദ്ദേഹത്തെ രാജ്യത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു — കഥയുടെ വൃത്തം പൂർണമാകുന്നു. ‘ശ്മശ്രുവർധനാഃ’ എന്നാൽ ക്ഷൗരക്കാർ — ഇവിടെ ‘വർധന’ എന്ന പദം ‘മുറിക്കൽ’ എന്ന അർഥത്തിലാണ്. സ്നാനത്തിനുമുമ്പ് രാമൻ സഹോദരന്മാരെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും സ്നാനം ചെയ്യിക്കുന്നു — സ്വന്തം സുഖത്തിനുമുമ്പ് അദ്ദേഹം മറ്റുള്ളവരുടെ സുഖം നോക്കുന്നു. വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും അതിഥികളാണ്; അവരുടെ സ്നാനവും രാമനുമുമ്പാണ്. സീതയുടെ അലങ്കാരം ദശരഥപത്നിമാർ സ്വയം ചെയ്യുന്നു — മരുമകൾ വീട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തിയതിലുള്ള അമ്മമാരുടെ ആഹ്ലാദം. പതിനാലു വർഷം അവളും വല്കലം ധരിച്ചവളായിരുന്നു; ഇന്നു വീണ്ടും രാജവധുവിന്റെ വേഷത്തിൽ. വാനരപത്നിമാർ കിഷ്കിന്ധയിൽനിന്നു വന്നവരാണ്; അവരെയും കൗസല്യ അമ്മയെപ്പോലെ അലങ്കരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അയോധ്യയിൽ എല്ലാവരും തുല്യരാണ് — മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും. ഇങ്ങനെ സ്നാനവും അലങ്കാരവും പൂർത്തിയായി. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശ്രിയാ ജ്വലൻ’ (ശോഭയാൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട്) — സ്നാനത്തിനും അലങ്കാരത്തിനും ശേഷം രാമൻ ദീപ്തനായി.
അഗ്നിയെയും സൂര്യനെയും പോലെ നിർമലമായി ശോഭിക്കുന്ന ദിവ്യരഥം വന്നുനിൽക്കുന്നതു കണ്ട് മഹാബാഹുവും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനുമായ രാമൻ അതിൽ കയറി. മഹേന്ദ്രനു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും സ്നാനം ചെയ്ത്, ദിവ്യമായ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച്, ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ് പോയി. എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ, ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളുള്ള സുഗ്രീവപത്നിമാരും സീതയും നഗരം കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ പോയി. അയോധ്യയിൽ ദശരഥരാജാവിന്റെ മന്ത്രിമാർ പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനെ മുന്നിൽനിർത്തി കാര്യഗൗരവത്തോടെ ആലോചിച്ചു. അശോകനും വിജയനും സിദ്ധാർഥനും ഏകാഗ്രരായി രാമന്റെ അഭിവൃദ്ധിക്കും നഗരത്തിന്റെ ഐശ്വര്യത്തിനുമായി ആലോചിച്ചു: ‘ജയത്തിന് അർഹനായ മഹാത്മാവ് രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി മംഗളപൂർവം ചെയ്യേണ്ടതെന്തെല്ലാമോ അതെല്ലാം നിങ്ങൾ ചെയ്യണം.’ ഇങ്ങനെ നിർദേശം നൽകി ആ മന്ത്രിമാരെല്ലാവരും പുരോഹിതനും രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ വേഗം നഗരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. പാപരഹിതനായ ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രൻ പച്ചക്കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ കയറി പോകുന്നതുപോലെ, രാമൻ രഥത്തിൽ കയറി ഉത്തമനഗരത്തിലേക്കു പോയി. മന്ത്രിമാർക്കു രാജ്യത്തിന്റെ കാര്യനിർവഹണം അറിയാം — അഭിഷേകം ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം മംഗളകരമായി നടക്കണമെന്ന് അവർ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. ‘രാമവൃദ്ധ്യർഥമൃദ്ധ്യർഥം നഗരസ്യ ച’ (രാമന്റെ അഭിവൃദ്ധിക്കും നഗരത്തിന്റെ ഐശ്വര്യത്തിനും) — രാജാവിന്റെ ഉന്നതിയും പ്രജകളുടെ സമൃദ്ധിയും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രോപമയിലൂടെ രാമന്റെ രഥം ദേവരാജന്റെ രഥംപോലെ പച്ചക്കുതിരകളെ പൂട്ടിയതാണെന്നു പറയുന്നു. സുഗ്രീവപത്നിമാർ സീതയോടൊപ്പം നഗരം കാണാൻ ഉത്സുകരാണ് — വാനരസ്ത്രീകൾ മനുഷ്യനഗരത്തിന്റെ വൈഭവം ആദ്യമായി കാണുന്നു. ‘അഗ്ന്യർകാമലസങ്കാശം’ (അഗ്നിയെയും സൂര്യനെയും പോലെ നിർമലമായി ശോഭിക്കുന്നത്) — രഥത്തിന്റെ ദീപ്തി. ഹനുമാനും സുഗ്രീവനും രാമന്റെ സമീപത്തുണ്ട്; അവരും ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളാൽ അലങ്കൃതരാണ്. മന്ത്രിമാർ നഗരത്തിലിരുന്ന് അഭിഷേകവിധി നിശ്ചയിക്കുന്നു; പിന്നെ രാമനെ കാണാൻ പുറപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ ആഹ്ലാദത്തിനിടയിലും രാജ്യകാര്യം മറക്കുന്നില്ല. അശോകനും വിജയനും സിദ്ധാർഥനും കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും പറഞ്ഞ മന്ത്രിമാരാണ്. ‘യദ്യന്മംഗളപൂർവകം’ (മംഗളപൂർവം ചെയ്യേണ്ടതെന്തെല്ലാമോ) — ശുഭമായി ചെയ്യേണ്ടതെന്തും ചെയ്യുക എന്ന സമഗ്രമായ ആജ്ഞ. രാമന്റെ രഥയാത്ര നന്ദിഗ്രാമത്തിൽനിന്ന് അയോധ്യയിലേക്കാണ് — ഒരു ക്രോശം മാത്രമുള്ള വഴി; തലേദിവസം ശത്രുഘ്നൻ അതു വൃത്തിയാക്കി നനച്ച് അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. രഥത്തിൽ കയറിയ രാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു.
