॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 127-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരതരാമസമാഗമവും പുഷ്പകത്തെ മടക്കിയയയ്ക്കലും

അയോധ്യയിൽ സ്വാഗതത്തിനുള്ള ഒരുക്കം, വഴി വൃത്തിയാക്കൽ, മന്ത്രിമാരും അമ്മമാരും പൗരന്മാരും പുറപ്പെടുന്നു, നന്ദിഗ്രാമത്തിലെ കാത്തിരിപ്പ്, ഭരതന്റെ സംശയം, ഹനുമാന്റെ ആശ്വാസവാക്ക്, പുഷ്പകദർശനം, സഹോദരസമാഗമം, പാദുകകൾ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കൽ, പുഷ്പകത്തെ കുബേരന്റെ അടുത്തേക്ക് അയയ്ക്കൽ

പരമാനന്ദകരമായ വാർത്ത കേട്ട് സന്തുഷ്ടനായ സത്യവിക്രമനായ ഭരതൻ ശത്രുവീരന്മാരെ നിഗ്രഹിക്കുന്ന ശത്രുഘ്നനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘ശുദ്ധിയുള്ള ആളുകൾ നഗരത്തിലെ എല്ലാ ദേവതകളെയും ചൈത്യങ്ങളെയും സുഗന്ധമാലകളാലും വാദ്യങ്ങളാലും അർച്ചിക്കട്ടെ. സ്തുതികളും പുരാണങ്ങളും അറിയുന്ന സൂതന്മാരും എല്ലാ വൈതാളികന്മാരും (സ്തുതിപാഠകരും) എല്ലാ വാദ്യവിദഗ്ധരും എല്ലാ ഗണികമാരും രാജപത്നിമാരും മന്ത്രിമാരും സൈനികരും സൈനികരുടെ സ്ത്രീകളും ബ്രാഹ്മണരും രാജന്യരോടുകൂടിയ ക്ഷത്രിയരും വ്യാപാരിസംഘങ്ങളുടെ തലവന്മാരും രാമന്റെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖം കാണാൻ പുറപ്പെടട്ടെ.’ ഭരതന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുവീരനാശകനായ ശത്രുഘ്നൻ ആയിരക്കണക്കിനു തൊഴിലാളികളെ സംഘങ്ങളായി തിരിച്ച് നിയോഗിച്ചു: ‘താഴ്ന്നതും നിരപ്പില്ലാത്തതുമായ സ്ഥലങ്ങൾ നിരപ്പാക്കുക; നന്ദിഗ്രാമം മുതൽ ഇങ്ങോട്ടുള്ള വഴികൾ തടസ്സം നീക്കി വൃത്തിയാക്കുക; മഞ്ഞുപോലെ തണുത്ത വെള്ളംകൊണ്ട് നിലമെല്ലാം നനയ്ക്കുക. മറ്റുള്ളവർ എല്ലായിടത്തും മലരും പൂക്കളും വിതറട്ടെ. ശ്രേഷ്ഠനഗരത്തിലെ വീഥികളിൽ ഉയരത്തിൽ പതാകകൾ പാറട്ടെ. സൂര്യോദയത്തിനുമുമ്പ് ഭവനങ്ങൾ മാലകളാലും അഴിഞ്ഞ പൂക്കളാലും സ്വർണത്താലും അഞ്ചുനിറങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കട്ടെ. രാജവീഥി തിരക്കില്ലാത്തതാക്കാൻ നൂറുകണക്കിന് ആളുകൾ (പൂക്കൾ) വിതറാൻ നിയോഗിക്കപ്പെടട്ടെ.’ പിന്നെ ശത്രുഘ്നന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ അതു ചെയ്തു. ഇവിടെ നഗരം മുഴുവനുമുള്ള ഉത്സവത്തിന്റെ ചിത്രമാണ് — ദേവപൂജ, വഴി വൃത്തിയാക്കൽ, ജലസേചനം, പുഷ്പവൃഷ്ടി, പതാകകൾ, മാലകൾ, ജനത്തിരക്കിന്റെ നിയന്ത്രണം. ‘സൂര്യസ്യോദയനം പ്രതി’ (സൂര്യോദയത്തിനുമുമ്പ്) — നാളെ പ്രഭാതത്തിനുമുമ്പുതന്നെ എല്ലാം തയ്യാറാകണം. ‘വിഷ്ടി’ എന്നാൽ കൂലിക്കു നിയോഗിക്കപ്പെട്ട തൊഴിലാളികൾ; ‘ആയിരക്കണക്കിനു തൊഴിലാളികളുടെ വെവ്വേറെ സംഘങ്ങൾ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു. പതിനാലു വർഷം ഒരു ഉത്സവവും നടക്കാതിരുന്ന നഗരം ഇന്ന് ഒറ്റരാത്രികൊണ്ട് ഒരുങ്ങി. ഭരതന്റെ ആജ്ഞയിൽ ഒരു ക്രമം കാണാം — ആദ്യം ദേവതകൾ, പിന്നെ ഗുണിജനങ്ങൾ, പിന്നെ രാജകുലം, ഒടുവിൽ പ്രജകൾ. ഭരതൻ സ്വയം താപസനാണ്; എങ്കിലും രാമന്റെ സ്വാഗതം രാജോചിതമായിരിക്കണമെന്ന് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളിലെയും ആളുകളെ അദ്ദേഹം വിളിക്കുന്നു — രാജപുരുഷന്മാരെ മാത്രമല്ല, ഗായകരെയും നർത്തകികളെയും വ്യാപാരികളെയും സൈനികരുടെ ഭാര്യമാരെയും. ഇങ്ങനെ സമൂഹം മുഴുവൻ രാമന്റെ സ്വാഗതത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു. ശത്രുഘ്നനും സമർഥനായ സംഘാടകനാണ് — തൊഴിലാളികളെ സംഘങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ഓരോ സംഘത്തിന്റെയും ജോലി നിർദേശിക്കുന്നു. വഴി നിരപ്പാക്കലും ജലസേചനവും പൊടി തടയാൻ, പുഷ്പവൃഷ്ടി ശോഭയ്ക്ക്, പതാകകൾ ആഹ്ലാദം സൂചിപ്പിക്കാൻ. ‘രാജമാർഗമസംബാധം’ (രാജവീഥി തിരക്കില്ലാതെ) — ജനത്തിരക്കിൽ ആർക്കും ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടാകരുത് എന്ന ജാഗ്രത. ‘ശശിനിഭം മുഖം’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖം) — പതിനാലു വർഷമായി പ്രജകൾ രാമന്റെ മുഖം കണ്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനംതന്നെയാണ് അവർക്കു പരമമായ ഉത്സവം. ഇവിടെ വർണിച്ച വിഭാഗങ്ങളുടെ പട്ടിക അക്കാലത്തെ നഗരസമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയും കാണിക്കുന്നു. ‘ശുചയഃ’ (ശുദ്ധിയുള്ളവർ) — പൂജിക്കുന്നവർക്കു ശുചിത്വം ആവശ്യമാണ്.

ധൃഷ്ടി, ജയന്തൻ, വിജയൻ, സിദ്ധാർഥൻ, അർഥസാധകൻ, അശോകൻ, മന്ത്രപാലൻ, സുമന്ത്രൻ — ഈ എട്ടു മന്ത്രിമാർ കൊടികളോടുകൂടിയവയും നന്നായി അലങ്കരിച്ചവയുമായ ആയിരക്കണക്കിനു മദയാനകളുമായി പുറപ്പെട്ടു. മറ്റുചിലർ സ്വർണക്കച്ചകെട്ടിയ പിടിയാനകളിലും ആനകളോടൊപ്പവും പുറപ്പെട്ടു; മഹാരഥന്മാർ കുതിരകളിലും രഥങ്ങളിലും. ശക്തിയും ഋഷ്ടിയും പാശവും കയ്യിലേന്തിയ, കൊടികളും പതാകകളുമുള്ള ആയിരക്കണക്കിനു (യോദ്ധാക്കളാലും), മുഖ്യരും അതിമുഖ്യരുമായ (സവാരിക്കാർ) കയറിയ ആയിരക്കണക്കിനു കുതിരകളാലും, ആയിരക്കണക്കിനു കാലാളുകളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് വീരന്മാർ പോയി. പിന്നെ ദശരഥന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരും വാഹനങ്ങളിൽ കയറി, കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും മുന്നിൽ നിർത്തി പുറപ്പെട്ടു; കൈകേയിയോടൊപ്പം എല്ലാവരും നന്ദിഗ്രാമത്തിലെത്തി. ‘കൈകേയ്യാ സഹിതാഃ’ (കൈകേയിയോടൊപ്പം) എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ വനവാസത്തിനു കാരണമായ കൈകേയിയും ഇന്ന് അദ്ദേഹത്തെ സ്വാഗതം ചെയ്യാൻ പോകുന്നു; അയോധ്യയിലെ രാജകുലം വീണ്ടും ഒന്നായി. മന്ത്രിമാരുടെ പേരുകൾ ബാലകാണ്ഡത്തിലും അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലും ദശരഥന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ വരുന്നുണ്ട്; രാമനെ വനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയ സാരഥിയാണ് സുമന്ത്രൻ. പതിനാറാം ശ്ലോകം ‘കൈകേയ്യാ സഹിതാഃ സർവാ നന്ദിഗ്രാമമുപാഗമൻ’ എന്ന ഒരൊറ്റ അർധം മാത്രമാണ്; അതിനുമുമ്പ് പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം അവസാനിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ‘ദ്വിജാതിമുഖ്യൈഃ…’ എന്നു പുതിയ ആരംഭം. സേനയുടെ വർണന വിജയിയായ രാജാവിന്റെ സ്വാഗതത്തിന്റെ രാജകീയവൈഭവം കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ വർണിച്ച സേന യുദ്ധത്തിനല്ല, ബഹുമാനിക്കാനാണു പുറപ്പെടുന്നത്. ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും കാലാളുകളും — ചതുരംഗസേന സമ്പൂർണം. പിടിയാനകൾ സ്വർണക്കച്ചകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എല്ലായിടത്തും കൊടികളും പതാകകളും. അമ്മമാർ വാഹനങ്ങളിൽ പോകുന്നത് അവരുടെ വാർധക്യവും രാജമഹിഷീപദവിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൗസല്യയാണു മുന്നിൽ; കാരണം അവൾ രാമന്റെ അമ്മയും ജ്യേഷ്ഠമഹിഷിയുമാണ്. സുമന്ത്രൻ ഇന്നു രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ പോകുന്നു.

ധർമാത്മാവായ ഭരതൻ, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരാലും വ്യാപാരികളോടുകൂടിയ സംഘത്തലവന്മാരാലും മാലകളും മോദകങ്ങളും കയ്യിലേന്തിയ മന്ത്രിമാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശംഖുകളുടെയും ഭേരികളുടെയും നാദങ്ങളാലും സ്തുതിപാഠകരാലും അഭിനന്ദിക്കപ്പെട്ട്, ധർമജ്ഞനായ അദ്ദേഹം ആര്യന്റെ പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തി, വെളുത്ത മാലകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന വെൺകൊറ്റക്കുടയും രാജാക്കന്മാർക്കു യോജിച്ച സ്വർണാലങ്കൃതമായ വെളുത്ത രണ്ടു വെഞ്ചാമരങ്ങളും എടുത്തുകൊണ്ട്, ഉപവാസംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞവനും ദീനനും മരവുരിയും കറുത്ത മാൻതോലും ധരിച്ചവനുമായി, സഹോദരന്റെ ആഗമനം കേട്ട് അന്ന് ആദ്യമായി ആനന്ദം പ്രാപിച്ചവനായി, മഹാത്മാവായ അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം രാമനെ എതിരേൽക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ കുതിരകളുടെ കുളമ്പടിയൊച്ചകളാലും രഥചക്രങ്ങളുടെ ശബ്ദത്താലും ശംഖുകളുടെയും ദുന്ദുഭികളുടെയും നാദത്താലും ഭൂമി ഇളകിയതുപോലെയായി; ആനകളുടെ ചിന്നംവിളികളാലും ശംഖുദുന്ദുഭിനാദങ്ങളാലും എല്ലാം നിറഞ്ഞു. നഗരം മുഴുവൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിലെത്തി. ഭരതൻ സ്വയം താപസവേഷത്തിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു; രാമനുവേണ്ടി രാജചിഹ്നങ്ങൾ — കുടയും ചാമരങ്ങളും പാദുകകളും — മാത്രം വഹിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം രാജാവല്ല, ന്യാസം (ഏൽപ്പിച്ച മുതൽ) കാക്കുന്നവനാണ്. ‘തത്പൂർവം ഹർഷമാഗതഃ’ (അന്ന് ആദ്യമായി ആനന്ദം പ്രാപിച്ചവൻ) — പതിനാലു വർഷത്തിനിടയിൽ ആദ്യമായി അദ്ദേഹം സന്തോഷിച്ചു. ശംഖുദുന്ദുഭികളുടെ നാദം രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഒന്ന് കുതിരകളോടും രഥങ്ങളോടുമൊപ്പം, മറ്റേത് ആനകളോടൊപ്പം; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ശംഖദുന്ദുഭിനാദേന സഞ്ചചാലേവ മേദിനീ’ (ശംഖുദുന്ദുഭിനാദത്താൽ ഭൂമി ഇളകിയതുപോലെ) എന്ന അർധം എതിരേൽപ്പിനു ശേഷമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ മുമ്പും — ക്രമവ്യത്യാസം. പിന്നെ ഭരതൻ വായുപുത്രനായ ഹനുമാനെ നോക്കി ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇതു സഹോദരപ്രേമത്തിന്റെ ഉത്കർഷമാണ് — രാജലക്ഷ്മിയെ സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നിട്ടും ഭരതൻ രാമന്റെ സേവകനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നു. ഭരതന്റെ വേഷം ഇവിടെ വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു — ഉപവാസംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞവൻ, മരവുരി ധരിച്ചവൻ, ദീനൻ. രാജ്യത്തിന്റെ എല്ലാ ചിഹ്നങ്ങളും മുന്നിൽ പോകുന്നുണ്ടെങ്കിലും അദ്ദേഹം സ്വയം രാജവേഷം ധരിക്കുന്നില്ല. ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. പാദുകകൾ ശിരസ്സിലേന്തിക്കൊണ്ട് രാജ്യത്തിന്റെ സ്വാമി രാമൻതന്നെയാണെന്നും താൻ വാഹകൻ മാത്രമാണെന്നും അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു. മന്ത്രിമാർ മാലകളും മോദകങ്ങളും കയ്യിലേന്തുന്നു — ഇവ സ്വാഗതത്തിനുള്ള മംഗളദ്രവ്യങ്ങളാണ്. സ്തുതിപാഠകർ അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽത്തന്നെ. അയോധ്യ മുഴുവൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഒത്തുചേർന്നു.

