സർഗ്ഗം
ഹനുമാൻ ഭരതനോടു രാമവൃത്താന്തം പറയുന്നു
ഭരതന്റെ ചോദ്യം, വനപ്രവേശം മുതൽ: വിരാധവധം, ശൂർപ്പണഖ, ഖരദൂഷണവധം, മാരീചൻ, സീതാപഹരണം, ജടായു, കബന്ധൻ, സുഗ്രീവസഖ്യം, ബാലിവധം, സീതാന്വേഷണം, സേതു, രാവണവധം, വരലാഭം, ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെ താമസം
ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘എന്റെ നാഥനായ രാമൻ മഹാവനത്തിലേക്കു പോയിട്ട് അനേകവർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു; ഇന്നാണ് അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രീതികരമായ വാർത്ത ഞാൻ കേൾക്കുന്നത്. “ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മനുഷ്യനെ നൂറു വർഷത്തിനുശേഷമെങ്കിലും ആനന്ദം തേടിയെത്തും” എന്ന ലോകത്തിലെ ചൊല്ല് മംഗളകരവും സത്യവുമാണെന്ന് എനിക്കു തോന്നുന്നു. രാഘവനും വാനരന്മാരും തമ്മിലുള്ള സമാഗമം എങ്ങനെയുണ്ടായി, ഏതു ദേശത്തുവെച്ച്, എന്തിനെ ആശ്രയിച്ച് — ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് അതു യഥാർഥമായി പറഞ്ഞുതരിക.’ രാജപുത്രൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ദർഭകൊണ്ടുള്ള ആസനത്തിൽ ഇരുത്തപ്പെട്ട ഹനുമാൻ വനത്തിലെ രാമന്റെ ചരിതം മുഴുവൻ പറഞ്ഞു. ‘നാഥ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതൻ രാമനെ സഹോദരൻ മാത്രമായല്ല, സ്വാമിയായി കരുതുന്നു. ലോകത്തിലെ ചൊല്ല് ജനങ്ങളുടെ അനുഭവത്തിൽനിന്നു രൂപപ്പെട്ട വാക്കാണ് — നീണ്ട ദുഃഖത്തിലും പ്രതീക്ഷ കൈവിടരുത്; ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനു എന്നെങ്കിലും സുഖം തീർച്ചയായും വരും. ഭരതന്റെ പതിനാലു വർഷത്തെ കാത്തിരിപ്പ് ഇന്നു സഫലമായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചോദ്യത്തിൽ കൗതുകമല്ല; സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓരോ ദുഃഖവും അറിയാനുള്ള ആഗ്രഹമാണ്. ‘ബൃസീ’ എന്നത് മുനിമാരുടെ ദർഭകൊണ്ടുള്ള ആസനമാണ് — ഭരതൻ സ്വയം താപസനാണ്; അതിനാൽ അതിഥിക്കും അത്തരം ആസനംതന്നെ നൽകുന്നു.
ഭരതന് അറിയാവുന്ന വൃത്താന്തങ്ങൾ ഹനുമാൻ ആദ്യം ചുരുക്കി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘പ്രഭോ, രാമൻ നാടുകടത്തപ്പെട്ട വിധം, അങ്ങയുടെ അമ്മയ്ക്കു രണ്ടു വരങ്ങൾ നൽകപ്പെട്ട വിധം, പുത്രശോകത്താൽ ദശരഥരാജാവ് മരിച്ച വിധം, ദൂതന്മാർ അങ്ങയെ രാജഗൃഹത്തിൽനിന്നു വേഗം കൊണ്ടുവന്ന വിധം, അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച അങ്ങ് രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കാതിരുന്ന വിധം, സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം ആചരിച്ചുകൊണ്ട് അങ്ങ് ചിത്രകൂടപർവതത്തിൽ ചെന്ന് ശത്രുനാശകനായ സഹോദരനെ രാജ്യം സ്വീകരിക്കാൻ ക്ഷണിച്ച വിധം, രാജാവിന്റെ (അച്ഛന്റെ) വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിന്ന അദ്ദേഹം രാജ്യം നിരസിച്ച വിധം, ആര്യന്റെ പാദുകകൾ സ്വീകരിച്ച് അങ്ങ് മടങ്ങിവന്ന വിധം — ഇതെല്ലാം, മഹാബാഹോ, അങ്ങേക്കു യഥാവിധി അറിയാം. അങ്ങ് മടങ്ങിപ്പോന്നശേഷം എന്തു സംഭവിച്ചുവോ, അത് എന്നിൽനിന്നു കേട്ടാലും.’ ഈ മുഖവുരയിലൂടെ ഭരതന്റെ ത്യാഗം തനിക്കറിയാമെന്ന് ഹനുമാൻ കാണിക്കുന്നു; ‘ധർമമാചരതാ സതാം’ (സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം ആചരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്നതിൽ ഭരതനുള്ള പ്രശംസയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. രാജഗൃഹം കേകയരാജാവിന്റെ നഗരമാണ്; അവിടെ ഭരതൻ അമ്മാവന്റെ വീട്ടിലായിരുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകം മുതൽ ഒമ്പതാം ശ്ലോകം വരെ ‘യഥാ’ (എങ്ങനെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു മാല രചിക്കുന്നു. അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥയും ഈ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. വിവരണത്തിന്റെ ആരംഭം ഭരതന്റെ ദുഃഖസ്മരണകളോടെയാണ്; എന്നാൽ അവസാനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വത്തോടെ. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ ഭരതന്റെ ദുഃഖം വീണ്ടും ഉണർത്തുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമനിഷ്ഠ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു.
‘അങ്ങ് മടങ്ങിപ്പോയപ്പോൾ, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പരിഭ്രാന്തരായ ആ വനം അത്യന്തം ദുഃഖിതമായതുപോലെയായി — ഭരതന്റെ സേനയാൽ ഇളക്കപ്പെട്ട മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പരിഭ്രമിച്ചു. പിന്നെ രാമൻ, ആനകൾ ചവിട്ടിമെതിച്ചതും ഭയങ്കരവും സിംഹങ്ങളും പുലികളും മൃഗങ്ങളും നിറഞ്ഞതും വിജനവുമായ മഹത്തായ ദണ്ഡകാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. നിബിഡവനത്തിലൂടെ പോകുമ്പോൾ അവരുടെ മുന്നിൽ ബലവാനായ വിരാധൻ ഉറക്കെ അലറിക്കൊണ്ടു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, കൈകൾ ഉയർത്തി, തലകീഴായി, ആനയെപ്പോലെ അലറുന്ന അവനെ സഹോദരന്മാർ ഇരുവരും പൊക്കിയെടുത്ത് കുഴിച്ച ഒരു കുഴിയിലിട്ടു. ആ ദുഷ്കരകർമം ചെയ്തശേഷം രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സന്ധ്യയ്ക്ക് ശരഭംഗന്റെ രമണീയമായ ആശ്രമത്തിലെത്തി. ശരഭംഗൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ, സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ എല്ലാ മുനിമാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ജനസ്ഥാനത്തേക്കു പോയി.’ ഇത് ആരണ്യകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. വിരാധൻ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ അവധ്യനായിരുന്നു; അതിനാൽ അവനെ കുഴിയിൽ കുഴിച്ചുമൂടിയാണു കൊന്നതെന്ന് ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ശരഭംഗൻ രാമനെ കണ്ടശേഷം അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിച്ചു. ഈ വൃത്താന്തങ്ങൾ ഹനുമാൻ സമ്പാതിയിൽനിന്നോ സുഗ്രീവനിൽനിന്നോ കേട്ടതായിരിക്കാം; എങ്കിലും അദ്ദേഹം എല്ലാം ക്രമമായി ഓർക്കുന്നു. ‘പരിദ്യൂനമിവ’ (ദുഃഖിതമായതുപോലെ) — വനത്തിനും ദുഃഖം; രാമവിയോഗത്തിൽ അയോധ്യ ദുഃഖിക്കുന്നതുപോലെ, ഭരതന്റെ സേന പോയശേഷം ചിത്രകൂടവനവും ശൂന്യമായി. ദണ്ഡകാവനം ‘വിജനം’ ആണ് — അവിടെ മനുഷ്യർ വസിക്കുന്നില്ല; മുനിമാരും രാക്ഷസന്മാരും മാത്രം. വനത്തിൽ രാമൻ കണ്ട ആദ്യത്തെ രാക്ഷസനാണ് വിരാധൻ; അവന്റെ വധത്തോടെ രാമന്റെ വനവാസത്തിലെ യുദ്ധപർവം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘നദന്തമിവ കുഞ്ജരം’ (അലറുന്ന ആനയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവന്റെ ഭീമാകാരവും ഭീഷണതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘പിന്നീട് ശൂർപ്പണഖ എന്നൊരുവൾ രാമന്റെ അടുത്തുവന്നു; അപ്പോൾ രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണൻ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ് വാളെടുത്ത് അവളുടെ ചെവിയും മൂക്കും മുറിച്ചു. അവിടെ വസിച്ചിരുന്ന മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ഭീകരകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു. യുദ്ധമുന്നണിയിൽ ഏകനായ രാമനോട് ഏറ്റുമുട്ടിയ രാക്ഷസന്മാരെ ഒരു പകലിന്റെ നാലിലൊന്നു ഭാഗംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം നിശ്ശേഷമാക്കി. തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്തുന്നവരും മഹാബലരും മഹാവീര്യരുമായ ദണ്ഡകാരണ്യവാസികളായ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ രാഘവനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ചതച്ചരയ്ക്കപ്പെട്ടു; ഖരനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; ആദ്യം ദൂഷണനെ കൊന്നു, അതിനുശേഷം ത്രിശിരസ്സിനെയും. പിന്നെ ആ ദുഃഖത്താൽ പീഡിതയായ ശൂർപ്പണഖ രാവണന്റെ അടുത്തുചെന്നു.’ ‘ഏകേന’ (ഏകനായ) എന്ന പദം രാമന്റെ അദ്വിതീയമായ ശൗര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പതിനാലായിരം പേരെ പകലിന്റെ നാലിലൊന്നു സമയംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ഏകനായി നശിപ്പിച്ചു (ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ ഈ സമയം ഒന്നര മുഹൂർത്തം എന്നു പറയുന്നു). ‘അഹ്നശ്ചതുർഥഭാഗഃ’ (പകലിന്റെ നാലിലൊന്ന്) എന്നാൽ ദിവസത്തിന്റെ നാലിലൊരംശം, ഏതാണ്ട് ഏഴര നാഴിക, അതായത് ഏകദേശം മൂന്നു മണിക്കൂർ. ‘തപസോ വിഘ്നകാരിണഃ’ (തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്തുന്നവർ) — ഋഷിമാരുടെ രക്ഷയായിരുന്നു വനവാസത്തിലെ പ്രധാനകർത്തവ്യം എന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശൂർപ്പണഖയുടെ അപമാനത്തിൽനിന്നാണ് മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിന്റെയും ബീജം ഉണ്ടായത്. പതിനേഴും പതിനെട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾക്കിടയിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ചതുർദശ സഹസ്രാണി…ഹതാനി…’ (പതിനാലായിരം… കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന രണ്ട് അർധങ്ങൾ ചെവിയും മൂക്കും മുറിച്ചതിനുശേഷമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അത് 6.114.015 എന്നതായി മുമ്പാണ് — ക്രമവ്യത്യാസം. ഈ കഥയിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ കർമവും മറന്നിട്ടില്ല — അദ്ദേഹം രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചാണ് ശൂർപ്പണഖയെ ശിക്ഷിച്ചത്, സ്വേച്ഛയാലല്ല. ഖരൻ, ദൂഷണൻ, ത്രിശിരസ്സ് എന്നിവരുടെ വധം ജനസ്ഥാനത്തിലെ രാക്ഷസാധിപത്യത്തിന്റെ അന്ത്യമായിരുന്നു; അതിനാൽ ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിൽ ചെന്ന് രാവണനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഖരശ്ച നിഹതോ രണേ’ (ഖരനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു) — ഖരൻ ജനസ്ഥാനത്ത് രാവണന്റെ പ്രതിനിധിയായിരുന്നു; അവന്റെ വധത്തോടെ രാവണന്റെ തെക്കേ അതിർത്തി നിശ്ശേഷമായി.
