സർഗ്ഗം
പുലസ്ത്യന്റെ ഗുണവർണനയും വിശ്രവസ്സിന്റെ ജനനവും
അഗസ്ത്യന്റെ ആമുഖം, പുലസ്ത്യന്റെ തപസ്സ്, കന്യകമാർ വരുത്തുന്ന വിഘ്നം, പുലസ്ത്യന്റെ ശാപം, തൃണബിന്ദുവിന്റെ പുത്രിയുടെ ഗർഭം, കന്യാദാനം, വിശ്രവസ്സിന്റെ ജനനം
മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയും കുംഭയോനിയുമായ അഗസ്ത്യൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘കുംഭയോനി’ എന്ന പേര് അഗസ്ത്യന്റെ ജനനകഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം കലശത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവനാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘രാമാ, ആ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മഹത്തായ തേജസ്സും ബലവും എങ്ങനെയുണ്ടായി എന്നു കേട്ടാലും — അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ശത്രുക്കളെ കൊന്നതും, സ്വയം ശത്രുക്കൾക്കു വധിക്കാൻ കഴിയാത്തവനായതും. അതു പറയുന്നതിനുമുമ്പ് ആദ്യം രാവണന്റെ കുലവും ജനനവും അവനു ലഭിച്ച വരദാനവും ഞാൻ അങ്ങയോടു പറയാം.’ രാമന്റെ ചോദ്യത്തിന് അഗസ്ത്യൻ നേരിട്ട് ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല, മറിച്ച് മൂലത്തിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു; കാരണം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബലം അവന്റെ കുലത്തിന്റെയും വരത്തിന്റെയും പരിണാമമാണ്. ഈ ശൈലി പുരാണകഥകളുടെ സ്വഭാവമാണ് — കഥയുടെ മൂലം അറിഞ്ഞാൽ മാത്രമേ ഫലം ശരിയായി മനസ്സിലാകൂ. ‘താവത്’ (ആദ്യം) എന്ന പദം ഈ ദീർഘമായ കഥ പല സർഗങ്ങളിലായി വിസ്തരിക്കുമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വാസ്തവത്തിൽ രാവണന്റെ ചരിതം പല സർഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞതിനുശേഷമേ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വിഷയത്തിലെത്തുന്നുള്ളൂ. അഗസ്ത്യൻ സ്വയം ഒരു ഋഷിയാണ്; അതിനാൽ ഒരു ഋഷിവംശത്തിന്റെ കഥ പറയുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന് ഉചിതംതന്നെ.
പണ്ട് കൃതയുഗത്തിൽ പ്രജാപതിയായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനും പ്രഭുവുമായ പുലസ്ത്യൻ എന്നൊരു ബ്രഹ്മർഷി ഉണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ പിതാമഹനെപ്പോലെതന്നെയായിരുന്നു. ധർമംകൊണ്ടും ശീലംകൊണ്ടുമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയാൻ സാധ്യമല്ല; ‘പ്രജാപതിയുടെ പുത്രൻ’ എന്നു പറഞ്ഞാൽത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിചയമായി — ‘ഇത്രയും പരിചയം നൽകിയാൽ മതിയാകും’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനായതിനാൽ അദ്ദേഹം ദേവന്മാർക്കു പ്രിയനായിരുന്നു; നിർമലമായ ഗുണങ്ങളാൽ ആ മഹാമതി സർവലോകത്തിനും ഇഷ്ടനായിരുന്നു. ധർമാനുഷ്ഠാനത്തിനായി അദ്ദേഹം മഹാഗിരിയായ മേരുവിന്റെ പാർശ്വത്തിലുള്ള തൃണബിന്ദുവിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ചെന്നു വസിച്ചു. രാക്ഷസരാജന്റെ കുലവും മൂലത്തിൽ പവിത്രമായ ബ്രാഹ്മണകുലംതന്നെയാണെന്നു വ്യക്തമാക്കാനായി ഇവിടെ രാവണന്റെ പിതാമഹന്റെ മഹത്ത്വം പ്രത്യേകം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘എണ്ണിപ്പറയാൻ കഴിയില്ല’ എന്ന അതിശയോക്തി ഗുണങ്ങളുടെ അനന്തതയെ കാണിക്കുന്നു. തൃണബിന്ദു ഒരു രാജർഷിയാണ്; ദേവന്മാർപോലും സഞ്ചരിക്കുന്ന മേരുപർവതത്തിന്റെ സമീപത്താണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമം. പുലസ്ത്യന്റെ ‘ധർമപ്രസംഗം’ എന്നാൽ ധർമാചരണമെന്ന ലക്ഷ്യം — തപസ്സു ചെയ്യാനാണ് അദ്ദേഹം അവിടെ പോയത്, വിനോദത്തിനല്ല. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മുനിപുംഗവൻ’ (മുനിശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു.