ഭരതൻ കടിഞ്ഞാൺ പിടിച്ചു; ശത്രുഘ്നൻ കുട പിടിച്ചു; ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിനുമുകളിൽ വിശറി വീശിക്കൊണ്ടു നിന്നു. അടുത്തുനിന്ന മറ്റൊരാൾ വെളുത്ത വെഞ്ചാമരം പിടിച്ചു; രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന മറ്റൊന്നും. അപ്പോൾ ആകാശത്തിൽ ഋഷിസംഘങ്ങളും മരുദ്ഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും രാമനെ സ്തുതിക്കുന്നതിന്റെ മധുരധ്വനി കേൾക്കപ്പെട്ടു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ സുഗ്രീവൻ ശത്രുഞ്ജയൻ എന്ന പർവതസമാനനായ ആനയുടെ പുറത്തു കയറി. വാനരന്മാർ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച്, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ്, ഒമ്പതിനായിരം ആനകളുടെ പുറത്തു കയറി പോയി. ശംഖുകളുടെ മുഴക്കങ്ങളോടും ദുന്ദുഭികളുടെ നാദങ്ങളോടുംകൂടി പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ മാളികനിരകളുള്ള ആ നഗരത്തിലേക്കു പോയി. മുന്നിൽ പോകുന്നവരോടൊപ്പം, ശരീരശോഭയാൽ വിളങ്ങുന്ന, രഥത്തിൽ വരുന്ന അതിരഥനായ രാഘവനെ പൗരന്മാർ കണ്ടു. അവർ കാകുത്സ്ഥനെ ജയാശീർവാദങ്ങളാൽ അഭിനന്ദിച്ച്, രാമൻ തിരിച്ചും അഭിനന്ദിച്ചപ്പോൾ, സഹോദരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ മഹാത്മാവിനെ അനുഗമിച്ചു. മന്ത്രിമാരാലും ബ്രാഹ്മണരാലും പ്രജകളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട രാമൻ നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. കൈത്താളങ്ങളും സ്വസ്തികങ്ങളും കയ്യിലേന്തി മുന്നിൽ നടക്കുന്നവരാലും, വാദ്യങ്ങൾ വായിക്കുന്നവരാലും, സന്തോഷത്തോടെ മംഗളവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്നവരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം പോയി. അക്ഷതവും സ്വർണവും പശുക്കളും കന്യകമാരും ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം, മോദകങ്ങൾ കയ്യിലേന്തിയ ആളുകളും രാമന്റെ മുന്നിൽ നടന്നു. രാമൻ മന്ത്രിമാരോട് സുഗ്രീവനുമായുള്ള സഖ്യവും വായുപുത്രന്റെ പ്രഭാവവും വാനരന്മാരുടെ കർമവും പറഞ്ഞു. അതു കേട്ട് അയോധ്യാപുരവാസികൾ വിസ്മയിച്ചു; വാനരന്മാരുടെ കർമവും രാക്ഷസന്മാരുടെ ബലവും വിഭീഷണനുമായുള്ള ചേർച്ചയും അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരോടു പറഞ്ഞു. ഇതു പറഞ്ഞശേഷം ദ്യുതിമാനായ രാമൻ വാനരന്മാരോടൊപ്പം, സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. പൗരന്മാർ വീടുതോറും പതാകകൾ ഉയർത്തി; രാമൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ വസിച്ചിരുന്ന രമണീയമായ അച്ഛന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി. പിന്നെ മഹാത്മാവായ അച്ഛന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി അകത്തുകടന്ന്, കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും കൈകേയിയെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, രഘുനന്ദനൻ ധർമിഷ്ഠരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതനോട് അർഥവത്തും മധുരവുമായ വാക്കിൽ പറഞ്ഞു: ‘അശോകവനികയോടുകൂടിയതും മുത്തുകളും വൈഡൂര്യങ്ങളും പതിച്ചതുമായ എന്റെ ശ്രേഷ്ഠവും വലുതുമായ ഭവനം സുഗ്രീവനു നൽകുക.’ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേട്ട് സത്യവിക്രമനായ ഭരതൻ സുഗ്രീവന്റെ കൈപിടിച്ച് ആ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ ശത്രുഘ്നന്റെ നിർദേശപ്രകാരം ആളുകൾ എണ്ണവിളക്കുകളും കട്ടിലുകളും വിരിപ്പുകളും എടുത്ത് വേഗം അകത്തുകടന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് രാമന്റെ ശോഭായാത്രയുടെ സമ്പൂർണചിത്രമാണ് — സാരഥി ഭരതൻ, കുടപിടിക്കുന്നത് ശത്രുഘ്നൻ, ചാമരം വീശുന്നത് ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും; നാലു സഹോദരന്മാരും ഒരു സുഹൃത്തും ഒന്നിച്ചു സേവനത്തിൽ. ഇവിടെ ‘ജഗൃഹേ പരിതഃ സ്ഥിതഃ’ (അടുത്തുനിന്നവൻ പിടിച്ചു) എന്നാണ് അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘സുഗ്രീവോ വാനരേശ്വരഃ’ (വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ) എന്നും; അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠം അതേപടി നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. നാല്പതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. രാമൻ തന്റെ വിജയത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് വാനരന്മാർക്കു നൽകുന്നു — സുഗ്രീവന്റെ സഖ്യവും ഹനുമാന്റെ പ്രഭാവവും അദ്ദേഹംതന്നെ കീർത്തിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം തന്റെ ഉത്തമമായ ഭവനം സുഗ്രീവനു നൽകുന്നു; അതിഥിസത്കാരമാണ് രാജാവിന്റെ ആദ്യകർമം. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘പിതുർഭവനമാസാദ്യ…’ (അച്ഛന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി…) എന്ന രണ്ട് അർധങ്ങൾ ‘അഥാബ്രവീദ്രാജപുത്രോ…’ (പിന്നെ രാജപുത്രൻ പറഞ്ഞു…) എന്നതിനുശേഷമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ മുമ്പും — ക്രമവ്യത്യാസം. ശത്രുഞ്ജയൻ രാമന്റെ ആനയാണ്; സുഗ്രീവൻ അതിൽ കയറുന്നു — ഇത് അതിഥിക്കുള്ള പരമമായ ബഹുമതിയാണ്. അയോധ്യാവാസികൾ ഭയപ്പെടാതിരിക്കാൻ വാനരന്മാർ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ആനകളിൽ കയറുന്നു. നഗരത്തിന്റെ ‘ഹർമ്യമാലിനീ’ (മാളികനിരകളുള്ളത്) എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ കൊട്ടാരനിരകളുടെ വൈഭവം കാണിക്കുന്നു. പൗരന്മാർ ‘വർധയിത്വാ’ — ജയഘോഷങ്ങളാലും ആശീർവാദങ്ങളാലും രാമനെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു; രാമനും അവരെ തിരിച്ച് അഭിനന്ദിക്കുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ചന്ദ്രൻ എന്ന ഉപമ — മന്ത്രിമാരാലും പ്രജകളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട രാമൻ അവരിൽ പ്രധാനിയാണെങ്കിലും അവരോടൊപ്പം ഒന്നാണ്. മംഗളദ്രവ്യങ്ങൾ — അക്ഷതം, സ്വർണം, പശുക്കൾ, കന്യകമാർ, ബ്രാഹ്മണർ, മോദകങ്ങൾ — ശുഭയാത്രയുടെ പാരമ്പര്യചിഹ്നങ്ങളാണ്. വഴിയിൽ രാമൻ മന്ത്രിമാരുമായി സംസാരിക്കുന്നു, യുദ്ധവൃത്താന്തം പറയുന്നു; പൗരന്മാർ വിസ്മയിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങൾ തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെ ആദരിക്കാനായി രാമൻതന്നെ അവരെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഐക്ഷ്വാകാധ്യുഷിതം’ (ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ വസിച്ചിരുന്നത്) — അച്ഛന്റെ ഭവനം പണ്ട് ഇക്ഷ്വാകുവംശരാജാക്കന്മാർ വസിച്ചിരുന്നതാണ്; അതിലെ പ്രവേശം രാമനെ വംശപാരമ്പര്യത്തിൽ വീണ്ടും പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. അമ്മമാരെ വീണ്ടും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, പിന്നെ ഭരതനോട് ആജ്ഞ — ഈ ക്രമം രാമന്റെ വിനയവും കർത്തവ്യനിഷ്ഠയും കാണിക്കുന്നു. ‘സാശോകവനികം’ (അശോകവനികയോടുകൂടിയത്) — രാമന്റെ സ്വന്തം ഭവനം അശോകവനികയോടുകൂടിയതാണ് — ലങ്കയിലെ അശോകവനികയിലെ സീതയുടെ ദുഃഖത്തിനു വിപരീതമായി ഇതു സുഖത്തിന്റെ സ്ഥാനമാണ്. ഭരതൻ സ്വയം സുഗ്രീവന്റെ കൈപിടിച്ച് അവിടേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു; ശത്രുഘ്നൻ കട്ടിലുകളും വിളക്കുകളും മറ്റും അയയ്ക്കുന്നു — സഹോദരന്മാരെല്ലാം അതിഥിസേവനത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവസാനം രാജകൊട്ടാരത്തിൽ അതിഥികളുടെ താമസസൗകര്യം ഒരുക്കുന്നു — അഭിഷേകത്തിനുമുമ്പുതന്നെ രാമൻ സുഹൃത്തുക്കളുടെ സുഖം ചിന്തിക്കുന്നു. എണ്ണവിളക്കുകൾ രാത്രിയിലെ വെളിച്ചത്തിന്, കട്ടിലുകളും വിരിപ്പുകളും ഉറങ്ങാൻ; നാളെ രാവിലെ അഭിഷേകമാണ്; അതിനാൽ ഇന്നു രാത്രി എല്ലാവരും വിശ്രമിക്കട്ടെ. ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ആകാശത്തുനിന്ന് രാമനെ സ്തുതിക്കുന്നു; അതിന്റെ മധുരധ്വനി ഭൂമിയിലും കേൾക്കുന്നു — സ്വർഗവും ഭൂമിയും ഒരേ ഉത്സവത്തിൽ ഒത്തുചേർന്നു. ‘മരുദ്ഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവസമൂഹങ്ങൾ ശ്രീരാമചന്ദ്രന്റെ സ്തുതിയുടെ മധുരധ്വനി കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു’ എന്നാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. ഒമ്പതിനായിരം ആനകൾ എന്നത് വാനരന്മാരുടെ എണ്ണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സൂചനയാണ് — ഓരോ ആനയും ഏതാനും വാനരന്മാരെ വഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ മടങ്ങിവരവ് യുദ്ധവിജയത്തിന്റെ ഉത്സവവും ഗൃഹപ്രവേശത്തിന്റെ ഉത്സവവുമാണ്. നാല്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഹൃഷ്ടപുഷ്ടജനാകീർണാം’ (സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്) — അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങൾ സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമാണ്; ഭരതന്റെ ഭരണത്താൽ നഗരം സമൃദ്ധം, രാമന്റെ ആഗമനത്താൽ സന്തുഷ്ടം. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഗൃഹേ ഗൃഹേ പതാകാഃ’ (വീടുതോറും പതാകകൾ) — ഓരോ വീടും ഉത്സവത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു. മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മംഗളദ്രവ്യങ്ങളോടൊപ്പം, ശുഭകാര്യങ്ങളിലെ പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച്, കന്യകമാരും പോകുന്നു. ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അപരം ചന്ദ്രസങ്കാശം’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന മറ്റൊന്ന്) — വിഭീഷണന്റെ ചാമരം ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വെളുത്തതും ദീപ്തവുമാണ്. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ ശംഖുദുന്ദുഭികളുടെ നാദത്തോടെ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.
പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയും രാഘവന്റെ അനുജനുമായ ഭരതൻ സുഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞു: ‘പ്രഭോ, രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ദൂതന്മാരോട് ആജ്ഞാപിക്കുക.’ സുഗ്രീവൻ ഉടനെ എല്ലാ രത്നങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ച നാലു സ്വർണക്കുടങ്ങൾ നാലു വാനരേന്ദ്രന്മാർക്കു നൽകി: ‘വാനരന്മാരേ, പുലർച്ചെ നാലു സമുദ്രങ്ങളിലെയും ജലം നിറച്ച കുടങ്ങളുമായി കാത്തുനിൽക്കുക; അങ്ങനെ ചെയ്യുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആനകളെപ്പോലെ വലിയ ശരീരമുള്ള മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാർ ഗരുഡന്മാരെപ്പോലെ അതിവേഗികളായി ഉടനെ ആകാശത്തിലേക്കുയർന്നു. ജാംബവാനും ഹനുമാനും വേഗദർശി എന്ന വാനരനും ഋഷഭനും ജലം നിറച്ച കലശങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു; അഞ്ഞൂറു നദികളിലെ ജലം കുടങ്ങളിൽ കൊണ്ടുവന്നു. ശക്തിശാലിയായ സുഷേണൻ എല്ലാ രത്നങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ച കലശം ജലം നിറച്ച് കിഴക്കേ സമുദ്രത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്നു. ഋഷഭൻ തെക്കേ സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് രക്തചന്ദനവും കർപ്പൂരവുംകൊണ്ടു മൂടിയ സ്വർണക്കുടം വേഗം കൊണ്ടുവന്നു. വായുവേഗമുള്ള ഗവയൻ വലിയൊരു രത്നക്കുടത്തിൽ പടിഞ്ഞാറേ മഹാസമുദ്രത്തിൽനിന്ന് തണുത്ത ജലം കൊണ്ടുവന്നു. ഗരുഡന്റെയും വായുവിന്റെയും വേഗമുള്ള, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും തികഞ്ഞ ധർമാത്മാവായ അനിലൻ — വായുപുത്രൻ — വടക്കേ സമുദ്രത്തിൽനിന്നു വേഗം ജലം കൊണ്ടുവന്നു. പിന്നെ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ കൊണ്ടുവന്ന ജലം കണ്ട് ശത്രുഘ്നൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി അതു ശ്രേഷ്ഠനായ പുരോഹിതനും സുഹൃത്തുക്കൾക്കും സമർപ്പിച്ചു. നാലു സമുദ്രങ്ങൾ നാലു ദിക്കുകളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ഭൂമി മുഴുവന്റെയും രാജാവാണ്. അഞ്ഞൂറു നദികളിലെ ജലം ഭൂമണ്ഡലത്തെ മുഴുവൻ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വേഗം ഇവിടെ ഉപയോഗപ്പെടുന്നു — ഒറ്റരാത്രികൊണ്ട് നാലു ദിക്കുകളിൽനിന്നും ജലം കൊണ്ടുവരുന്നതു മനുഷ്യർക്ക് അസാധ്യമാണ്. ഹനുമാൻ വടക്കേ സമുദ്രത്തിൽനിന്നു ജലം കൊണ്ടുവരുന്നു; ‘അനിലഃ’ എന്ന പദത്തെ ‘പവനപുത്രനായ ഹനുമാൻ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘സുഷേണഃ സത്ത്വസമ്പന്നഃ’ എന്നതിനെ ‘കരടികളുടെ വലിയൊരു സുന്ദരസേനയുള്ള ശക്തനായ ജാംബവാൻ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു — ഇവിടെ ‘സുഷേണ’ (നല്ല സേനയുള്ളവൻ) എന്ന പദം ജാംബവാന്റെ വിശേഷണമായാണു വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഭരതൻ സുഗ്രീവനെ ‘പ്രഭോ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ഒരു രാജാവ് മറ്റൊരു രാജാവിനോട് ആദരത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ സ്വർണക്കുടങ്ങൾ നൽകുന്നു; സ്വയം ആജ്ഞയും നൽകുന്നു — ‘പ്രത്യൂഷസമയേ’ (പുലർച്ചെ), അതായത് നാളെ സൂര്യോദയത്തിനുമുമ്പ്. വാനരന്മാർ രാത്രിതന്നെ പോകുന്നു, പ്രഭാതത്തിൽ മടങ്ങിവരുന്നു. കലശങ്ങളുടെ വർണന — കിഴക്കേ സമുദ്രത്തിലേത് രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചത്, തെക്കേതിലേത് രക്തചന്ദനവും കർപ്പൂരവുംകൊണ്ടു മൂടിയത്, പടിഞ്ഞാറേതിലേത് രത്നക്കുടം, വടക്കേതിലെ ജലം ഹനുമാൻ കൊണ്ടുവന്നത് — ഓരോ കലശവും വിശിഷ്ടമാണ്. ഗവയൻ ‘മാരുതവിക്രമഃ’ (വായുവേഗമുള്ളവൻ) — വായുവിനെപ്പോലെ വേഗവാൻ. അഭിഷേകജലം ശത്രുഘ്നൻ പുരോഹിതനു സമർപ്പിക്കുന്നു — വിധി പുരോഹിതന്റെ അധീനത്തിലാണ്. ‘നദീശതാനാം പഞ്ചാനാം’ എന്നതിനെ ‘അഞ്ഞൂറു നദികളിൽനിന്ന്’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. നാലു സമുദ്രങ്ങളിലെ ജലവും അഞ്ഞൂറു നദികളിലെ ജലവും ചേർന്ന അഭിഷേകജലം സമ്പൂർണഭൂമിയുടെ സാരമാണ്. വാനരന്മാർ പക്ഷികളെപ്പോലെ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോകുന്നു — ‘ഗരുഡന്മാരെപ്പോലെ അതിവേഗികൾ’. അമ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വാനരന്മാരെ ‘വാരണോപമാഃ’ (ആനകളെപ്പോലെയുള്ളവർ) — ആനകളെപ്പോലെ വലിയ ശരീരമുള്ളവർ — എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ സുഗ്രീവൻ ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെ ആജ്ഞ നൽകുന്നു; ഭരതൻ അദ്ദേഹത്തെ ആദരിക്കുന്നു — രണ്ടു രാജാക്കന്മാർ തമ്മിലുള്ള മൈത്രി. അമ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ധർമാത്മാനിലഃ’ എന്നത് അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ധർമാത്മാ + അനിലഃ’ എന്ന സന്ധിയാണ്; ഇവിടെ അനിലൻ എന്നാൽ വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ.