‘രാവണന്റെ അനുചരനും ഘോരനുമായ മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസൻ രത്നമയമായ മാനായി വന്ന് വൈദേഹിയെ മോഹിപ്പിച്ചു. അതിനെ കണ്ട് വൈദേഹി രാമനോടു പറഞ്ഞു: “ഇതിനെ പിടിക്കൂ; മനോഹരവും സുന്ദരവുമായ ഇത് നമ്മുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഉണ്ടാകട്ടെ.” അപ്പോൾ വില്ലു കയ്യിലേന്തിയ രാമൻ ആ മാനിനെ പിന്തുടർന്നു; ഓടുന്ന അതിനെ വളഞ്ഞ മുട്ടുകളുള്ള ബാണംകൊണ്ട് എയ്തുകൊന്നു. സൗമ്യാ, രാഘവൻ മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോകുകയും ലക്ഷ്മണനും പുറത്തിറങ്ങുകയും ചെയ്തപ്പോൾ ദശഗ്രീവൻ ആശ്രമത്തിൽ കടന്നു; ആകാശത്ത് ഒരു ഗ്രഹം രോഹിണിയെ എന്നപോലെ ബലമായി സീതയെ പിടിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ച ഗൃധ്രനായ ജടായുവിനെ കൊന്ന്, സീതയെ പെട്ടെന്നു പിടിച്ചെടുത്ത് ആ രാക്ഷസൻ വേഗം പോയി. പർവതമുകളിൽ നിന്നിരുന്ന, അദ്ഭുതരൂപികളും പർവതസമാനരുമായ വാനരന്മാർ സീതയെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ വിസ്മയത്തോടെ കണ്ടു. പിന്നെ ആ മഹാബലൻ വൈദേഹിയോടൊപ്പം മനസ്സിന്റെ വേഗമുള്ള പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറി അതിവേഗം ചെന്ന് ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. സ്വർണാലങ്കൃതമായ ശുഭമായ ഒരു വലിയ ഭവനത്തിൽ മൈഥിലിയെ പ്രവേശിപ്പിച്ച് വാക്കുകൾകൊണ്ടു സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു. വൈദേഹിയാകട്ടെ അവന്റെ വാക്കുകളെയും ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെയും പുല്ലുപോലെ കരുതി, ചിന്തിക്കാതെ, അശോകവനികയിലേക്കു പോയി.’ ‘ഗ്രഹഃ ഖേ രോഹിണീമിവ’ (ആകാശത്ത് ഗ്രഹം രോഹിണിയെ എന്നപോലെ) — പാപഗ്രഹം രോഹിണീനക്ഷത്രത്തെ ഗ്രസിക്കുന്നു എന്ന ജ്യോതിഷോപമ. ഋശ്യമൂകത്തിലിരുന്ന വാനരന്മാർ ഇതു കണ്ടു; സീത അവരുടെ ഇടയിലേക്ക് ആഭരണങ്ങൾ ഇട്ടുകൊടുത്തു — ഇതാണ് കഥയുടെ കെട്ട്. ‘തൃണവത്’ (പുല്ലുപോലെ) — സീതയുടെ അചഞ്ചലമായ പാതിവ്രത്യധർമം; അശോകവനത്തിൽ അവൾ പത്തു മാസം കഴിഞ്ഞു. രാവണന്റെ വൈഭവം സീതയുടെ മനസ്സിൽ പുല്ലിനു തുല്യമായി. കഥയുടെ ഈ ഭാഗം ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു; കാരണം സീതാപഹരണമാണ് എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം. മാരീചൻ മുമ്പ് വിശ്വാമിത്രന്റെ യജ്ഞത്തിൽ രാമന്റെ ബാണമേറ്റ് സമുദ്രത്തിലേക്കു തെറിച്ചുവീണിരുന്നു; രാവണനെ ഭയന്ന് അവൻ വീണ്ടും മായാമൃഗമായി. സീതയുടെ ‘ഗൃഹ്യതാം’ (പിടിക്കൂ) എന്ന വാക്ക് അവളുടെ നിഷ്കളങ്കമായ സ്ത്രീസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു, അത്യാഗ്രഹമല്ല. രാമൻ പോയശേഷം മാരീചന്റെ മായാശബ്ദം കേട്ട് സീതയുടെ നിർബന്ധത്താൽ ലക്ഷ്മണനും പുറത്തിറങ്ങി. ‘തരസാ’ (ബലമായി) — രാവണന്റെ ബലാത്കാരം; വൃദ്ധനായിട്ടും ജടായു സീതയെ രക്ഷിക്കാൻ യുദ്ധം ചെയ്തു, പ്രാണൻ ത്യജിച്ചു. പുഷ്പകവിമാനം കുബേരനിൽനിന്ന് അപഹരിച്ചതായിരുന്നു; അതിലാണ് അവൻ ലങ്കയിലേക്കു പോയത്. അശോകവനിക രാവണന്റെ ഉദ്യാനമാണ്; അവിടെ രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് സീത കഴിഞ്ഞു. ഹനുമാൻ സ്വയം അവിടെ സീതയെ കണ്ടതാണ്; അതിനാൽ ഈ വർണന ഒരു പ്രത്യക്ഷസാക്ഷിയുടെ വാക്കാണ്. ഹനുമാന്റെ വിവരണത്തിൽ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ള മൂന്ന് അർധങ്ങളുണ്ട് — പുഷ്പകത്തിൽ കയറിയത്, സീത പുല്ലുപോലെ അവഗണിച്ചത്, അശോകവനികയിലേക്കു പോയത്; ഇവ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; എങ്കിലും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ വ്യക്തമാണ്. ഇവ കഥയുടെ ഗതി വിശദമാക്കുന്നു. സീതയുടെ ധൈര്യം ഭരതനെ വിശേഷിച്ച് അറിയിക്കുന്നു; കാരണം ജ്യേഷ്ഠപത്നിയുടെ ശീലം അറിയാൻ അദ്ദേഹം ഉത്സുകനായിരിക്കും. രാവണന്റെ വാക്കുകൾകൊണ്ടുള്ള സാന്ത്വനത്തെയും പ്രലോഭനത്തെയും അവൾ പുല്ലിന്റെ വിലപോലും കല്പിച്ചില്ല.
‘പിന്നെ വനത്തിൽ മാനിനെ കൊന്ന് രാമൻ മടങ്ങി. മടങ്ങിവരുമ്പോൾ കാകുത്സ്ഥൻ ഗൃധ്രനെ കണ്ട് വ്യഥിതനായി — അച്ഛനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട ഗൃധ്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് രാമൻ ദുഃഖിതനായി. പിന്നെ വൈദേഹിയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാഘവൻ ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുകൂടി നടന്നും പൂത്ത വനപ്രദേശങ്ങൾ അന്വേഷിച്ചും മഹാരണ്യത്തിൽ കബന്ധൻ എന്ന രാക്ഷസന്റെ അടുത്തെത്തി. പിന്നെ കബന്ധന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ ഋശ്യമൂകത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.’ ജടായു ദശരഥന്റെ സഖാവായിരുന്നു; രാമൻ അച്ഛനെന്നപോലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഗ്നിസംസ്കാരം ചെയ്തു. ശാപമുക്തനായ കബന്ധൻ സുഗ്രീവനുമായി സഖ്യം ചെയ്യാൻ രാമനെ ഉപദേശിച്ചു. ഇവിടെ കഥ ആരണ്യകാണ്ഡത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിലെത്തുന്നു. ‘ന്യവർതത തദാ രാമഃ മൃഗം ഹത്വാ തദാ വനേ’ എന്നതിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘തദാ’ (അപ്പോൾ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണയുണ്ട്. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സീതാന്വേഷണം തെക്കേ ദിക്കിൽ ഗോദാവരിയിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച് പമ്പയിലേക്കു നീണ്ടു. കബന്ധൻ കൈകൾകൊണ്ടുമാത്രം ജീവികളെ പിടിച്ചിരുന്നു; രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അവന്റെ കൈകൾ മുറിച്ച് അവനെ ശാപത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിച്ചു. ‘അച്ഛനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട ഗൃധ്രരാജൻ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു — ‘പ്രിയതരം പിതുഃ’ എന്നതിൽ ‘പിതുഃ’ എന്ന പദത്തിന് ‘അച്ഛനെക്കാൾ’ എന്ന പഞ്ചമീവിഭക്തിയുടെ അർഥം.