‘വാനരസഹജമായ ചഞ്ചലചിത്തത നീ കാണിക്കുന്നില്ലല്ലോ? കാരണം ശത്രുതാപനനും ആര്യനുമായ കാകുത്സ്ഥൻ രാമനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന വാനരന്മാരെയും കാണുന്നില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഹനുമാൻ സത്യവിക്രമനായ ഭരതനോട് കാര്യം വ്യക്തമാക്കിക്കൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭരദ്വാജന്റെ പ്രസാദത്താൽ, എപ്പോഴും ഫലം നൽകുന്നവയും പൂത്തുനിൽക്കുന്നവയും തേൻ ചൊരിയുന്നവയും മദിച്ച വണ്ടുകളുടെ മൂളലുള്ളവയുമായ വൃക്ഷങ്ങൾ കണ്ടെത്തി വാനരന്മാർ അവിടെ തങ്ങിപ്പോയി. ശത്രുതാപനാ, വാസവനായ ഇന്ദ്രനും ആ ഭരദ്വാജന് ഇങ്ങനെ ഒരു വരം നൽകിയിരുന്നു; അതിനാൽ സൈന്യത്തോടുകൂടിയ രാമന് എല്ലാ ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആതിഥ്യം ഒരുക്കി. സന്തുഷ്ടരായ വനവാസികളുടെ ഭയങ്കരമായ ആരവം കേൾക്കുന്നു; ആ വാനരസേന ഗോമതീനദി കടക്കുകയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. സാലവനത്തിനു നേരെ ഉയർന്ന പൊടിമഴ നോക്കൂ — വാനരന്മാർ രമണീയമായ സാലവനത്തെ ഇളക്കുകയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ഇതാ ദൂരെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ആ വിമാനം കാണുന്നു — ബ്രഹ്മാവ് മനസ്സുകൊണ്ടു നിർമിച്ച ദിവ്യമായ പുഷ്പകം; മഹാത്മാവായ രാമൻ ബന്ധുക്കളോടുകൂടിയ രാവണനെ കൊന്നു നേടിയത്; ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, മനസ്സിന്റെ വേഗമുള്ള രാമന്റെ വാഹനം; ധനദന്റെ (കുബേരന്റെ) പ്രസാദത്താൽ ദിവ്യമായത്. ഇതിലാണ് വീരന്മാരായ രാഘവസഹോദരന്മാർ ഇരുവരും വൈദേഹിയോടൊപ്പം, മഹാതേജസ്വിയായ സുഗ്രീവനും രാക്ഷസനായ വിഭീഷണനും.’ അപ്പോൾ ‘ഇതാ രാമൻ’ എന്ന് ഉറക്കെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സ്ത്രീകളുടെയും കുട്ടികളുടെയും യുവാക്കളുടെയും വൃദ്ധരുടെയും ആഹ്ലാദത്തിൽനിന്നുയർന്ന ആരവം സ്വർഗത്തെ സ്പർശിച്ചു. ‘കാപേയീ ചലചിത്തതാ’ (വാനരസഹജമായ ചഞ്ചലചിത്തത) എന്നതു ഭരതന്റെ ഭയമാണ് — ദീർഘകാലം കാത്തിരുന്നവന്റെ മനസ്സ് ഒരു നിമിഷത്തെ താമസംപോലും സഹിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ പ്രിയം പറഞ്ഞവനെപ്പോലും അദ്ദേഹം സംശയിക്കുന്നു. ‘ശ്രീരാമൻ വരുന്നുവെന്ന് ഒരു കള്ളവാർത്ത പരത്തിയതല്ലല്ലോ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ഇതു വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി തെളിവുകളിലൂടെ ക്രമമായി വളരുന്നു — ആദ്യം കാരണം (വാനരന്മാരുടെ ഫലഭക്ഷണം), പിന്നെ ശബ്ദം, പിന്നെ പൊടി, ഒടുവിൽ വിമാനത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷദർശനം. ദൂരെനിന്നു വരുന്ന സൈന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സ്വാഭാവികമായ അനുഭവക്രമമാണിത്. ‘ബ്രഹ്മനിർമിതം’ — പുഷ്പകം ബ്രഹ്മാവോ വിശ്വകർമാവോ മനസ്സുകൊണ്ടു നിർമിച്ചത്. ‘പശ്യ’ (നോക്കൂ) — ഹനുമാൻ ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടിയെ ആ ദിക്കിലേക്കു നയിക്കുന്നു — ആദ്യം ചെവികൊണ്ട്, പിന്നെ കണ്ണുകൊണ്ട്. ഭരദ്വാജന്റെ ആതിഥ്യമാണ് വാനരന്മാരുടെ താമസത്തിനു കാരണം, അസത്യമല്ല. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ധൈര്യവും വാക്ചാതുര്യവും വീണ്ടും കാണാം — ഭരതന്റെ സംശയത്തിൽ അദ്ദേഹം കോപിക്കുന്നില്ല; തെളിവുകൾ കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ ആഹ്ലാദാരവം — സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും യുവാക്കളും വൃദ്ധരും എല്ലാവരും ‘രാമോഽയം’ (ഇതാ രാമൻ) എന്ന് ഉറക്കെ പറയുന്നു; അവരുടെ ശബ്ദം സ്വർഗത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു. വിമാനത്തിന്റെ വർണനയിൽ ഹനുമാൻ അതിന്റെ ചരിത്രവും പറയുന്നു — ബ്രഹ്മാവ് നിർമിച്ചത്, കുബേരനു നൽകിയത്, രാവണൻ അപഹരിച്ചത്, രാമൻ ജയിച്ചെടുത്തത്. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ വിജയം എത്ര മഹത്താണെന്നു ഭരതന് അറിയാൻ കഴിയുന്നു. ‘ഏതസ്മിൻ’ (ഇതിൽ) — വിരൽചൂണ്ടി കാണിക്കുന്നതുപോലെ — ഈ വിമാനത്തിൽത്തന്നെയാണ് എല്ലാ വീരന്മാരും. ഭരതന്റെ സംശയവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെതന്നെ ലക്ഷണമാണ് — കൂടുതൽ പ്രിയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ കൂടുതൽ ഭയവും അനുഭവിക്കുന്നു.

എല്ലാ ആളുകളും രഥങ്ങളിൽനിന്നും ആനകളിൽനിന്നും കുതിരകളിൽനിന്നും ഇറങ്ങി നിലത്തുനിന്ന്, ആകാശത്തിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വിമാനത്തിലിരിക്കുന്ന രാമനെ കണ്ടു. കൈകൂപ്പി, സന്തോഷത്തോടെ, രാഘവന്റെ നേരെ മുഖം തിരിച്ച് ഭരതൻ യഥാവിധി അർഘ്യം, പാദ്യം തുടങ്ങിയവയാൽ രാമനെ പൂജിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് മനസ്സുകൊണ്ടു സൃഷ്ടിച്ച വിമാനത്തിൽ, വിശാലവും നീണ്ടതുമായ കണ്ണുകളുള്ള ഭരതജ്യേഷ്ഠൻ വജ്രായുധമേന്തിയ ദേവേന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ വിമാനത്തിന്റെ മുകളിൽ ഇരിക്കുന്ന സഹോദരനായ രാമനെ, മേരുവിൽ നിൽക്കുന്ന സൂര്യനെയെന്നപോലെ, ഭരതൻ കുമ്പിട്ടു വന്ദിച്ചു. പിന്നെ രാമന്റെ അനുവാദത്തോടെ ഹംസങ്ങളോടുകൂടിയ, അനുപമവും മഹാവേഗമുള്ളതുമായ ആ വിമാനം ഭൂതലത്തിലിറങ്ങി. ആ വിമാനത്തിൽ കയറ്റപ്പെട്ട സത്യവിക്രമനായ ഭരതൻ രാമന്റെ അടുത്തെത്തി സന്തോഷത്തോടെ വീണ്ടും അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം കണ്ണിൽപ്പെട്ട ആ ഭരതനെ കാകുത്സ്ഥൻ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് മടിയിലിരുത്തി സന്തോഷത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. പിന്നെ ശത്രുതാപനനായ ഭരതൻ ലക്ഷ്മണന്റെയും വൈദേഹിയുടെയും അടുത്തുചെന്ന് പ്രീതിയോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു; സ്വന്തം പേരും പറഞ്ഞു. കൈകേയീപുത്രൻ സുഗ്രീവനെയും ജാംബവാനെയും അംഗദനെയും മൈന്ദനെയും ദ്വിവിദനെയും നീലനെയും ഋഷഭനെയും സുഷേണനെയും നളനെയും ഗവാക്ഷനെയും ഗന്ധമാദനനെയും ശരഭനെയും പനസനെയും ചുറ്റുംനിന്ന് ആലിംഗനം ചെയ്തു. ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ആ വാനരന്മാർ മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ഭരതനോടു കുശലം ചോദിച്ചു. ധർമിഷ്ഠരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാജപുത്രൻ ഭരതൻ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പറഞ്ഞു: ‘സുഗ്രീവാ, ഞങ്ങൾ നാലുപേർക്ക് നീ അഞ്ചാമത്തെ സഹോദരനാണ്; സൗഹൃദത്തിൽനിന്നാണ് മിത്രം ഉണ്ടാകുന്നത്; അപകാരം ശത്രുവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.’ വിഭീഷണനോടും അദ്ദേഹം സാന്ത്വനവാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഭാഗ്യവശാൽ നിന്റെ സഹായത്തോടെ അതിദുഷ്കരമായ കർമം സാധിച്ചു.’ അപ്പോൾ വീരനായ ശത്രുഘ്നനും ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് വിനയത്തോടെ സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു. ‘നാമ ചാബ്രവീത്’ (പേരും പറഞ്ഞു) — ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ പത്നിയോട് ഇളയവർ പാലിക്കേണ്ട ശിഷ്ടാചാരമനുസരിച്ച്, ഭരതൻ സീതയെ നമസ്കരിച്ച് സ്വന്തം പേരു പറയുന്നു. ‘പഞ്ചമോ ഭ്രാതാ’ (അഞ്ചാമത്തെ സഹോദരൻ) എന്നതു സുഗ്രീവനു വലിയ ബഹുമതിയാണ് — ഭരതൻ അദ്ദേഹത്തെ രാജകുലത്തിലെ അംഗമായി കരുതുന്നു. ദേവവിമാനങ്ങളെപ്പോലെ വിമാനം ‘ഹംസയുക്തം’ (ഹംസങ്ങളോടുകൂടിയത്) ആണ്. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ മുപ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം ‘തതോ രാമാഭ്യനുജ്ഞാതം തദ്വിമാനമനുത്തമം’ (പിന്നെ രാമന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ച ആ അനുപമമായ വിമാനം) എന്നാണ്; അറുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകവും അതേ അർധത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ മനുഷ്യരൂപം ധരിക്കുന്നത് — അയോധ്യാവാസികൾ ഭയപ്പെടാതിരിക്കാൻ. ഈ ഭാഗത്താണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. ആദ്യം ഭരതൻ ദൂരെനിന്ന് അർഘ്യംകൊണ്ടു പൂജിക്കുന്നു, പിന്നെ വിമാനത്തിലിരിക്കുന്നവനെ നമസ്കരിക്കുന്നു, പിന്നെ വിമാനത്തിൽ കയറി വീണ്ടും അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു — മൂന്നുതവണ നമസ്കാരം. രാമൻ അവനെ മടിയിലിരുത്തി ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു, അച്ഛൻ മകനെയെന്നപോലെ. ‘ചിരസ്യ അക്ഷിപഥം ഗതം’ (ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം കണ്ണിൽപ്പെട്ടവൻ) — പതിനാലു വർഷത്തെ വിയോഗത്തിന്റെ സ്മരണ. പ്രധാനികളെ മാത്രമല്ല, എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ഭരതൻ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതജ്ഞത പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന രീതി. സുഗ്രീവനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് മിത്രതയുടെ ലക്ഷണം നൽകുന്നു — സൗഹൃദമാണ് മിത്രത്തിന്റെ ജന്മഭൂമി, അപകാരം ശത്രുവിന്റെ ചിഹ്നം; സുഗ്രീവൻ ഉപകാരം ചെയ്തു, അതിനാൽ അദ്ദേഹം മിത്രമാണ്; മിത്രം മാത്രമല്ല, സഹോദരനുമാണ്. വിഭീഷണനോട് ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) — ഭാഗ്യവശാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ദുഷ്കരമായ കാര്യം സാധിച്ചു. ശത്രുഘ്നനും രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും സീതയെയും നമസ്കരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ സഹോദരന്മാരും വീണ്ടും ഒന്നിച്ചു. ആളുകൾ വാഹനങ്ങളിൽനിന്നിറങ്ങി നിലത്തുനിൽക്കുന്നു — രാജാവിനോടുള്ള ആദരത്തിന്റെ സൂചന. എല്ലാവരും മുകളിലേക്കു നോക്കുന്നതിനാൽ, വിമാനത്തിലിരിക്കുന്ന രാമൻ ആകാശത്തിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ‘മേരുസ്ഥമിവ ഭാസ്കരം’ (മേരുവിൽ നിൽക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ — ഉയർന്ന വിമാനത്തിന്റെ മുകളിലിരിക്കുന്ന രാമൻ പർവതശിഖരത്തിൽ ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ. ദ്വിജന്മാർ ഉദിച്ച സൂര്യനെ നമസ്കരിക്കുന്നതുപോലെ ഭരതൻ രാമനെ നമസ്കരിക്കുന്നു; ‘ദ്വിജന്മാർ നമസ്കരിക്കുന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. ഹനുമാൻ മുമ്പ് എല്ലാം അറിയിച്ചിരുന്നതിനാൽ, വാനരന്മാരുടെ പേരുകൾ അറിയാവുന്നതുപോലെയാണ് ഭരതൻ അവരെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നത്. വാനരന്മാർ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് കുശലം ചോദിക്കുന്നു — അവർക്കും ശിഷ്ടാചാരം അറിയാം. രാമന്റെ കുടുംബം ഇന്നു വിസ്തൃതമാണ് — വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബന്ധുക്കളാണ്. ലക്ഷ്മണനോടുള്ള ഭരതന്റെ അഭിവാദ്യം വിശേഷപ്പെട്ടതാണ് — ലക്ഷ്മണൻ ഇളയവനാണെങ്കിലും രാമനെ സേവിച്ച് പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ കഴിഞ്ഞു; അതിനാൽ ഭരതൻ അദ്ദേഹത്തെ ആദരിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നൻ ഭരതന്റെ സഹചാരിയാണ്; അദ്ദേഹവും അയോധ്യയിൽ താപസനെപ്പോലെ കഴിഞ്ഞു. ഇന്നു നാലു സഹോദരന്മാരും ഒരിടത്ത്, ബാല്യത്തിലെന്നപോലെ.