പിന്നെ ശുദ്ധനും സംയതനുമായ വൃദ്ധനായ വസിഷ്ഠൻ ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം സീതയോടുകൂടിയ രാമനെ രത്നമയമായ പീഠത്തിൽ ഇരുത്തി. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി, കാശ്യപൻ, കാത്യായനൻ, സുയജ്ഞൻ, ഗൗതമൻ, വിജയൻ എന്നിവർ — വസുക്കൾ ആയിരം കണ്ണുള്ള വാസവനെ (ഇന്ദ്രനെ) അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ — തെളിഞ്ഞ സുഗന്ധജലംകൊണ്ട് നരവ്യാഘ്രനായ രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. ആദ്യം ഋത്വിക്കുകളായ ബ്രാഹ്മണരും പിന്നെ കന്യകമാരും മന്ത്രിമാരും യോദ്ധാക്കളും സന്തുഷ്ടരായ വ്യാപാരികളും എല്ലാ ഔഷധികളുടെയും രസങ്ങൾകൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു; ആകാശത്തിൽ നിന്ന ദേവതകളും നാലു ലോകപാലകരും ഒത്തുചേർന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരും അഭിഷേകം ചെയ്തു. ബ്രഹ്മാവ് പണ്ടു നിർമിച്ചതും രത്നങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ കിരീടം — പണ്ട് മനുവിനെ അഭിഷേകം ചെയ്തതും പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശത്തിലെ രാജാക്കന്മാരെ ക്രമമായി അഭിഷേകം ചെയ്തതുമായ ദീപ്തതേജസ്സുള്ള ആ കിരീടം — സ്വർണംകൊണ്ടു നിർമിച്ചതും വിലയേറിയവയാൽ ശോഭിക്കുന്നതും പലതരം മനോഹരരത്നങ്ങളാൽ ചിത്രീകരിച്ചതുമായ സഭയിൽ, പലതരം രത്നങ്ങൾ പതിച്ച പീഠത്തിൽ വിധിപ്രകാരം ഒരുക്കിവെച്ചശേഷം, മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠനും ഋത്വിക്കുകളും കിരീടവും ആഭരണങ്ങളും രാഘവനെ അണിയിച്ചു. അഭിഷേകത്തിന്റെ ക്രമം ശാസ്ത്രീയമാണ് — ആദ്യം പുരോഹിതന്മാരും ഋത്വിക്കുകളും, പിന്നെ കന്യകമാർ, മന്ത്രിമാർ, യോദ്ധാക്കൾ, വ്യാപാരികൾ; ഇങ്ങനെ സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളും രാജാവിന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ പങ്കാളികളാകുന്നു. ‘പതിനാറു കന്യകമാരാൽ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം എണ്ണം ചേർക്കുന്നു. ദേവന്മാരും ലോകപാലകരും ആകാശത്തുനിന്ന് അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു — രാമന്റെ രാജ്യം ദൈവികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടതാണ്. മനുവിന്റെ കിരീടം സൂര്യവംശത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമൻ അതിന്റെ അവകാശിയാണ്. വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലഗുരുവാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹമാണ് അഭിഷേകത്തിന്റെ പ്രധാനി. ‘സസീതം’ (സീതയോടുകൂടി) — സീതയും രാമനോടൊപ്പം അഭിഷിക്തയായി. രത്നമയമായ പീഠത്തിൽ രാമൻ സീതയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നു — അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ കൈകേയിയുടെ വരംകൊണ്ടു മുടങ്ങിയ അഭിഷേകം ഇന്നു പതിനാലു വർഷത്തിനുശേഷം നിറവേറി. എട്ട് ഋഷിമാർ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു; ‘വസവോ വാസവം യഥാ’ (വസുക്കൾ വാസവനെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — എട്ടു വസുക്കൾ ഇന്ദ്രനെ എന്നപോലെ എട്ട് ഋഷിമാർ രാമനെ. എല്ലാ ഔഷധികളുടെയും രസങ്ങൾ ജലത്തോടു ചേർത്തിരിക്കുന്നു. കിരീടത്തിന്റെ ചരിത്രം — ബ്രഹ്മാവ് നിർമിച്ചത്, ആദ്യം മനു ധരിച്ചത്, പിന്നെ എല്ലാ ഇക്ഷ്വാകുക്കളും ക്രമമായി; ഇന്ന് രാമന്റെ ശിരസ്സിൽ. സഭ സ്വർണത്താലും രത്നങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം രാമന്റെ രാജത്വത്തിന്റെ സാധുതയും ദിവ്യത്വവും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ആകാശത്തുനിന്ന് അഭിഷേകജലം വർഷിക്കുന്നതുപോലെ. അറുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സമയോക്ഷ്യത’ എന്നാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു അഥവാ അണിയിക്കപ്പെട്ടു; കിരീടവും ആഭരണങ്ങളും യഥാസ്ഥാനം അണിയിച്ചു. വസിഷ്ഠൻ ‘പ്രയതഃ’ — ശുദ്ധനും സംയതനും — അഭിഷേകത്തിന്റെ കർത്താവ്.