‘അദ്ദേഹം ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ ചെന്ന് സുഗ്രീവനുമായി സമാഗമിച്ചു. അവരുടെ സമാഗമം തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ പ്രീതിയോടെ ഹൃദയബന്ധമായി വളർന്നു. ക്രുദ്ധനായ സഹോദരൻ ബാലി പണ്ട് സുഗ്രീവനെ പുറത്താക്കിയിരുന്നു; പരസ്പരമുള്ള സംഭാഷണത്തിലൂടെ അവരുടെ സ്നേഹം ഗാഢമായി. രാമൻ സ്വന്തം കൈക്കരുത്തുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ഭീമാകാരനും മഹാബലനുമായ ബാലിയെ കൊന്ന് സുഗ്രീവന് സ്വന്തം രാജ്യം തിരിച്ചുനൽകി. എല്ലാ വാനരന്മാരോടുമൊപ്പം സുഗ്രീവൻ രാജ്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു; അദ്ദേഹം രാമനു വേണ്ടി രാജപുത്രിയായ സീതയെ തിരയാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. മഹാത്മാവായ വാനരേന്ദ്രൻ സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പത്തുകോടി വാനരന്മാരെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു. അവർ ദൂരേക്കു പോയപ്പോൾ, പർവതശ്രേഷ്ഠമായ വിന്ധ്യനിൽ അതിയായ ശോകത്താൽ തപിച്ചിരുന്ന ഞങ്ങൾക്കു വളരെക്കാലം കടന്നുപോയി.’ ‘ഇതരേതരസംവാദാത്’ (പരസ്പരമുള്ള സംഭാഷണത്തിലൂടെ) — ഇരുവരുടെയും ദുഃഖം ഒന്നായിരുന്നു; ഇരുവരും ഭാര്യയെ നഷ്ടപ്പെട്ടവരും രാജ്യഭ്രഷ്ടരുമായിരുന്നു; അതിനാൽ സഖ്യം ദൃഢമായി. ‘നഃ’ (ഞങ്ങൾക്ക്) — ഹനുമാനും തെക്കേ ദിക്കിലെ അന്വേഷകരിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. വിന്ധ്യനിൽ ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞു, സീതയെ കണ്ടില്ല, വാനരന്മാർ പ്രായോപവേശത്തിന് (നിരാഹാരമരണത്തിന്) ഒരുങ്ങി — എന്ന് കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ. ഹനുമാൻ സ്വയം സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണ്; അതിനാൽ സഖ്യത്തിന്റെ ആരംഭം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മധ്യസ്ഥതയിലാണുണ്ടായത്; എന്നാൽ ഇവിടെ അദ്ദേഹം സ്വയം പ്രശംസിക്കുന്നില്ല. ‘സ്വബാഹുവീര്യേണ’ (സ്വന്തം കൈക്കരുത്തുകൊണ്ട്) — ബാലിവധം രാമന്റെതന്നെ പരാക്രമമാണ്. ‘ദശ കോട്യഃ’ (പത്തുകോടി) — വാനരന്മാരുടെ സംഖ്യ വലുതാണ്; അവരെ നാലു ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു. തെക്കേ ദിക്കിലേക്ക് അംഗദന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ഹനുമാനും ജാംബവാനും പോയി. വിന്ധ്യനിലെ ഗുഹയിൽ വഴി തെറ്റി സമയം കടന്നുപോയി; സുഗ്രീവൻ നൽകിയ ഒരു മാസവും തീർന്നു — ഇതാണ് ‘മഹാൻ കാലോഽത്യവർതത’ (വളരെക്കാലം കടന്നുപോയി) എന്നതിന്റെ ഭാവം.