സ്വാധ്യായത്തിൽ മുഴുകി ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച ആ ധർമാത്മാവ് അവിടെ തപസ്സു ചെയ്തു. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തി കന്യകമാർ വിഘ്നമുണ്ടാക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഋഷിമാരുടെയും നാഗങ്ങളുടെയും പുത്രിമാരും, രാജർഷിമാരുടെ പുത്രിമാരും, അപ്സരസ്സുകളും കളിച്ചുല്ലസിച്ചുകൊണ്ട് ആ പ്രദേശത്തെത്തി. എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ആസ്വദിക്കാവുന്നതായതിനാലും കാനനം രമണീയമായതിനാലും ആ കന്യകമാർ നിത്യവും അവിടെച്ചെന്നു കളിച്ചിരുന്നു. ദ്വിജനായ പുലസ്ത്യൻ വസിച്ചിരുന്ന ആ പ്രദേശം മനോഹരമായിരുന്നതിനാൽ അവർ പാടിയും വാദ്യങ്ങൾ വായിച്ചും നൃത്തം ചെയ്തും — കുറ്റമറ്റവരായിരുന്നിട്ടും — തപസ്വിയായ ആ മുനിയുടെ തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്തി. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ആ മഹാമുനി കോപിച്ചു പ്രഖ്യാപിച്ചു: ‘ഏതൊരുവൾ എന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വരുന്നുവോ, അവൾ ഗർഭം ധരിക്കും.’ മഹാത്മാവായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് അവരെല്ലാം ബ്രഹ്മശാപത്തെ ഭയന്ന് പിന്നീട് ആ പ്രദേശത്തേക്കു ചെന്നില്ല. എന്നാൽ രാജർഷിയായ തൃണബിന്ദുവിന്റെ പുത്രി അതു കേട്ടിരുന്നില്ല. ‘അനിന്ദിതാഃ’ (കുറ്റമറ്റവർ) എന്ന വിശേഷണം കന്യകമാർക്കു ദോഷമൊന്നുമില്ലായിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ കളിക്കാനായി മാത്രമാണു വന്നത്; എന്നിട്ടും തപസ്വിയുടെ ഏകാഗ്രതയ്ക്കു ഭംഗമുണ്ടായി. പുലസ്ത്യന്റെ ശാപവും വിചിത്രമാണ് — അവർ നശിച്ചുപോകട്ടെ എന്നല്ല അദ്ദേഹം ശപിക്കുന്നത്; മറിച്ച് അവരുടെ ഗർഭധാരണം ലജ്ജയ്ക്കു കാരണമാകുമെന്ന വിധത്തിൽ ഏർപ്പെടുത്തുന്നു; അങ്ങനെ അവർ സ്വയം അകന്നുനിൽക്കും. ഈ ശാപംതന്നെ പുലസ്ത്യവംശത്തിന്റെ വികാസത്തിനു കാരണമാകും — വിധിയുടെ ഗതി ഇങ്ങനെ വിചിത്രമാണ്. തൃണബിന്ദുവിന്റെ പുത്രി അതു കേൾക്കാതിരുന്നതും ദൈവത്തിന്റെ ഒരു പദ്ധതിപോലെ തോന്നുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വാധ്യായനിയതേന്ദ്രിയഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് പുലസ്ത്യന്റെ തപസ്സിന്റെ സ്വരൂപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വേദാധ്യയനവും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹവുമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖ്യകർമം. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ കന്യകമാരുടെ മൂന്നു വിഭാഗങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — ഋഷികന്യകമാർ, നാഗകന്യകമാർ, രാജർഷികന്യകമാർ; അവരോടൊപ്പം അപ്സരസ്സുകളും; ഇങ്ങനെ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലെയും കുമാരിമാർ അവിടെ എത്തുന്നു. പത്തും പതിനൊന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവരുടെ വരവിനുള്ള കാരണം രണ്ടുവിധത്തിൽ പറയുന്നു — ഋതുക്കളുടെ സുഖവും കാനനത്തിന്റെ രമണീയതയും, പിന്നെ പുലസ്ത്യന്റെ വാസസ്ഥലത്തിന്റെ സവിശേഷമായ മനോഹാരിതയും. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വ്യാജഹാര’ (പ്രഖ്യാപിച്ചു) എന്ന പദം ശാപത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം കാണിക്കുന്നു.