ശത്രുഘ്നൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശുഭമായ വെൺകൊറ്റക്കുട പിടിച്ചു; വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ വെളുത്ത വെഞ്ചാമരവും രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന മറ്റൊന്നും. ഇന്ദ്രൻ പ്രേരിപ്പിച്ചതനുസരിച്ച് വായു, ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന, നൂറു താമരകളുള്ള സ്വർണമാല രാഘവനു നൽകി; ശക്രന്റെ പ്രേരണയാൽ അദ്ദേഹം എല്ലാ രത്നങ്ങളും ചേർന്നതും മണികളാൽ അലങ്കരിച്ചതുമായ മുത്തുമാലയും നരേന്ദ്രനു നൽകി. അതിനർഹനായ ബുദ്ധിമാൻ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും പാടി; അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. രാഘവന്റെ ഉത്സവത്തിൽ ഭൂമി സസ്യസമൃദ്ധമായി, വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു, പൂക്കൾ സുഗന്ധമുള്ളവയായി. മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ആദ്യം ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഒരു ലക്ഷം കുതിരകളെയും ഒരു ലക്ഷം കറവപ്പശുക്കളെയും പശുക്കളെയും നൂറു കാളകളെയും നൽകി; ബ്രാഹ്മണർക്ക് മുപ്പതുകോടി സ്വർണവും വിലയേറിയ പലതരം ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും വീണ്ടും നൽകി. മനുഷ്യാധിപൻ സൂര്യരശ്മികൾപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, മണികൾ പതിച്ച, സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ദിവ്യമായ മാല സുഗ്രീവനു നൽകി. ധൈര്യശാലിയായ അദ്ദേഹം ബാലിപുത്രനായ അംഗദന് വൈഡൂര്യങ്ങൾ പതിച്ച് ചിത്രീകരിച്ചതും ചന്ദ്രരശ്മികൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നതുമായ രണ്ടു തോൾവളകൾ (അംഗദങ്ങൾ) നൽകി. ശ്രേഷ്ഠമണികൾ പതിച്ചതും ചന്ദ്രരശ്മികൾക്കു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ളതുമായ അനുപമമായ ആ മുത്തുമാലയും പൊടിപുരളാത്ത രണ്ടു ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളും ശുഭമായ ആഭരണങ്ങളും രാമൻ സീതയ്ക്കു നൽകി. രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ പ്രകൃതിയും സന്തോഷിച്ചു — ഭൂമി സസ്യപൂർണം, വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലഭരിതം, പൂക്കൾ സുഗന്ധമുള്ളവ; ഇതു രാമരാജ്യത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. ദാനങ്ങളുടെ വിസ്താരം രാജാവിന്റെ ഔദാര്യം കാണിക്കുന്നു. അംഗദന് അംഗദങ്ങൾ എന്നതിൽ ശബ്ദക്രീഡയുണ്ട് — ‘അംഗദം’ എന്നതു തോൾവളയുടെയും പേരാണ്. വായുദേവൻ മാല നൽകുന്നു; രാമൻ അതു സീതയ്ക്കു നൽകുന്നു; സീത അതു വായുപുത്രനു നൽകുന്നു — മാല അതിന്റെ ഉറവിടത്തിലേക്കുതന്നെ മടങ്ങിയെത്തുന്നതുപോലെ. കുടയും ചാമരവും പിടിക്കുന്നവർ ഇവിടെ വീണ്ടും — ശത്രുഘ്നൻ, സുഗ്രീവൻ, വിഭീഷണൻ; ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു വിശറി വീശിയിരുന്നത്. വായുവിന്റെ ദാനം ഇന്ദ്രന്റെ പ്രേരണയാലാണ് — ദേവരാജൻതന്നെ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തെ ആദരിക്കുന്നു. ‘ശതപുഷ്കരാ മാലാ’ — നൂറു സ്വർണത്താമരകളുള്ള മാല; ‘നൂറു സ്വർണത്താമരകളാൽ നിർമിച്ച’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. ദേവന്മാർ പാടുകയും നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു — സ്വർഗത്തിലും ഉത്സവം. രാമന്റെ ദാനങ്ങളിൽ ആദ്യം ബ്രാഹ്മണർ, പിന്നെ സുഹൃത്തുക്കൾ, പിന്നെ പത്നി — ധർമത്തിന്റെ ക്രമം. മുപ്പതുകോടി സ്വർണം എന്നത് അപരിമിതമായ ദാനമാണ്; ‘മുപ്പതുകോടി സ്വർണനാണയങ്ങൾ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. സുഗ്രീവനു മാലയും അംഗദന് അംഗദങ്ങളും — സുഹൃത്തിന്റെ പുത്രനും, മുമ്പ് ബാലിവധത്താൽ പിതൃഹീനനായവനും, ബഹുമാനം. ‘അഭിഷേകേ തദർഹസ്യ’ (അതിനർഹനായവന്റെ അഭിഷേകത്തിൽ) — ധർമത്താൽ വിജയിച്ചതിനാൽ രാമൻതന്നെയാണ് അഭിഷേകത്തിനു യോഗ്യൻ. ‘സഹസ്രശതമശ്വാനാം’ എന്നാൽ ഒരു ലക്ഷം കുതിരകൾ; ‘ഒരു ലക്ഷം കുതിരകൾ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും. ബ്രാഹ്മണർക്കു വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും — ദാനത്തിന്റെ പൂർണത. എഴുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അരജേ വാസസീ’ എന്നാൽ പൊടിയില്ലാത്ത നിർമലമായ രണ്ടു വസ്ത്രങ്ങൾ; ‘ഒരിക്കലും മുഷിയാത്ത രണ്ടു ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങൾ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. എഴുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഫലവന്തശ്ച പാദപാഃ’ (വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു) — ഋതുവില്ലാതെയും വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലം നൽകി.
വായുപുത്രനു എന്തെങ്കിലും നൽകാൻ ആഗ്രഹിച്ച വൈദേഹി ആലോചിച്ചുകൊണ്ട് സ്വന്തം കഴുത്തിൽനിന്നു മാല അഴിച്ചെടുത്ത് എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ഭർത്താവിനെയും വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി. മനോഗതം അറിയുന്ന രാമൻ ആ ജനകപുത്രിയെ നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘സുഭഗേ, ഭാമിനീ, ആരോടാണോ നിനക്കു സംതൃപ്തി, അവനു മാല നൽകുക.’ അപ്പോൾ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള അവൾ ആ മാല വായുപുത്രനു നൽകി — തേജസ്സും ധൈര്യവും യശസ്സും ദക്ഷതയും സാമർഥ്യവും വിനയവും നയവും പൗരുഷവും വിക്രമവും ബുദ്ധിയും എന്നും വസിക്കുന്നവനു. ചന്ദ്രരശ്മികളുടെ കൂട്ടംപോലെ വെളുത്ത വെൺമേഘത്താൽ ഒരു പർവതമെന്നപോലെ, ആ മാലയാൽ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ ശോഭിച്ചു. വാനരവൃദ്ധന്മാരും മറ്റു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുമെല്ലാം വസ്ത്രങ്ങളാലും ആഭരണങ്ങളാലും യഥായോഗ്യം ആദരിക്കപ്പെട്ടു. വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും ജാംബവാനും എല്ലാ വാനരപ്രമുഖന്മാരും അനായാസമായി കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനാൽ ധാരാളം ആഗ്രഹിച്ച വസ്തുക്കളാലും രത്നങ്ങളാലും യഥായോഗ്യം പൂജിക്കപ്പെട്ട്, സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി വന്നവഴിയേ മടങ്ങി. ശത്രുതാപനനായ ഭൂപതി ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും നീലനും അവരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നോക്കി എല്ലാ ഇഷ്ടവസ്തുക്കളും നൽകി. മഹാത്മാക്കളായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം (അഭിഷേകം) കണ്ട്, രാജേന്ദ്രൻ യാത്രയാക്കിയതനുസരിച്ച് കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോയി. വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവൻ രാമാഭിഷേകം കണ്ട്, രാമനാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട് കിഷ്കിന്ധാനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ധർമാത്മാവും മഹായശസ്വിയുമായ രാജാവ് വിഭീഷണനും ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം കുലധനം നേടി ലങ്കയിലേക്കു പോയി. സീതയുടെ മാലദാനം കൃതജ്ഞതയുടെ മനോഹരമായ ഒരു ദൃശ്യമാണ് — അശോകവനത്തിൽ ഹനുമാനായിരുന്നു അവളെ ആദ്യം ആശ്വസിപ്പിച്ചത്. രാമന്റെ അനുമതിയില്ലാതെ നൽകാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ഭർത്താവിനെ നോക്കുന്നു; രാമൻ അവളുടെ മനോഗതം അറിയുന്നു. ‘യസ്യ തുഷ്ടാസി’ (ആരോടാണോ നിനക്കു സംതൃപ്തി) — രാമൻ തീരുമാനം സീതയ്ക്കുതന്നെ വിട്ടുകൊടുക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ പട്ടിക — പത്തു ഗുണങ്ങൾ — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ സാരമാണ്. വെൺമേഘത്താൽ ശോഭിക്കുന്ന പർവതംപോലെ മാലയാൽ ഹനുമാൻ. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘അഥ സാ വായുപുത്രായ…’ (അപ്പോൾ അവൾ വായുപുത്രനു…) എന്നത് എൺപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിലാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ദദൗ സാ…’ (അവൾ നൽകി…) എന്നും; ‘തേജോ ധൃതിര്യശോ…’ (തേജസ്സ്, ധൈര്യം, യശസ്സ്…) എന്ന ഗുണപ്പട്ടിക സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും നീലനുമുള്ള ദാനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ വാനരവൃദ്ധന്മാരുടെ സത്കാരത്തിനു മുമ്പും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ശേഷവുമാണ് — ക്രമവ്യത്യാസം. യാത്രയാക്കലിന്റെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം എല്ലാവരെയും സത്കരിച്ചു, പിന്നെ ‘യഥാഗതം’ (വന്നവഴിയേ) പോയി. രാമന്റെ രാജ്യാഭിഷേകം കണ്ടിട്ടാണ് വാനരന്മാർ പോകുന്നത്; അവരുടെ സേവനത്തിന്റെ ഫലം ഈ ദർശനമാണ്. സുഗ്രീവൻ കിഷ്കിന്ധയിലേക്ക്, വിഭീഷണൻ ലങ്കയിലേക്ക് — രണ്ടു രാജാക്കന്മാരും രാമന്റെ കൃപയാൽ സ്വന്തം രാജ്യം നേടിയവർ. ‘കുലധനം’ എന്നതു വിഭീഷണന്റെ പൈതൃകരാജ്യമാണ്; അതു ധർമത്താൽ അദ്ദേഹം നേടി. ഹനുമാൻ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോയോ ഇല്ലയോ എന്ന് ഇവിടെ വേറിട്ടു പറയുന്നില്ല; ‘സർവേ’ (എല്ലാവരും) എന്നതിൽ അദ്ദേഹവും ഉൾപ്പെടുന്നു. ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും നീലനും വിശേഷദാനം, കാരണം അവർ യുദ്ധത്തിൽ വിശേഷിച്ചു പരാക്രമം കാണിച്ചു. വായു രാമനു നൽകിയ മാല സീത വായുപുത്രനു നൽകുന്നു — ഇങ്ങനെ അച്ഛന്റെ ദാനം മകനിലെത്തുന്നു. ഹനുമാന്റെ ശോഭയുടെ ഉപമ — വെൺമേഘങ്ങളാൽ ആവൃതമായ പർവതം; ഹനുമാൻ പർവതംപോലെ മഹാനും സ്ഥിരനുമാണ്. എൺപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പാർഥിവേന്ദ്രേണ വിസൃഷ്ടാഃ’ (രാജേന്ദ്രൻ യാത്രയാക്കിയ) — രാമന്റെ അനുമതിയോടെ മാത്രമാണ് അവർ പോകുന്നത്, സ്വേച്ഛയാലല്ല. എൺപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ‘പൂജിതഃ’ (പൂജിക്കപ്പെട്ടവൻ) — രാമനാൽ വിശേഷിച്ചു സത്കരിക്കപ്പെട്ടശേഷം മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം കിഷ്കിന്ധയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്.
രാജ്യം മുഴുവൻ ഭരിച്ചുകൊണ്ട്, ശത്രുക്കളെ നിഗ്രഹിച്ച മഹായശസ്വിയും പരമോദാരനുമായ രാഘവൻ പരമാനന്ദത്തോടെ ഭരണം നടത്തി. ധർമവത്സലനായ രാമൻ ധർമജ്ഞനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ധർമജ്ഞാ, പൂർവരാജാക്കന്മാർ ബലംകൊണ്ടു ഭരിച്ച ഈ ഭൂമിയെ എന്നോടൊപ്പം ഭരിക്കുക. അച്ഛനപ്പൂപ്പന്മാർ വഹിച്ച ആ ചുമട് യുവരാജപദവിയിൽ എനിക്കു തുല്യനായി നീ വഹിക്കുക.’ എല്ലാ വിധത്തിലും അനുനയിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടും നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടും സൗമിത്രി ഭൂമിയിൽ യുവരാജപദവി സ്വീകരിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, മഹാത്മാവായ രാമൻ ഭരതനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. തൊണ്ണൂറ്റിയൊന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടും തൊണ്ണൂറ്റിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ നിരസനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവനഭാവം കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ സേവകനാകാൻ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, രണ്ടാമതൊരു ഭരണാധികാരിയാകാനല്ല. ഭരതൻ പതിനാലു വർഷം രാജ്യം പാലിച്ചു; അതിനാൽ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് യുവരാജപദവിക്കു യോഗ്യൻ. ‘പൂർവരാജാധ്യുഷിതാം’ (പൂർവരാജാക്കന്മാർ ഭരിച്ചത്) — ഭൂമി ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ പൈതൃകമാണ്. എല്ലാ വിധത്തിലും അനുനയിപ്പിച്ചിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിസമ്മതം ദൃഢമാണ്. അപ്പോൾ രാമൻ ഭരതനെ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ ഭരതന്റെ ത്യാഗവും പുരസ്കരിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ വാക്ക് ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — ‘തുല്യം മയാ ത്വം’ (എനിക്കു തുല്യനായി നീ) എന്ന് അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനെ ഇളയവനായല്ല, തനിക്കു തുല്യനായി കരുതുന്നു.
രാജപുത്രനായ രാമൻ പൗണ്ഡരീകം, അശ്വമേധം, വാജപേയം എന്നീ യാഗങ്ങളും മറ്റു പലവിധ യജ്ഞങ്ങളും പലതവണ ചെയ്തു. പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ച്, ഉത്തമാശ്വങ്ങളോടും ധാരാളം ദക്ഷിണയോടുംകൂടിയ നൂറ് അശ്വമേധങ്ങൾ രാഘവൻ നടത്തി. മുട്ടോളം നീണ്ട കൈകളുള്ളവനും വിശാലമായ മാറിടമുള്ളവനും പ്രതാപവാനും ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിക്കുന്നവനുമായ രാമൻ ഈ ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു. ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ അനുപമമായ രാജ്യം നേടി സുഹൃത്തുക്കളോടും ജ്ഞാതികളോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം പലവിധ യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്തു. രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ വിധവകൾ വിലപിച്ചില്ല; ഹിംസ്രജന്തുക്കളിൽനിന്നുള്ള ഭയമോ രോഗങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ഭയമോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ലോകം കള്ളന്മാരില്ലാത്തതായി; ആരും അനർഥത്തെ സ്പർശിച്ചില്ല; വൃദ്ധർക്കു ബാലന്മാരുടെ മരണാനന്തരകർമങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ടിവന്നില്ല. എല്ലാവരും സന്തുഷ്ടരായിരുന്നു; എല്ലാവരും ധർമനിഷ്ഠരായി; രാമനെത്തന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ട് അവർ പരസ്പരം ഹിംസിച്ചില്ല. രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ ആളുകൾ ആയിരക്കണക്കിനു വർഷം ജീവിച്ചു; ആയിരം പുത്രന്മാരുള്ളവരും രോഗമില്ലാത്തവരും ശോകമില്ലാത്തവരുമായിരുന്നു. ‘രാമൻ, രാമൻ, രാമൻ’ എന്നതായിരുന്നു പ്രജകളുടെ സംസാരം; ലോകം രാമമയമായി. അവിടെ വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നും ഉറച്ച വേരുകളുള്ളവയും എന്നും ഫലം നൽകുന്നവയും പൂത്തുനിൽക്കുന്നവയുമായിരുന്നു; മേഘം ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ മഴ പെയ്യിച്ചു; കാറ്റ് സുഖസ്പർശമുള്ളതായിരുന്നു. ബ്രാഹ്മണരും ക്ഷത്രിയരും വൈശ്യരും ശൂദ്രരും ലോഭമില്ലാതെ സ്വന്തം കർമങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു; സ്വന്തം കർമങ്ങളിൽത്തന്നെ സംതൃപ്തരായി. രാമൻ ഭരിക്കുമ്പോൾ പ്രജകൾ ധർമനിഷ്ഠരായിരുന്നു, അസത്യവാദികളായിരുന്നില്ല; എല്ലാവരും ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളവരും ധർമപരായണരുമായിരുന്നു. സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ശ്രീമാനായ രാമൻ പതിനായിരം വർഷവും ആയിരം വർഷവും രാജ്യം ഭരിച്ചു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ തൊണ്ണൂറ്റിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘പതിനൊന്നായിരം വർഷം വരെ’ എന്നും താഴെ ഒരു പാദടിപ്പണിയും ഉണ്ട് — ‘മറ്റൊരിടത്ത് “ദശവർഷസഹസ്രാണി ദശവർഷശതാനി ച” (പതിനായിരം വർഷവും ആയിരം വർഷവും) എന്നു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതുമായി ഒരേ വാക്യാർഥം വരാനായി ഇവിടെ “പത്ത്” എന്നതിനെ “പതിനൊന്ന്” എന്നതിന്റെ സൂചകമായി മനസ്സിലാക്കണം’. അതിനാൽ പതിനായിരവും ആയിരവും ചേർന്ന് പതിനൊന്നായിരം വർഷം. രാമരാജ്യത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ — അകാലമൃത്യുവില്ല, രോഗമില്ല, കള്ളനില്ല, വർണാശ്രമധർമം സ്വമനസ്സാലെ പാലിക്കപ്പെടുന്നു, പ്രകൃതി അനുകൂലമാണ്. ‘രാമഭൂതം ജഗത്’ (ലോകം രാമമയമായി) — എല്ലാ ജനങ്ങളുടെയും നാവിലും മനസ്സിലും രാമൻ മാത്രം; ഇതാണ് ആദർശരാജ്യത്തിന്റെ പരമമായ ആദർശം. ‘നിത്യമൂലാഃ’ (എന്നും ഉറച്ച വേരുകളുള്ളവ) എന്നാണ് അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നിത്യപുഷ്പാഃ … സ്കന്ധവിസ്തൃതാഃ’ (എന്നും പൂക്കളുള്ളവ … വിസ്തൃതമായ തടിയുള്ളവ) എന്നും. സമീക്ഷിതപതിപ്പ് 6.116.090-ന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടെ — ‘ദശവർഷസഹസ്രാണി രാമോ രാജ്യമകാരയത്’ (രാമൻ പതിനായിരം വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ചു) — അവസാനിക്കുന്നു; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് നൂറ്റിയാറാം ശ്ലോകമാണ്. പൗണ്ഡരീകം, അശ്വമേധം, വാജപേയം എന്നിവ രാജസൂയം തുടങ്ങിയവയോടൊപ്പം രാജാവ് ചെയ്യേണ്ട മഹായജ്ഞങ്ങളാണ്. ‘ആജാനുലംബിബാഹുഃ’ (മുട്ടോളം നീണ്ട കൈകളുള്ളവൻ) എന്നതു മഹാപുരുഷലക്ഷണമാണ്. പുരുഷന്മാർ അകാലത്തിൽ മരിക്കാത്തതിനാൽ വിധവകളുടെ വിലാപമില്ല; ബാലന്മാർ വൃദ്ധർക്കുമുമ്പ് മരിക്കാത്തതിനാൽ വൃദ്ധർ ബാലന്മാരുടെ മരണാനന്തരകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നില്ല. ഇതാണ് ഇന്നും ഭാരതീയജനങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ ജീവിക്കുന്ന, രാമരാജ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ആദർശം. ‘കാമവർഷീ പർജന്യഃ’ (ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ മഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘം) — വേണ്ടപ്പോൾ മഴ; അതിവൃഷ്ടിയോ അനാവൃഷ്ടിയോ ഇല്ല. നാലു വർണങ്ങൾക്കും സ്വധർമത്തിൽ സംതൃപ്തി — ആരും മറ്റൊരാളുടെ ധർമം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, ലോഭമില്ല. ‘സർവേ ലക്ഷണസമ്പന്നാഃ’ — എല്ലാവരും ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളവർ. ‘നാനർഥം കശ്ചിദസ്പൃശത്’ (ആരും അനർഥത്തെ സ്പർശിച്ചില്ല) — ആരും അനർഥകരമായ കർമം ചെയ്തില്ല; ‘ഒരു മനുഷ്യനും അനർഥകരമായ കാര്യങ്ങളിൽ കൈവെച്ചിരുന്നില്ല’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. ‘രാമമേവാനുപശ്യന്തഃ’ (രാമനെത്തന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ട്) — പ്രജകൾ രാമന്റെ ആചരണം ആദർശമായി കണ്ട് അതുപോലെതന്നെ പെരുമാറുന്നു; രാജാവ് എങ്ങനെയോ പ്രജകൾ അങ്ങനെ. തൊണ്ണൂറ്റിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ലക്ഷ്മണാനുചരഃ’ (ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിക്കുന്നവൻ) — വനത്തിലെന്നപോലെ രാജ്യത്തിലും ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അനുചരൻതന്നെ. തൊണ്ണൂറ്റിയേഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ എൺപതാമത്തേതാണ്; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ പിന്നീടാണ് — ക്രമവ്യത്യാസം. ഇങ്ങനെ രാമൻ സുഹൃത്തുക്കളോടും ജ്ഞാതികളോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പം യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു — കുടുംബത്തോടൊപ്പം ധർമം. നൂറ്റിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പുത്രസഹസ്രിണഃ’ (ആയിരം പുത്രന്മാരുള്ളവർ) — വംശവൃദ്ധി.
ഋഷിപ്രോക്തമായ ഈ ആദികാവ്യം പണ്ട് വാല്മീകി രചിച്ചതാണ് — ധർമാനുസൃതവും യശസ്സു നൽകുന്നതും ആയുസ്സു വർധിപ്പിക്കുന്നതും രാജാക്കന്മാർക്കു വിജയം നൽകുന്നതും. ലോകത്തിൽ ഇത് എപ്പോഴും കേൾക്കുന്ന മനുഷ്യൻ പാപത്തിൽനിന്നു മോചിതനാകുന്നു. രാമാഭിഷേകം കേട്ടാൽ പുത്രനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനു പുത്രന്മാരും ധനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനു ധനവും ലഭിക്കുന്നു; രാജാവ് ഭൂമി ജയിക്കുന്നു, ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നു. കൗസല്യ രാഘവനാലും സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനാലും കൈകേയി ഭരതനാലും ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പുത്രന്മാരുള്ളവരായതുപോലെ, മറ്റു സ്ത്രീകളും എന്നും ആനന്ദമുള്ളവരും പുത്രപൗത്രന്മാരോടുകൂടിയവരുമാകും. ഈ രാമായണം കേട്ടാൽ ദീർഘായുസ്സു ലഭിക്കും. അനായാസമായി കർമം ചെയ്യുന്ന രാമന്റെ ഈ വിജയം കേൾക്കുന്നവൻ, ശ്രദ്ധയുള്ളവനും ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവനുമായി, ദുർഗമമായ ആപത്തുകൾ കടക്കുന്നു. ഈ കാവ്യം കേൾക്കുന്നവർ ദീർഘയാത്രയുടെ അവസാനം ബന്ധുക്കളോടു ചേർന്ന് ആനന്ദിക്കുന്നു; രാഘവനിൽനിന്ന് ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാ വരങ്ങളും നേടുന്നു. ഇതു കേൾക്കുന്നതിലൂടെ എല്ലാ ദേവന്മാരും പ്രീതരാകുന്നു; ആരുടെ വീട്ടിൽ വിഘ്നകാരികളായ വിനായകന്മാർ ഉണ്ടോ, അവർ ശമിക്കുന്നു. രാജാവ് ഭൂമി ജയിക്കും, യാത്ര പോയവൻ ക്ഷേമത്തോടെയിരിക്കും, ഋതുമതികളായ സ്ത്രീകൾ ഇതു കേട്ടാൽ ഉത്തമരായ പുത്രന്മാരെ പ്രസവിക്കും. ഈ പുരാതനമായ ഇതിഹാസത്തെ പൂജിക്കുകയും വായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽനിന്നും മോചിതനാകും, ദീർഘായുസ്സു നേടും. ക്ഷത്രിയർ എന്നും ശിരസ്സു കുനിച്ച് ബ്രാഹ്മണനിൽനിന്ന് ഇതു കേൾക്കണം — ഐശ്വര്യവും പുത്രലാഭവും ഉണ്ടാകും. ഈ രാമായണം മുഴുവൻ എപ്പോഴും കേൾക്കുകയും വായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനിൽ സനാതനനായ വിഷ്ണുവായ രാമൻ എന്നും പ്രീതനാകുന്നു. ആദിദേവനും മഹാബാഹുവും ഹരിയും നാരായണനും പ്രഭുവുമായവൻ സാക്ഷാൽ രഘുശ്രേഷ്ഠനായ രാമനാണ്; ലക്ഷ്മണൻ ശേഷനാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെയാണ് ഈ പുരാവൃത്തമായ ആഖ്യാനം — നിങ്ങൾക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; നിർഭയമായി ഇതു ചൊല്ലുക; വിഷ്ണുവിന്റെ ബലം വർധിക്കട്ടെ. ഇതു ഗ്രഹിക്കുന്നതിലൂടെയും കേൾക്കുന്നതിലൂടെയും എല്ലാ ദേവന്മാരും സംതൃപ്തരാകുന്നു; രാമായണം കേൾക്കുമ്പോൾ പിതൃക്കൾ എന്നും തൃപ്തരാകുന്നു. ഋഷി രചിച്ച ഈ സംഹിത രാമഭക്തിയോടെ എഴുതിപ്പകർത്തുന്നവർക്ക് സ്വർഗത്തിൽ വാസം. മഹത്തായ അർഥമുള്ള ഈ ശുഭകാവ്യം കേട്ടാൽ മനുഷ്യന് കുടുംബവൃദ്ധിയും ധനധാന്യവൃദ്ധിയും ശ്രേഷ്ഠരായ സ്ത്രീകളും ഉത്തമസുഖവും ഭൂമിയിൽ എല്ലാ കാര്യസിദ്ധിയും ലഭിക്കുന്നു. ആയുസ്സും ആരോഗ്യവും യശസ്സും സഹോദരസ്നേഹവും ബുദ്ധിയും നൽകുന്നതും ശുഭവും ഓജസ്സു നൽകുന്നതുമായ ഈ ആഖ്യാനം ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്ന സജ്ജനങ്ങൾ നിയമത്തോടെ കേൾക്കണം. ഈ ഫലശ്രുതി സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — 6.116 എന്ന സർഗം 090-ന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു; നൂറ്റിയേഴാം ശ്ലോകം മുതൽ നൂറ്റിയിരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം വരെയുള്ള ഒരു അർധശ്ലോകവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ഫലശ്രുതി ഈ സർഗത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. നൂറ്റിയിരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ വിഷ്ണുവാണെന്നും ലക്ഷ്മണൻ ശേഷനാണെന്നും വ്യക്തമായി പറയുന്നു; നൂറ്റിയിരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം ലവകുശന്മാരുടെ വാക്കാണെന്നു ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം — ‘(ലവകുശന്മാർ പറയുന്നു —) ശ്രോതാക്കളേ! നിങ്ങൾക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ’. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘സൗഭ്രാത്രകം’ (സഹോദരസ്നേഹം നൽകുന്നത്) — രാമായണം സഹോദരപ്രേമത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥമാണ്; ഈ സർഗവും കാണിക്കുന്നതുപോലെ, രാമ-ഭരത-ലക്ഷ്മണ-ശത്രുഘ്നന്മാരുടെ സ്നേഹമാണ് ഈ കാവ്യത്തിന്റെ ഹൃദയം. ഇങ്ങനെ യുദ്ധകാണ്ഡം അവസാനിച്ചു. ഫലശ്രുതിയുടെ ക്രമം — ആദ്യം പൊതുവായ ഫലം (പാപമുക്തി), പിന്നെ വിശിഷ്ടഫലങ്ങൾ (പുത്രൻ, ധനം, വിജയം, ആയുസ്സ്, യാത്രയിൽനിന്നുള്ള മടക്കം, വിഘ്നശാന്തി), പിന്നെ ഭക്തിഫലം (വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രീതി, സ്വർഗം), ഒടുവിൽ എല്ലാവർക്കുമുള്ള ഉപദേശം (നിയമത്തോടെ കേൾക്കണം). ഓരോ ഫലവും രാമായണകഥയുടെ ഓരോ അംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — രാമൻ യാത്ര കഴിഞ്ഞു മടങ്ങി ബന്ധുക്കളോടു ചേർന്നതുപോലെ ശ്രോതാവും; കൗസല്യാദികൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പുത്രന്മാരുള്ളവരായതുപോലെ മറ്റു സ്ത്രീകളും; രാമൻ വിജയിയായതുപോലെ രാജാവും. ഇവിടെ ‘ലിഖന്തി’ (എഴുതിപ്പകർത്തുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഗ്രന്ഥം പകർത്തിയെഴുതുന്നതും പുണ്യമാണെന്നു പറയുന്നു. ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ പഠനത്തിനും ശ്രവണത്തിനും പ്രേരണ നൽകുന്ന, പ്രാചീനഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ പാരമ്പര്യമായ അന്ത്യഭാഗമാണ് ഫലശ്രുതി. ഇവിടെ രാമായണത്തിനു നാലു സംജ്ഞകൾ — കാവ്യം, ഇതിഹാസം, ആഖ്യാനം, സംഹിത എന്നിവ; ‘ആദികാവ്യം’ എന്നാൽ ആദ്യത്തെ കാവ്യം. രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വവും ലക്ഷ്മണന്റെ ശേഷത്വവും ഇവിടെത്തന്നെ വ്യക്തമായി പറയുന്നു; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ മറ്റൊരിടത്ത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്തുതിയിലും ഇതു സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ലവകുശന്മാരാണ് രാമായണത്തിന്റെ ആദ്യഗായകർ; അവരുടെ വാക്കിലൂടെ ‘ഭദ്രമസ്തു വഃ’ (നിങ്ങൾക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ) എന്നു ശ്രോതാക്കളുടെ ക്ഷേമം ആശംസിക്കുന്നു. ‘പ്രവ്യാഹരത വിസ്രബ്ധം’ (നിർഭയമായി ചൊല്ലുക) — ശങ്കയില്ലാതെ പാരായണം ചെയ്യുക; ഈ പാരായണം വിഷ്ണുവിന്റെ ബലം, അതായത് ധർമത്തിന്റെ ശക്തി, വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാമായണശ്രവണത്താൽ പിതൃക്കൾക്കും തൃപ്തി — ശ്രാദ്ധത്തിലും രാമായണപാരായണത്തിന്റെ പാരമ്പര്യമുണ്ട്. ഇങ്ങനെ സർഗം കഥയുടെ സമാപ്തിയോടൊപ്പം ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യത്തോടെയും അവസാനിക്കുന്നു; പിന്നെ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘യുദ്ധകാണ്ഡം സമ്പൂർണം’ എന്ന്. ഈ പത്തൊമ്പതു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മുപ്പത്തിയെട്ട് അർധശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്; എല്ലാം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവ; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ അവ വേറിട്ട അനുബന്ധമായല്ല, സർഗത്തിന്റെ മുറിയാത്ത ഭാഗമായാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്; ശ്ലോകസംഖ്യകൾ 107 മുതൽ 125 വരെ തുടർച്ചയായി പോകുന്നു. വായനക്കാരനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഈ ഭാഗം ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ സമാപനമാണ്, കഥയുടേതല്ല. ഇവിടെ ‘ശ്രുത്വാ’ (കേട്ട്), ‘ശൃണോതി’ (കേൾക്കുന്നു), ‘ശൃണ്വന്തി’ (കേൾക്കുന്നവർ), ‘ശ്രവണേന’ (കേൾക്കുന്നതിലൂടെ) എന്നിങ്ങനെ ആവർത്തിച്ച് ശ്രവണത്തിന്റെ മഹത്ത്വം — രാമായണം അടിസ്ഥാനപരമായി ശ്രവ്യകാവ്യമാണ്, ലവകുശന്മാർ പാടിയത്. നൂറ്റിയിരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഗ്രഹണാത്’ എന്നാൽ ഗ്രന്ഥം ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കുന്നതിലൂടെ; ‘രാമായണം ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കുന്നതിലൂടെയും കേൾക്കുന്നതിലൂടെയും’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२८॥