‘ഗൃധ്രരാജനായ ജടായുവിന്റെ സഹോദരനായ സമ്പാതി എന്ന വീര്യവാൻ, സീത രാവണന്റെ മന്ദിരത്തിൽ കഴിയുന്നുവെന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ബന്ധുക്കളുടെ ദുഃഖം നീക്കാനായി, സ്വന്തം വീര്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ നൂറു യോജന ചാടിക്കടന്നു. അവിടെ അശോകവനികയിൽ, പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ചവളും മലിനയും ആനന്ദമില്ലാത്തവളും ദൃഢവ്രതയും ഏകയുമായ അവളെ ഞാൻ കണ്ടു. കുറ്റമറ്റ ആ സീതയെ വിധിപ്രകാരം സമീപിച്ച് എല്ലാം ചോദിച്ചറിഞ്ഞ്, രാമനാമം മുദ്രണം ചെയ്ത മോതിരം അടയാളമായി ഞാൻ നൽകി; അവളുടെ അടയാളമായി ഒരു മണി വാങ്ങി കൃതാർഥനായി ഞാൻ മടങ്ങി. വീണ്ടും വന്ന്, അനായാസമായി കർമം ചെയ്യുന്ന രാമന് ജ്വലിക്കുന്ന ആ മഹാമണി അടയാളമായി ഞാൻ നൽകി. ആ മൈഥിലിയെക്കുറിച്ചു കേട്ട് രാമൻ, ജീവിതാന്ത്യത്തിലെത്തിയ രോഗി അമൃതം കുടിച്ചതുപോലെ, ജീവിതത്തിൽ പ്രതീക്ഷ വീണ്ടെടുത്തു. പിന്നെ ഉദ്യമം ആരംഭിക്കാൻ ഒരുങ്ങി, ലോകാവസാനത്തിൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ, ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.’ നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ഹനുമാൻ സ്വന്തം കർമം വിനയത്തോടെ ചുരുക്കുന്നു — ‘യോജനാനാം ശതം പ്ലുതഃ’ (നൂറു യോജന ചാടിക്കടന്നു) എന്ന ഒറ്റവാക്യത്തിൽ. ‘ഏകാം’ (ഏകയായ) എന്ന പദത്തിൽ സീതയുടെ ഏകാന്തത കരുണമായി ധ്വനിക്കുന്നു. രണ്ട് അടയാളങ്ങൾ — രാമന്റെ മോതിരം സീതയ്ക്ക്, സീതയുടെ ചൂഡാമണി രാമന്. ‘അമൃതം പീത്വാ ഇവ ആതുരഃ’ (അമൃതം കുടിച്ച രോഗിയെപ്പോലെ) — രാമന്റെ പുനർജീവനം. ‘വിഭാവസു’ എന്നതു പ്രളയാഗ്നിയാണ്. ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ സമ്പാതി ചിറകില്ലാതെ സമുദ്രതീരത്തു വസിക്കുമ്പോൾ ദിവ്യദൃഷ്ടികൊണ്ട് ലങ്കയിൽ സീതയെ കണ്ടു. ‘ജ്ഞാതീനാം ദുഃഖം നുദൻ’ (ബന്ധുക്കളുടെ ദുഃഖം നീക്കിക്കൊണ്ട്) — ഹനുമാന്റെ ലംഘനം വാനരന്മാരുടെ നിരാശയ്ക്കുള്ള പരിഹാരമായിരുന്നു. അശോകവനികയിലെ സീതയുടെ വേഷം — പട്ടുവസ്ത്രമാണെങ്കിലും മലിനം; കാരണം അവൾ അലങ്കാരങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചിരുന്നു. ‘ദൃഢവ്രതാം’ (ദൃഢവ്രതയെ) — അവളുടെ പാതിവ്രത്യം. നാല്പത്തിയഞ്ചിലും നാല്പത്തിയാറിലും ‘അഭിജ്ഞാനം മയാ ദത്തം’ (അടയാളം ഞാൻ നൽകി) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ വരുന്നു — ആദ്യം സീതയ്ക്ക്, രണ്ടാമത് രാമന്. രാമന്റെ പ്രതികരണം രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം ജീവിതത്തിലുള്ള പ്രതീക്ഷ, പിന്നെ യുദ്ധത്തിനുള്ള നിശ്ചയം. ഇങ്ങനെ സീതാദർശനംതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭബിന്ദു. ഹനുമാന്റെ വിനയം ഇവിടെയും കാണാം — ലങ്കാദഹനവും അക്ഷവധവും രാവണസഭയിലെ പ്രസംഗവും അദ്ദേഹം പരാമർശിക്കുന്നില്ല.