അവൾ ആശ്രമത്തിലെത്തി ഒട്ടും ഭയമില്ലാതെ ചുറ്റിനടന്നു; എന്നാൽ അവിടെ വന്നിരുന്ന ഒരു തോഴിയെയും അവൾ കണ്ടില്ല. ആ സമയത്ത് മഹാതേജസ്വിയും പ്രജാപതിപുത്രനും മഹർഷിയും തപസ്സുകൊണ്ടു ശുദ്ധനുമായ പുലസ്ത്യൻ അവിടെ സ്വാധ്യായം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ആ വേദധ്വനി കേട്ടും തപസ്സിന്റെ നിധിയായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടും അവളുടെ ദേഹം വിളറി; ശരീരത്തിൽ ഗർഭത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ വ്യക്തമായി പ്രകടമായി. തന്നിലുണ്ടായ ആ ദോഷം കണ്ട് അവൾ അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നയായി; ‘എനിക്കിതെന്തു സംഭവിച്ചു?’ എന്നു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ പിതാവിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ചെന്നുനിന്നു. അങ്ങനെയുള്ള അവളെ കണ്ട് തൃണബിന്ദു ചോദിച്ചു: ‘നിനക്കു ചേരാത്ത ഈ ശരീരരൂപം നീ എന്തിനു ധരിക്കുന്നു?’ ദീനയായ അവൾ കൈകൂപ്പി തപോധനനായ പിതാവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘അച്ഛാ, എനിക്ക് ഇങ്ങനെയൊരു രൂപം വരാൻ കാരണമെന്തെന്ന് എനിക്കറിയില്ല. പക്ഷേ, കുറച്ചുമുമ്പ് എന്റെ തോഴിമാരെ അന്വേഷിച്ച് ആത്മജ്ഞാനിയായ മഹർഷി പുലസ്ത്യന്റെ ദിവ്യമായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഞാൻ തനിച്ചു പോയിരുന്നു. അവിടെ ഒരു തോഴിയെയും ഞാൻ കണ്ടില്ല; എന്നാൽ എന്റെ രൂപത്തിനു വന്ന മാറ്റം കണ്ട് ഭയന്ന് ഞാൻ ഇങ്ങോട്ടു വന്നു.’ ഇവിടെ ‘വേദശ്രുതിം’ (വേദധ്വനി) എന്ന പദമാണു മുഖ്യം — കാഴ്ചയോടൊപ്പം വേദധ്വനി കേട്ടതും ഗർഭത്തിനു കാരണമായി; അതിനാലാണ് പുത്രന്റെ പേര് ‘വിശ്രവസ്സ്’ എന്നു മുന്നോട്ടു പറയുന്നത്. കന്യകയുടെ വാക്കുകളിൽ അവളുടെ നിർദോഷത വ്യക്തമാണ് — എന്തു സംഭവിച്ചുവെന്ന് അവൾക്കറിയില്ല; തോഴിമാരെ അന്വേഷിച്ചു പോയതേയുള്ളൂ. ‘പാണ്ഡുദേഹാ’ (വിളറിയ ദേഹമുള്ളവൾ) എന്ന പദം ഗർഭിണിയായ സ്ത്രീയുടെ വിളർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘മഞ്ഞളിപ്പു പടർന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. പിതാവിന്റെ ചോദ്യത്തിൽ കോപമില്ല, ഉത്കണ്ഠ മാത്രം; ഭയന്നിരിക്കുമ്പോഴും കന്യക സത്യം പറയുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തപസോ നിധിം’ (തപസ്സിന്റെ നിധി) എന്ന രൂപകംകൊണ്ട് പുലസ്ത്യൻ തപസ്സിന്റെ ഭണ്ഡാരംപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പിതുർഗത്വാഽഽശ്രമേ സ്ഥിതാ’ (പിതാവിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ചെന്നുനിന്നു) എന്ന വാക്യം കന്യകയുടെ ഭയവും വിനയവും കാണിക്കുന്നു — അവൾ പിതാവിന്റെ അടുത്ത് മൗനമായി നിൽക്കുന്നു, സ്വയം ഒന്നും പറയുന്നില്ല; പിതാവാണ് ആദ്യം ചോദിക്കുന്നത്. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ പിതാവു പറയുന്ന ‘അസദൃശം’ (ചേരാത്ത) എന്ന പദം അവളുടെ കന്യകാത്വത്തിനു വിരുദ്ധമായ രൂപത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘താത’ (അച്ഛാ) എന്ന സംബോധനയോടെ കന്യക പിതാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
