ഉത്തരകാണ്ഡം
സർഗ്ഗം
ഋഷിമാരുടെ ആഗമനവും രാമന്റെ ചോദ്യവും
നാലു ദിക്കുകളിൽനിന്നും ഋഷിമാർ അയോധ്യയിലെത്തുന്നത്, പ്രതീഹാരിയുടെ അറിയിപ്പ്, രാമൻ ചെയ്യുന്ന സത്കാരം, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശംസ, രാമന്റെ വിസ്മയവും ചോദ്യവും
യുദ്ധം അവസാനിച്ചതിനു ശേഷമാണ് ഉത്തരകാണ്ഡം ആരംഭിക്കുന്നത്. രാക്ഷസന്മാരുടെ വധം കഴിഞ്ഞ്, രാജ്യം വീണ്ടും കൈവന്നപ്പോൾ എല്ലാ മുനിമാരും രാഘവനെ അഭിനന്ദിക്കാനായി എത്തിച്ചേർന്നു. കവി അവരെ ദിക്കുകളനുസരിച്ച് എണ്ണിപ്പറയുന്നു. കിഴക്കേ ദിക്കിനെ ആശ്രയിച്ചു വസിക്കുന്നവർ — കൗശികൻ, യവക്രീതൻ, ഗാർഗ്യൻ, ഗാലവൻ, മേധാതിഥിയുടെ പുത്രനായ കണ്വൻ. തെക്കേ ദിക്കിൽ വസിക്കുന്നവർ — സ്വസ്ത്യാത്രേയൻ, ഭഗവാനായ നമുചി, പ്രമുചി, അഗസ്ത്യൻ, അത്രി, സുമുഖൻ, വിമുഖൻ; ഇവർ അഗസ്ത്യനോടൊപ്പം വന്നു. പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിനെ ആശ്രയിച്ചവർ — നൃഷംഗു, കവഷൻ, ധൗമ്യൻ, മഹർഷിയായ കൗശേയൻ; അവരും ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം എത്തി. വടക്കേ ദിക്കിൽ നിത്യം വസിക്കുന്ന സപ്തർഷികൾ — വസിഷ്ഠൻ, കശ്യപൻ, അത്രി, വിശ്വാമിത്രൻ, ഗൗതമൻ, ജമദഗ്നി, ഭരദ്വാജൻ. ഇങ്ങനെ ഋഷിസമൂഹം മുഴുവൻ രാമനെ കാണാനായി ഒരിടത്ത് ഒത്തുചേർന്നു. ഇവിടെ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ഒരു കുറിപ്പുണ്ട് — വസിഷ്ഠൻ ഒരു ശരീരംകൊണ്ട് അയോധ്യയിൽ വസിക്കുമ്പോഴും മറ്റൊരു ശരീരംകൊണ്ട് സപ്തർഷിമണ്ഡലത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം വടക്കേ ദിക്കിൽനിന്നു വന്നതായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ദിക്കുകളനുസരിച്ചുള്ള ഈ എണ്ണൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് രാമന്റെ വിജയം അയോധ്യയുടെ മാത്രമല്ല, സർവലോകത്തിന്റെയും ആനന്ദമാണ് എന്നാണ്. ഈ കാണ്ഡത്തിലെ കഥ ഋഷിമാർതന്നെയാണു പറയുന്നത്; അതിനാൽ അവരുടെ ആഗമനംതന്നെയാണ് കഥയിലേക്കുള്ള വാതിൽ. അത്രിയെ തെക്കേ ദിക്കിലും വടക്കേ ദിക്കിലുമായി രണ്ടുതവണ എണ്ണുന്നുണ്ട്; മൂലപാഠം അങ്ങനെതന്നെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ഋഷിമാരുടെ പേരുകൾ വെറുമൊരു പട്ടികയല്ല; അവരിൽ പലരെയും മുൻകാണ്ഡങ്ങളിലും നാം കണ്ടിട്ടുണ്ട് — വിശ്വാമിത്രൻ രാമന്റെ ഗുരു, വസിഷ്ഠൻ കുലപുരോഹിതൻ, അഗസ്ത്യൻ വനവാസകാലത്ത് അസ്ത്രങ്ങൾ നൽകിയവൻ, ഭരദ്വാജൻ ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴി കാണിച്ചുകൊടുത്തവൻ. അതിനാൽ അവരുടെ ആഗമനം രാമന്റെ ജീവിതത്തിനു മുഴുവൻ സാക്ഷികളായവരുടെ ആഗമനംപോലെയാണ്. അവരെല്ലാം വന്നത് അഭിനന്ദിക്കാനാണ്, എന്തെങ്കിലും യാചിക്കാനല്ല — ‘പ്രതിനന്ദിതും’ (അഭിനന്ദിക്കാനായി) എന്ന പദംകൊണ്ടുതന്നെ ഇതു വ്യക്തമാണ്.