‘പിന്നെ സമുദ്രതീരത്തെത്തി രാമൻ നളനെക്കൊണ്ട് സേതു നിർമിപ്പിച്ചു; ആ സേതുവിലൂടെ കപിവീരന്മാരുടെ സൈന്യം കടന്നു. നീലൻ പ്രഹസ്തനെ കൊന്നു; രാഘവൻ കുംഭകർണനെയും ലക്ഷ്മണൻ രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെയും രാമൻ സ്വയം രാവണനെയും കൊന്നു. ശക്രൻ, യമൻ, വരുണൻ, മഹേശ്വരൻ, സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാവ്), ദശരഥൻ എന്നിവരുമായി സമാഗമിച്ച്, വന്നുചേർന്ന ഋഷിമാരും ദേവർഷിമാരും വരം നൽകിയ ശ്രീമാനും ശത്രുതാപനനുമായ കാകുത്സ്ഥൻ വരങ്ങൾ നേടി. വരം ലഭിച്ച അദ്ദേഹം പ്രീതിയോടെ വന്നുചേർന്ന വാനരന്മാരോടൊപ്പം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി. വീണ്ടും ഗംഗയിലെത്തി ഭരദ്വാജമുനിയുടെ സന്നിധിയിൽ താമസിക്കുന്ന രാമനെ നാളെ പുഷ്യനക്ഷത്രയോഗത്തിൽ വിഘ്നമില്ലാതെ അങ്ങേക്കു കാണാം.’ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ നീണ്ട കഥ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു — പ്രധാനവീരന്മാരുടെ വധം മാത്രമാണ് ഹനുമാൻ ഭരതനെ അറിയിക്കുന്നത്. കിഷ്കിന്ധയിൽ സുഗ്രീവന്റെ പത്നിമാരെയും മറ്റു വാനരസ്ത്രീകളെയും വിമാനത്തിൽ കയറ്റിയെന്ന് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ‘പുഷ്യയോഗം’ അഭിഷേകത്തിനു ശുഭമായ നക്ഷത്രമാണ്. ‘ശക്രേണ യമേന വരുണേന’ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാർ രാവണവധത്തിനുശേഷം വന്നു; അവർ വാനരന്മാരുടെ പുനർജീവനം വരമായി നൽകിയെന്ന് മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ‘അവിഘ്നം’ (വിഘ്നമില്ലാതെ) — ഇന്നു വഴിയിൽ ഒരു വിഘ്നവുമില്ല; കാരണം എല്ലാ ശത്രുക്കളും കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഹനുമാന്റെ വിവരണം രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് സമ്പൂർണമാണ് — ഗുഹനെയും ഭരതനെയും എല്ലാം അറിയിച്ചു. ഈ സർഗത്തിലൂടെ മുഴുവൻ രാമായണത്തിന്റെയും ആരണ്യകാണ്ഡം മുതൽ യുദ്ധകാണ്ഡം വരെയുള്ള ഒരു സംക്ഷേപം ചെയ്തതുപോലെയാകുന്നു. ‘ലക്ഷ്മണോ രാവണസുതം’ (ലക്ഷ്മണൻ രാവണപുത്രനെ) — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധം ലക്ഷ്മണന്റെ ഏറ്റവും മഹത്തായ കർമമാണ്; ഹനുമാൻ ഭരതനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരന്റെ ശൗര്യം വിശേഷിച്ച് അറിയിക്കുന്നു. ‘സ്വയം രാമസ്തു രാവണം’ (രാമൻ സ്വയം രാവണനെ) — ‘സ്വയം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മുഖ്യശത്രുവിനെ രാമൻതന്നെ കൊന്നു എന്ന ഗൗരവം.
പിന്നെ ഹനുമാന്റെ മധുരവാക്കുകളിലൂടെ എല്ലാം കേട്ട് സന്തുഷ്ടനായ ഭരതൻ കൈകൂപ്പി, മനസ്സിനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്ന ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം എന്റെ മനോരഥം പൂർണമായി.’ വംശസ്ഥവൃത്തത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷത്തെ ഒരേയൊരു മനോരഥം — രാമന്റെ മടങ്ങിവരവ്. ഇതെല്ലാം കേൾക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ സഹോദരന്റെ ദുഃഖങ്ങൾ സ്വന്തമായി കരുതുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആനന്ദവും ആഴമേറിയതാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षड्विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२६॥