തപസ്സുകൊണ്ടു പ്രകാശിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള രാജർഷി തൃണബിന്ദു ധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഇത് ഋഷിയുടെ കർമത്താൽ ഉണ്ടായതാണെന്ന് അദ്ദേഹം കണ്ടു — ഈ അവസ്ഥ പുലസ്ത്യന്റെ ശാപത്താലുണ്ടായതാണെന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. ആത്മജ്ഞാനിയായ മഹർഷിയുടെ ആ ശാപം അറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം പുത്രിയെയും കൂട്ടി പുലസ്ത്യന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, സ്വന്തം ഗുണങ്ങളാൽത്തന്നെ അലംകൃതയായ എന്റെ ഈ പുത്രിയെ, സ്വയം വന്നെത്തിയ ഭിക്ഷയായി സ്വീകരിച്ചാലും, മഹർഷേ. തപശ്ചര്യയിൽ മുഴുകി ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന അങ്ങയെ ഇവൾ നിത്യവും ശുശ്രൂഷിക്കും, സംശയമില്ല.’ അങ്ങനെ പറയുന്ന ധാർമികനായ രാജർഷിയെ കണ്ട്, കന്യകയെ സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആ ദ്വിജൻ ‘ശരി’ എന്നു പറഞ്ഞു. പുത്രിയെ നൽകിയശേഷം രാജാവ് സ്വന്തം ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങി. ആ കന്യകയും തന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ ഭർത്താവിനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ വസിച്ചു. അവളുടെ ശീലവും പെരുമാറ്റവും കണ്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ സംതൃപ്തനായി; പ്രീതനായ ആ മഹാതേജസ്വി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘ഭിക്ഷാം’ (ഭിക്ഷ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — തപസ്വിക്ക് കന്യക ഭിക്ഷയെന്ന നിലയിൽ നൽകപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ ദാനത്തിലും വിനയം കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. തൃണബിന്ദു കോപിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ധ്യാനത്തിലൂടെ സത്യം അറിഞ്ഞ് ധർമമാർഗം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു — പുത്രിയുടെ മാനം രക്ഷിക്കാൻ വിവാഹംതന്നെയാണ് ഉപായം. ‘ശ്രമ്യമാണേന്ദ്രിയസ്യ’ (ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന) എന്ന പദംകൊണ്ട് തപസ്സിനാൽ തളർന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു ശുശ്രൂഷ ആവശ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുലസ്ത്യന്റെ ‘ബാഢം’ (ശരി) എന്ന ഒറ്റവാക്കിലുള്ള മറുപടി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വീകാരത്തിന്റെ ലാളിത്യം കാണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ധ്യാനം വിവേശ’ (ധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജർഷിയുടെയും തപോബലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അന്തർദൃഷ്ടികൊണ്ട് അദ്ദേഹം കാരണം അറിയുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഗൃഹീത്വാ തനയാം’ (പുത്രിയെയും കൂട്ടി) — അദ്ദേഹം സ്വയം കന്യകയെ കൊണ്ടുപോകുന്നു, ദൂതനെ അയയ്ക്കുന്നില്ല; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദരത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വൈരേവ ഗുണൈർഭൂഷിതാം’ (സ്വന്തം ഗുണങ്ങളാൽത്തന്നെ അലംകൃത) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് പിതാവ് പുത്രിയുടെ നിർദോഷത വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു; ആഭരണങ്ങളില്ലാതെയും അവൾ ഗുണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാജാവ് സ്വന്തം ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു, കന്യക ഭർത്താവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ വസിക്കുന്നു — വിവാഹത്തിന്റെ വിധി ലളിതവും തപസ്വികൾക്ക് ഉചിതവുമാണ്.