രാമൻ ശോകത്താൽ നിറം മങ്ങി മെലിഞ്ഞ അമ്മ കൗസല്യയുടെ അടുത്തുചെന്ന് കുമ്പിട്ട് അമ്മയുടെ മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. സുമിത്രയെയും യശസ്വിനിയായ കൈകേയിയെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, പിന്നെ എല്ലാ അമ്മമാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠന്റെ അടുത്തുചെന്നു. ‘മഹാബാഹോ, കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനേ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം’ എന്ന് എല്ലാ നഗരവാസികളും കൈകൂപ്പി രാമനോടു പറഞ്ഞു. നഗരവാസികൾ കൂപ്പിയ ആ ആയിരക്കണക്കിനു കൈകൾ വിടർന്ന താമരപ്പൂക്കൾപോലെ ഭരതജ്യേഷ്ഠൻ കണ്ടു. രാമൻ കൈകേയിയെയും ആദരത്തോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു വിദ്വേഷവുമില്ല; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്തായ ഗുണമാണ്. കൗസല്യ ശോകത്താൽ നിറം മങ്ങിയവളാണ്; രാമനെ കണ്ടതോടെ അവളുടെ മനസ്സ് വീണ്ടും പ്രസന്നമായി. കൂപ്പുകൈകളെ താമരപ്പൂക്കളോട് ഉപമിക്കുന്നു — ആയിരക്കണക്കിനു കൂപ്പുകൈകൾ വിടർന്ന താമരകളെപ്പോലെ, പൗരന്മാരുടെ ആഹ്ലാദത്തിന്റെ പ്രതീകം. രാമൻ ആദ്യം സ്വന്തം അമ്മയെയും പിന്നെ സുമിത്രയെയും പിന്നെ കൈകേയിയെയും ഒടുവിൽ മറ്റെല്ലാ ദശരഥപത്നിമാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു; പിന്നെ ഗുരുവായ വസിഷ്ഠനെ. ഇതാണ് ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ക്രമം. പൗരന്മാരുടെ ‘സ്വാഗതം തേ’ (അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം) എന്നതു ലളിതമായ ഒരു വാക്കാണ്; എന്നാൽ അതിൽ പതിനാലു വർഷത്തെ കാത്തിരിപ്പ് അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

ധർമജ്ഞനായ ഭരതൻ സ്വയം രാമന്റെ ആ പാദുകകൾ എടുത്ത് നരേന്ദ്രന്റെ പാദങ്ങളിൽ അണിയിച്ചു. പിന്നെ കൈകൂപ്പി അദ്ദേഹം രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങ് എന്നെ ഏൽപ്പിച്ച ഈ രാജ്യം മുഴുവൻ ഞാൻ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നു. അയോധ്യയിൽ മടങ്ങിയെത്തിയ അങ്ങയെ രാജാവായി കാണുന്നതിനാൽ ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം കൃതാർഥമായി, എന്റെ മനോരഥം സഫലമായി. അങ്ങ് ഖജനാവും ധാന്യപ്പുരയും കൊട്ടാരവും സൈന്യവും പരിശോധിച്ചാലും; അങ്ങയുടെ തേജസ്സാൽ ഞാൻ എല്ലാം പത്തിരട്ടിയാക്കിയിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന സഹോദരവത്സലനായ ഭരതനെ കണ്ട് വാനരന്മാരും രാക്ഷസനായ വിഭീഷണനും കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. പാദുകകൾ അണിയിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് രാജ്യം തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതിന്റെ പ്രതീകം — പതിനാലു വർഷം പാദുകകൾ സിംഹാസനത്തിലിരുന്നു; ഇന്ന് അവ വീണ്ടും സ്വാമിയുടെ പാദങ്ങളിൽ. ‘ന്യാസം’ എന്നാൽ സൂക്ഷിക്കാനായി ഏൽപ്പിച്ച ധനം; അതേപടി തിരിച്ചുനൽകേണ്ടതാണ്; ഭരതനാകട്ടെ അതേപടി മാത്രമല്ല, പത്തിരട്ടി വർധിപ്പിച്ചാണു നൽകുന്നത്. ഇതു ഭരതന്റെ ഭരണത്തിന്റെ വിജയവും നിഃസ്വാർഥതയുമാണ്. വിഭീഷണൻ സ്വയം സഹോദരനെ എതിർത്തവനാണ്; അതിനാൽ ഭരതന്റെ സഹോദരഭക്തി കണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ നിറയുന്നു — ഈ വിരോധാഭാസം കരുണമാണ്. ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ മൂന്നാണ് — രാജ്യം തിരിച്ചേൽപ്പിക്കൽ, സ്വന്തം കൃതാർഥത, ഖജനാവ് തുടങ്ങിയവ പരിശോധിക്കാനുള്ള അപേക്ഷ. ന്യാസം സൂക്ഷിച്ചവൻ ഉടമയ്ക്കു കണക്കു നൽകുന്നതുപോലെ, രാജ്യത്തിന്റെ എല്ലാ വിവരങ്ങളും രാമനു നൽകാൻ ഭരതൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘അദ്യ ജന്മ കൃതാർഥം മേ’ (ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം കൃതാർഥമായി) — രാമന്റെ മടങ്ങിവരവായിരുന്നു ഭരതന്റെ ജീവിതലക്ഷ്യം; അത് ഇന്നു സാധിച്ചു. വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്റെയും കണ്ണീർ ഭരതന്റെ ത്യാഗത്തിന്റെ മഹത്ത്വം തെളിയിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തെ അറിയാത്തവർപോലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകേട്ട് അലിഞ്ഞുപോയി.