അഗ്നിക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള ആ മഹാത്മാക്കൾ രാഘവന്റെ കൊട്ടാരത്തിലെത്തി, തങ്ങളുടെ വരവ് അറിയിക്കാനായി വാതിൽക്കൽ കാത്തുനിന്നു. അവരെല്ലാം വേദങ്ങളും വേദാംഗങ്ങളും അറിയുന്നവരും പലതരം ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണരുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ ധർമാത്മാവും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ അഗസ്ത്യൻ ദ്വാരപാലകനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഋഷിമാരായ ഞങ്ങൾ വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് ദശരഥപുത്രനെ അറിയിക്കുക.’ അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കു കേട്ട് പ്രതീഹാരി വേഗത്തിൽ, തിടുക്കത്തോടെ മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ സമീപത്തേക്കു ചെന്നു. അയാൾ നീതിയും സൂചനകളും അറിയുന്നവനും സദാചാരിയും സമർഥനും ധൈര്യശാലിയുമായിരുന്നു — ഒരു രാജദ്വാരപാലകന് ഉണ്ടാകേണ്ട ആദർശഗുണങ്ങളാണ് ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറയുന്നത്. പൂർണചന്ദ്രനു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള രാമനെ കണ്ട് അയാൾ ഉടനെ ഋഷിശ്രേഷ്ഠനായ അഗസ്ത്യൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നറിയിച്ചു. ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ മുനിമാർ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട് രാമൻ ദ്വാരപാലകനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘അവരെ സുഖമായി അകത്തേക്കു കൊണ്ടുവരിക.’ അവരെ കണ്ടയുടൻ രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് കൈകൂപ്പി, പാദ്യം, അർഘ്യം മുതലായവകൊണ്ട് അവരെ പൂജിച്ചു; ആദരപൂർവം പശുവിനെയും സമർപ്പിച്ചു. വണങ്ങിയശേഷം സംയമിതനായി അദ്ദേഹം അവർക്ക് ഇരിപ്പിടങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊടുത്തു — സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്തവയും, വലുതും, ശ്രേഷ്ഠവും, ദർഭ വിരിച്ചവയും, മാൻതോൽ വിരിച്ചവയുമായ ആസനങ്ങൾ. ആ ആസനങ്ങളിൽ ഋഷിശ്രേഷ്ഠന്മാർ യഥായോഗ്യം ഇരുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാജാവായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ഋഷിമാരുടെ മുന്നിൽ എഴുന്നേറ്റ് കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു. ആസനങ്ങളുടെ വർണനയും സൂക്ഷ്മമാണ് — സ്വർണം ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും, ദർഭയും മാൻതോലും തപസ്വികൾക്കു യോജിച്ച ഇരിപ്പിടത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്; ഇങ്ങനെ രാജധർമവും ഋഷിധർമവും ഒരുപോലെ മാനിക്കപ്പെടുന്നു. ഗോദാനം അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ ഒരു വിധിയാണെന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രതിഹാരാർഥം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം ദ്വാരപാലകൻ മുഖേന തങ്ങളുടെ വരവ് അറിയിക്കാനായി എന്നാണ്; ആ ഋഷിമാരും രാജഗൃഹത്തിന്റെ മര്യാദ പാലിക്കുന്നു, പെട്ടെന്ന് അകത്തേക്കു കടക്കുന്നില്ല. അഗസ്ത്യൻതന്നെയാണ് വക്താവ്; കാരണം അദ്ദേഹം തെക്കേ ദിക്കിലെ ഋഷിമാരുടെ നേതാവാണ്, മുന്നോട്ട് രാമനു രാക്ഷസകഥ പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്നതും അദ്ദേഹംതന്നെയാണ്. ‘ദാശരഥി’ എന്ന പദം രാമന്റെ കുലത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പ്രതീഹാരിയുടെ തിടുക്കവും എടുത്തുപറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ‘തൂർണം’, ‘ദ്രുതം’, ‘ആശു’ എന്നിങ്ങനെ വേഗം കുറിക്കുന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾ ഒരേ സന്ദർഭത്തിൽ വരുന്നു; ഇതുകൊണ്ട് ഋഷിമാരുടെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ മറുപടിയും സംക്ഷിപ്തമാണ് — ‘പ്രവേശയ യഥാസുഖം’ (സുഖമായി കൊണ്ടുവരിക); അതിൽ താമസമോ സംശയമോ ഇല്ല. രാമൻ ആസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് സ്വയം അവരെ പൂജിക്കുന്നു; ഭൃത്യന്മാരെക്കൊണ്ടു ചെയ്യിക്കുന്നില്ല. ‘പ്രയതഃ’ എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിന്റെ സംയമത്തെയും ശുദ്ധിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആജ്ഞ ലഭിച്ച് ദ്വാരപാലകൻ പോയി എല്ലാവരെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവന്നു’ എന്നൊരു വാക്യം ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ഇവിടെ ബ്രാക്കറ്റിൽ ചേർക്കുന്നുണ്ട്; മൂലത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടില്ലെങ്കിലും സന്ദർഭത്തിൽനിന്ന് അതു മനസ്സിലാക്കാം. ആസനങ്ങളിൽ ‘യഥാർഹം’ (യഥായോഗ്യം) ഇരുന്നു എന്നത് പ്രായത്തിന്റെയും തപസ്സിന്റെയും ക്രമം പാലിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
രാമൻ കുശലം ചോദിച്ചപ്പോൾ ശിഷ്യന്മാരോടും മുൻനടക്കുന്നവരോടും കൂടിയ, വേദജ്ഞരായ ആ മഹർഷിമാർ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹുവായ രഘുനന്ദനാ, ഞങ്ങൾക്ക് എല്ലായിടത്തും ക്ഷേമംതന്നെ. ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങയെ ക്ഷേമത്തോടെ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിച്ചവനായി ഞങ്ങൾ കാണുന്നു. ഭാഗ്യവശാൽ ലോകങ്ങളെ കരയിച്ചവനായ രാവണൻ അങ്ങയാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു. പുത്രപൗത്രന്മാരോടുകൂടിയ ആ രാവണൻ അങ്ങേക്ക് ഒരു ഭാരമേ ആയിരുന്നില്ല; വില്ലേന്തിയ അങ്ങേക്ക് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കാൻ കഴിയും, സംശയമില്ല. ഭാഗ്യവശാൽ രാക്ഷസേശ്വരനെ വധിച്ച് സീതയോടൊപ്പം വിജയിയായി നിൽക്കുന്ന അങ്ങയെ ഇന്നു ഞങ്ങൾ കാണുന്നു; ഹിതകാരിയായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടും അമ്മമാരോടും സഹോദരന്മാരോടും കൂടിയ അങ്ങയെ ഞങ്ങൾ കാണുന്നു.’ പിന്നീട് അവർ വധിക്കപ്പെട്ട ഓരോ രാക്ഷസനെയും ഓർമിക്കുന്നു — പ്രഹസ്തൻ, വികടൻ, വിരൂപാക്ഷൻ, മഹോദരൻ, അജയ്യനായ അകമ്പനൻ. ലോകത്തിൽ ആരുടെ ശരീരവലിപ്പത്തെക്കാൾ വലിയ വലിപ്പം വേറെയില്ലയോ, ആ കുംഭകർണനും യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ, ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ എന്നീ മഹാവീര്യരായ നിശാചരന്മാരും വധിക്കപ്പെട്ടു. കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരും ഭയങ്കരരൂപികളുമായ കുംഭനും നികുംഭനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. കാലനെയും അന്തകനെയും യമനെയുംപോലെയുള്ള യുദ്ധോന്മത്തനും മത്തനും, ബലവാനായ യജ്ഞകോപനും, ധൂമ്രാക്ഷനും — ശസ്ത്രാസ്ത്രങ്ങളിൽ പാരംഗതരായ ഇവർ ഘോരമായ സംഹാരം നടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, അന്തകനെപ്പോലെയുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അങ്ങ് അവരെ വധിച്ചു. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ഋഷിമാരുടെ ഹർഷവും കൃതജ്ഞതയും വെളിപ്പെടുന്നു. പേരുകളുടെ ഈ നീണ്ട പട്ടിക യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ സാരം ചുരുക്കി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ രണ്ടു കാണ്ഡങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരു സന്ധി നിർമിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ഋഷിമാർ ആദ്യം രാമന്റെ ക്ഷേമം ചോദിക്കുന്നു, പിന്നീടു ശത്രുക്കളുടെ നാശം എണ്ണിപ്പറയുന്നു — കൃതജ്ഞതയുടെ ഈ ക്രമവും ശിഷ്ടാചാരത്തിനു ചേർന്നതാണ്. ഋഷിമാരുടെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു തട്ടുകൾ കാണാം. ഒന്നാമത് — രാമന്റെ സ്വന്തം ക്ഷേമം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിജയം, കുടുംബത്തോടുള്ള പുനസ്സമാഗമം. രണ്ടാമത് — രാവണന്റെ വധം; ‘ലോകരാവണൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവൻ ലോകത്തെ പീഡിപ്പിച്ചവനാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവന്റെ പേരുതന്നെ ‘രാവയതി’ (കരയിക്കുന്നു) എന്ന ധാതുവിൽനിന്നുള്ള നിർവചനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മൂന്നാമത് — മറ്റു രാക്ഷസവീരന്മാരുടെ വധം; അവിടെ ഓരോരുത്തരുടെയും പേര് പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു. ‘നഹി ഭാരഃ സ തേ രാമ’ (രാമാ, അവൻ അങ്ങേക്ക് ഒരു ഭാരമായിരുന്നില്ല) എന്ന വാക്യത്തിൽ രാമന്റെ സാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വില്ലുകൊണ്ടു മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കാൻ കഴിവുള്ളവന് രാവണവധം നിസ്സാരംതന്നെ. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മാതൃഭിർഭ്രാതൃസഹിതം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അമ്മമാരുടെയും ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരുടെയും സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരോടും അമ്മമാരോടും കൂടി’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. കുംഭകർണനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘യസ്യ പ്രമാണാദ്വിപുലം പ്രമാണം നേഹ വിദ്യതേ’ (ഇവിടെ അവന്റെ വലിപ്പത്തെക്കാൾ വലിയ വലിപ്പം വേറെയില്ല) എന്ന ഉക്തി അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ അതിമഹത്ത്വം വർണിക്കുന്നു. ഈ പേരുകളെല്ലാം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിട്ടുള്ള യുദ്ധങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെ പ്രഹസ്തനെ നീലനും, അകമ്പനനെ ഹനുമാനും, അതികായനെ ലക്ഷ്മണനും വധിച്ചതായി പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇവിടെയാകട്ടെ വിജയം മുഴുവൻ രാമന്റേതുതന്നെ എന്ന് ഋഷിമാർ പറയുന്നു, കാരണം സേനയുടെ വിജയം സേനാപതിയുടെതന്നെ വിജയമാണ്. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സധനുസ്ത്വം ഹി ലോകാംസ്ത്രീന്വിജയേഥാഃ’ (വില്ലേന്തിയ അങ്ങ് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കും) എന്ന വാക്യംകൊണ്ട് ഋഷിമാർ രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആറും ഏഴും സർഗങ്ങളിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ പരാക്രമവർണനയാൽ ഇതു പിന്നീട് ഉറപ്പിക്കപ്പെടും. ‘അന്തകപ്രതിമൈർബാണൈഃ’ (അന്തകനെപ്പോലെയുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട്) എന്ന ഉപമ രാമന്റെ ശരങ്ങൾ ഒരിക്കലും പാഴാകാത്തവയാണെന്നു കാണിക്കുന്നു.
ഋഷിമാർ തുടർന്നു പറയുന്നു: ‘ദേവന്മാർക്ക് വധിക്കാൻ കഴിയാത്ത രാക്ഷസേന്ദ്രനുമായി അങ്ങ് ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു, വിജയവും നേടി — അതു ഭാഗ്യംതന്നെ. യുദ്ധത്തിൽ ആ രാവണന്റെ പരാജയം അത്ര വലിയ കാര്യമൊന്നുമല്ല; എന്നാൽ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനെത്തിയ രാവണപുത്രൻ വധിക്കപ്പെട്ടത് ഭാഗ്യംതന്നെ. കാലനെപ്പോലെ പാഞ്ഞടുത്ത ആ ദേവശത്രുവിൽനിന്ന് അങ്ങ് മോചിതനായി, വിജയവും അങ്ങു നേടി. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട് ഞങ്ങളെല്ലാവരും അങ്ങയെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു; അവൻ സർവഭൂതങ്ങൾക്കും വധിക്കാൻ കഴിയാത്തവനും യുദ്ധത്തിൽ മഹാമായാവിയുമായിരുന്നു. അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് ഞങ്ങൾക്കു വിസ്മയമുണ്ടായി. രഘുകുലത്തെ വളർത്തുന്നവനേ, ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഇവരും മറ്റനേകം വീരരായ രാക്ഷസന്മാരും അങ്ങയാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു. ശത്രുക്കളെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്ന കാകുത്സ്ഥാ, പുണ്യവും സൗമ്യവുമായ ഈ അഭയദക്ഷിണ ലോകത്തിനു നൽകി, ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങ് വിജയത്താൽ ശോഭിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘അഭയദക്ഷിണ’ എന്ന രൂപകം ശ്രദ്ധേയമാണ് — യജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനം ദക്ഷിണ നൽകുന്നു; രാമന്റെ യുദ്ധയജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനം ലോകത്തിന് അഭയം ദക്ഷിണയെന്നപോലെ നൽകപ്പെട്ടു. ഇന്ദ്രജിത്തിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ പ്രത്യേക പ്രശംസതന്നെയാണ് തുടർന്നുവരുന്ന ചോദ്യത്തിന്റെ വിത്ത്; കാരണം ഇതുകേട്ട് രാമൻതന്നെ വിസ്മയിക്കുന്നു. രാവണന്റെ വധത്തെക്കാൾ രാവണപുത്രന്റെ വധമാണ് വലുത് എന്നാണ് ഋഷിമാരുടെ മതം; അതിന്റെ കാരണം ഈ കാണ്ഡത്തിൽ മുഴുവൻ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നുണ്ട്. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദേവതാനാം അവധ്യേന’ (ദേവന്മാർക്കു വധിക്കാൻ കഴിയാത്ത) എന്നത് രാവണന്റെ വിശേഷണമാണ് — വരത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൻ ദേവന്മാർക്കു വധിക്കാൻ കഴിയാത്തവനായിരുന്നു; അതിനാൽ മനുഷ്യനായ രാമനാൽത്തന്നെ അവൻ വധിക്കപ്പെടേണ്ടിയിരുന്നു; ഈ വിഷയം മുന്നോട്ടു വിസ്തരിച്ചു വരും. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഋഷിമാർ വ്യക്തമായൊരു താരതമ്യം നടത്തുന്നു — രാവണന്റെ പരാജയം ‘ന കിഞ്ചിത്’ (ഒന്നുമല്ല), ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധമാകട്ടെ ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യംകൊണ്ടു മാത്രം സംഭവിച്ചത്). ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കാലസ്യേവാഭിധാവതഃ’ (കാലനെപ്പോലെ പാഞ്ഞടുക്കുന്ന) എന്ന ഉപമ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഭയങ്കരത കാണിക്കുന്നു; ‘മുക്തഃ’ (മോചിതൻ) എന്ന പദം നാഗപാശത്തിൽനിന്നുള്ള മോചനം എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു; അതു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ആ സന്ദർഭത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മഹാമായാധരഃ’ (മഹാമായാവി) എന്ന വിശേഷണം, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെപ്പോലും മോഹിപ്പിച്ച അവന്റെ അദൃശ്യയുദ്ധത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.
ആത്മസംസ്കാരം നേടിയ ആ മുനിമാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ അത്യധികം വിസ്മയിച്ച് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാന്മാരേ, മഹാവീര്യരായ നിശാചരൻ കുംഭകർണനെയും രാവണനെയും മറികടന്ന് നിങ്ങൾ എന്തിനാണ് രാവണപുത്രനെ പ്രശംസിക്കുന്നത്? മഹോദരനെയും പ്രഹസ്തനെയും രാക്ഷസനായ വിരൂപാക്ഷനെയും, ജയിക്കാനാവാത്ത മത്തനെയും ഉന്മത്തനെയും, ദേവാന്തകനെയും നരാന്തകനെയും — ഈ മഹാവീരന്മാരെയെല്ലാം മറികടന്ന് എന്തിനു രാവണപുത്രനെ പ്രശംസിക്കുന്നു? അതികായനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും നിശാചരനായ ധൂമ്രാക്ഷനെയും മറികടന്ന് എന്തിനു രാവണപുത്രനെ പ്രശംസിക്കുന്നു? അവന്റെ പ്രഭാവം എങ്ങനെയുള്ളതായിരുന്നു, ബലം എന്തായിരുന്നു, പരാക്രമം എന്തായിരുന്നു, ഏതു കാരണത്താലാണ് ഇവൻ രാവണനെക്കാൾ മികച്ചുനിൽക്കുന്നത്? എനിക്കു കേൾക്കാൻ അർഹതയുണ്ടെങ്കിൽ, അതു രഹസ്യമല്ലെങ്കിൽ, പറഞ്ഞുതരണം — ഞാൻ ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല, കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയാണ്. അവൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും എങ്ങനെ ജയിച്ചു, എങ്ങനെ വരങ്ങൾ നേടി? പുത്രൻ എങ്ങനെ ബലവാനായി, അവന്റെ പിതാവായ രാവണൻ എന്തുകൊണ്ട് അങ്ങനെ ആയില്ല?’ അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിൽ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘മഹായുദ്ധത്തിൽ പിതാവിനെക്കാളും മികച്ചവനും ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവനുമായി ആ രാക്ഷസൻ എങ്ങനെയായി, വരങ്ങൾ എങ്ങനെ നേടി — അതെല്ലാം ഇന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞാലും, മുനീന്ദ്രാ.’ ‘അതിക്രമ്യ … കിം പ്രശംസഥ രാവണിം’ (… മറികടന്ന് എന്തിനു രാവണപുത്രനെ പ്രശംസിക്കുന്നു) എന്ന പാദം മൂന്നുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ ആശ്ചര്യം ദൃഢമാകുന്നു. ‘ന ഖല്വാജ്ഞാപയാമി വഃ’ (ഞാൻ നിങ്ങളെ ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല) എന്നതു രാമന്റെ വിനയമാണ്; രാജാവായിട്ടും അദ്ദേഹം ഋഷിമാരെ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യത്തോടെയാണ് അഗസ്ത്യന്റെ ദീർഘമായ കഥ ആരംഭിക്കുന്നത്. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം മുതൽ രാമൻ ഋഷിമാർ പറഞ്ഞ പേരുകൾതന്നെ വീണ്ടും എണ്ണുന്നു, പക്ഷേ ചോദ്യരൂപത്തിൽ — അതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിസ്മയത്തിന്റെ സ്വഭാവം. അവരെ അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടുണ്ട്, അതിനാൽ അവരുടെ ബലം അദ്ദേഹത്തിനറിയാം; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിനുള്ള അധികപ്രശംസ അദ്ദേഹത്തിനു വിചിത്രമായി തോന്നുന്നത്. മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ — പ്രഭാവം, ബലം, പരാക്രമം — തുടർന്ന് കാരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ പിതാവും പുത്രനും തമ്മിലുള്ള താരതമ്യവും ചോദ്യവിഷയമാകുന്നു — ലോകത്തിൽ പുത്രൻ പിതാവിനെക്കാൾ മികച്ചവനാകുന്നത് അപൂർവമാണല്ലോ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അഗസ്ത്യൻ രാവണന്റെ കുലകഥ ആദിമുതൽ പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു; ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കഥയാകട്ടെ പല സർഗങ്ങൾക്കു ശേഷമേ വരൂ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