‘സുന്ദരീ, നിന്റെ ഗുണസമ്പത്തിൽ ഞാൻ അത്യന്തം സംതൃപ്തനായിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ദേവീ, ഇന്നു ഞാൻ നിനക്ക് എനിക്കു തുല്യനായ ഒരു പുത്രനെ നൽകുന്നു — രണ്ടു വംശങ്ങളെയും വർധിപ്പിക്കുന്നവനും പൗലസ്ത്യൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനുമായവനെ. ഇവിടെ ഞാൻ അധ്യയനം ചെയ്യുമ്പോൾ എന്റെ വേദം നീ വിശേഷേണ കേട്ടതിനാൽ അവൻ വിശ്രവസ്സ് എന്ന പേരുള്ളവനാകും, സംശയമില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആ ദേവി ഹർഷഭരിതമായ അന്തരാത്മാവോടെ, അധികം താമസിയാതെ വിശ്രവസ്സ് എന്ന പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനും യശസ്സും ധർമവും ഉള്ളവനുമായ പുത്രനെ. അവൻ വേദജ്ഞനും സമദർശിയും വ്രതാചാരങ്ങളിൽ നിരതനുമായിത്തീർന്നു; പിതാവിനെപ്പോലെ തപസ്സോടുകൂടിയ മുനിയായി വിശ്രവസ്സ് വളർന്നു. നാമനിർവചനം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ‘വി + ശ്രു’ എന്ന ധാതുവിൽനിന്ന്, വിശേഷേണ കേൾക്കപ്പെട്ട വേദം എന്ന അർഥത്തിൽ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘വിശ്രവസ്സ് അഥവാ വിശ്രവണൻ’ എന്നു രണ്ടു പേരുകൾ നൽകുന്നു. ‘ഉഭയോർവംശകർതാരം’ (രണ്ടു വംശങ്ങളെയും വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പുത്രൻ പിതൃകുലത്തെയും മാതൃകുലത്തെയും വളർത്തുമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിശ്രവസ്സ് രാവണന്റെയും കുബേരന്റെയും പിതാവാകും; അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തോടെ രാവണവംശത്തിന്റെ രണ്ടാം തലമുറ സ്ഥാപിതമാകുന്നു. വിശ്രവസ്സിന്റെ ഗുണങ്ങൾ — വേദജ്ഞാനം, സമദർശിത്വം, വ്രതപാലനം — പുലസ്ത്യന്റെ ഗുണങ്ങൾക്ക് അനുരൂപമാണ്; അതിനാൽ പുത്രൻ പിതാവിനെപ്പോലെ എന്ന ഉക്തി അർഥവത്താണ്. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദേവി’ എന്ന സംബോധന പത്നിയോടുള്ള പുലസ്ത്യന്റെ ആദരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രഹൃഷ്ടേനാന്തരാത്മനാ’ (ഹർഷഭരിതമായ അന്തരാത്മാവോടെ) എന്നത് അവളുടെ ഹർഷമാണ്; കാരണം മുമ്പ് ലജ്ജയ്ക്കു കാരണമായിരുന്നത് ഇപ്പോൾ അഭിമാനത്തിനു കാരണമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