പിന്നെ അതിയായ ആഹ്ലാദത്തോടെ രാഘവൻ ഭരതനെ മടിയിലിരുത്തി ആ വിമാനത്തിൽ സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഭരതന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയി. ഭരതാശ്രമത്തിലെത്തി സൈന്യത്തോടുകൂടിയ രാഘവൻ വിമാനത്തിന്റെ മുകളിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി നിലത്തുനിന്നു. പിന്നെ രാമൻ ആ അനുപമമായ വിമാനത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘വൈശ്രവണദേവനെ വഹിക്കുക; ഞാൻ അനുവാദം നൽകുന്നു, പോകുക.’ അപ്പോൾ രാമന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ച ആ അനുപമമായ വിമാനം വടക്കേ ദിക്കു ലക്ഷ്യമാക്കി ധനദന്റെ ആലയത്തിലേക്കു പോയി. രാക്ഷസനായ രാവണൻ കൈക്കലാക്കിയിരുന്ന ദിവ്യമായ പുഷ്പകവിമാനം രാമന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതമായി വേഗത്തിൽ ധനദനായ കുബേരന്റെ അടുത്തെത്തി. പിന്നെ വീര്യവാനായ രാഘവൻ, ദേവാധിപനായ ശക്രൻ ബൃഹസ്പതിയുടെ എന്നപോലെ, തന്റെ ആത്മസഖാവായ പുരോഹിതന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് വന്ദിച്ച്, അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വേറൊരു ശുഭാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. രാമൻ അന്യന്റെ ധനം കൈവശം വെക്കുന്നില്ല — രാവണൻ അപഹരിച്ച വിമാനം അതിന്റെ ഉടമയായ കുബേരനു തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് ധർമം. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ഇവിടെ രണ്ട് അർഥങ്ങൾ നൽകുന്നു — ‘പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠപുത്രൻ സുയജ്ഞന്റെ (അല്ലെങ്കിൽ തന്റെ പരമസഹായിയായ പുരോഹിതൻ വസിഷ്ഠന്റെ)’. പുരോഹിതൻ രാജാവിന്റെ ആത്മസഖാവാണ് — ഗുരുശിഷ്യബന്ധം ഇന്ദ്രന്റെയും ബൃഹസ്പതിയുടെയും പോലെ. പുഷ്പകത്തെ മടക്കിയയച്ചതോടെ രാവണന്റെ അധർമത്തിന്റെ അവസാനചിഹ്നവും നീക്കപ്പെട്ടു. രാമൻ വിമാനത്തെ ചേതനയുള്ളതായി കരുതി അതിനോടുതന്നെ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘വഹ, ഗമ്യതാം’ (വഹിക്കുക, പോകുക). പുരോഹിതന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു വന്ദിക്കുന്നത് ഗുരുവിനോടുള്ള രാമന്റെ ഭക്തി കാണിക്കുന്നു; രാജാവും ഗുരുവിന്റെ മുന്നിൽ ശിഷ്യൻതന്നെ. ഇങ്ങനെ സർഗം ശാന്തിയോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അഭിഷേകം. ‘അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ വാഹനമായിരിക്കുക’ എന്ന് രാമന്റെ ആജ്ഞയെ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഭരതാശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങുന്നത് — രാമൻ ആദ്യം പോകുന്നത് നേരിട്ട് രാജകൊട്ടാരത്തിലേക്കല്ല, ഭരതന്റെ തപസ്ഥലത്തേക്കാണ്; ഇതു ഭരതന്റെ ത്യാഗത്തിനുള്ള ആദരമാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२७॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക