സർഗ്ഗം
ഹനുമാൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിലെത്തി ഭരതനെ പ്രിയവാർത്ത അറിയിക്കുന്നു
രാമന്റെ സന്ദേശം, ഭരതന്റെ മനോഭാവം പരീക്ഷിക്കാനുള്ള ആജ്ഞ, ഹനുമാന്റെ യാത്ര, ഗുഹനുമായുള്ള സമാഗമം, നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താപസനായ ഭരതനെ കാണുന്നു, പ്രിയവാർത്ത അറിയിക്കൽ, ഭരതന്റെ മോഹാലസ്യം, ആനന്ദം, സമ്മാനം
ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലിരുന്ന രാമൻ ദൂരെനിന്ന് അയോധ്യയെ നോക്കി ചിന്തിച്ചു. സുഗ്രീവൻ തുടങ്ങിയവർക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച, വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അദ്ദേഹം, എങ്ങനെ എല്ലാവർക്കും പ്രിയമുണ്ടാകും എന്ന് ആലോചിച്ച് വാനരന്മാരുടെമേൽ കണ്ണോടിച്ചു; പിന്നെ ബുദ്ധിമാനും തേജസ്വിയുമായ അദ്ദേഹം വാനരനായ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു: ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, വേഗം അയോധ്യയിൽ ചെന്ന് രാജമന്ദിരത്തിലെ ആളുകൾ സുഖമായിരിക്കുന്നുവോ എന്നറിയുക. വഴിയിൽ ശൃംഗിവേരപുരത്തിലെത്തി, കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന നിഷാദാധിപതിയായ ഗുഹനോട് എന്റെ പേരിൽ കുശലം പറയുക. ഞാൻ സുഖമായും രോഗമില്ലാതെയും ആകുലതയില്ലാതെയും ഇരിക്കുന്നുവെന്നു കേട്ട് ഗുഹൻ സന്തോഷിക്കും; കാരണം അവൻ എനിക്ക് എന്നെപ്പോലെതന്നെയുള്ള സഖാവാണ്. സന്തുഷ്ടനായ അവൻ അയോധ്യയിലേക്കുള്ള വഴിയും ഭരതന്റെ വിവരങ്ങളും നിന്നെ അറിയിക്കും. പിന്നെ ഭരതന്റെ അടുത്തുചെന്ന് എന്റെ പേരിൽ കുശലം പറയുക; ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം ഞാൻ കൃതാർഥനായിരിക്കുന്നുവെന്ന് അവനെ അറിയിക്കുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ സ്വഭാവം കാണാം — വിജയിയായിട്ടും അദ്ദേഹം ആദ്യം ഓർക്കുന്നത് വനയാത്രയിൽ തന്നെ ഗംഗ കടത്തിയ സുഹൃത്തായ ഗുഹനെയാണ്. ‘ആത്മസമഃ സഖാ’ (എന്നെപ്പോലെതന്നെയുള്ള സഖാവ്) എന്ന പദം നിഷാദരാജനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്നേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷത്തിനുശേഷമുള്ള മടക്കത്തിൽ അയോധ്യയുടെ സ്ഥിതി അജ്ഞാതമാണ്; അതിനാൽ ഹനുമാനെ മുന്നിൽ അയയ്ക്കുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ഒന്നാം ശ്ലോകം ‘പ്രിയകാമഃ പ്രിയം രാമസ്തതസ്ത്വരിതവിക്രമഃ’ എന്നും രണ്ടാമത്തേത് ‘ചിന്തയിത്വാ…’ എന്നുമാണ് — സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽനിന്ന് അർധങ്ങളുടെ ക്രമം മറിച്ചാണ്. പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ എല്ലാ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും രാമനോടൊപ്പം വരുന്നുണ്ട്; അതിനാൽ അവർക്കെല്ലാം ശരിയായ സ്വാഗതം എങ്ങനെ ഉറപ്പാക്കാം എന്നതും രാമന്റെ ചിന്താവിഷയമാണ്. ‘നൃപതിമന്ദിരേ ജനഃ കുശലീ വാ’ (രാജമന്ദിരത്തിലെ ആളുകൾ സുഖമായിരിക്കുന്നുവോ) എന്ന ചോദ്യത്തിൽ അമ്മമാരുടെയും ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും പൗരന്മാരുടെയും ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. മുമ്പ് ഭരതനോടൊപ്പം ചിത്രകൂടത്തിലേക്കു പോയിട്ടുള്ളതിനാൽ ഗുഹന് അയോധ്യയിലേക്കുള്ള വഴിയും വിവരങ്ങളും അറിയാം; അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ വഴികാട്ടിയാകാൻ അവൻ യോഗ്യനാണ്. ‘സഭാര്യം സഹലക്ഷ്മണം’ (ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും കുശലവും ഒറ്റവാക്യത്തിൽ അറിയിക്കുന്നു.
അറിയിക്കേണ്ട വൃത്താന്തം രാമൻ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ബലവാനായ രാവണൻ വൈദേഹിയെ അപഹരിച്ചത്, സുഗ്രീവനുമായുള്ള സംവാദം, യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയുടെ വധം, മൈഥിലിയെ തിരഞ്ഞത്, അഗാധജലമുള്ള അക്ഷയമായ നദീപതിയെ (സമുദ്രത്തെ) ലംഘിച്ച് ഹനുമാൻ അവളെ കണ്ടെത്തിയ വിധം, സമുദ്രതീരത്തേക്കുള്ള യാത്രയും സമുദ്രദർശനവും, സേതു നിർമിച്ച വിധം, രാവണനെ കൊന്ന വിധം, മഹേന്ദ്രനും ബ്രഹ്മാവും വരുണനും നൽകിയ വരം, മഹാദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ അച്ഛനായ ദശരഥനുമായുണ്ടായ സമാഗമം. ‘സൗമ്യാ, രാക്ഷസരാജനായ വിഭീഷണനോടും വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവനോടുമൊപ്പം ഞാൻ വരുന്നുവെന്ന് ഭരതനെ അറിയിക്കുക. ശത്രുഗണങ്ങളെ ജയിച്ച്, അനുപമമായ യശസ്സു നേടി, ആഗ്രഹങ്ങൾ സാധിച്ച രാമൻ മഹാബലരായ മിത്രങ്ങളോടൊപ്പം വരുന്നുവെന്നും പറയുക.’ പിന്നെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ആജ്ഞ — ‘ഇതു കേട്ട് ഭരതന്റെ മുഖഭാവം എങ്ങനെയാകുന്നുവോ അതു നീ മനസ്സിലാക്കണം; എന്നോട് എന്താണു ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് അവൻ കരുതുന്നുവോ അതും. അവന്റെ മുഖവർണം, നോട്ടം, സംസാരം എന്നിവയിലൂടെ എല്ലാ വിവരങ്ങളും ആന്തരികഭാവങ്ങളും യഥാർഥത്തിൽ അറിയണം. എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്ന, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ, അച്ഛനപ്പൂപ്പന്മാരായി കിട്ടിയ രാജ്യം ആരുടെ മനസ്സിനെയാണ് ഇളക്കാത്തത്? കൈകേയിയുടെ സഹവാസംകൊണ്ടോ ദീർഘകാലത്തെ സമ്പർക്കംകൊണ്ടോ ശ്രീമാനായ ഭരതൻ സ്വയം രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ രഘുനന്ദനൻതന്നെ ഭൂമി മുഴുവൻ ഭരിക്കട്ടെ. വാനരാ, അവന്റെ ബുദ്ധിയും നിശ്ചയവും അറിഞ്ഞ്, ഞങ്ങൾ അധികം ദൂരം പോകുന്നതിനുമുമ്പ് നീ വേഗം മടങ്ങിവരണം.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് സംശയമല്ല, രാജനീതിജ്ഞന്റെ ജാഗ്രതയാണ്; ഒടുവിൽ ‘പ്രശാസ്തു’ (ഭരിക്കട്ടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ത്യാഗബുദ്ധിയും പ്രകടമാകുന്നു — ഭരതൻ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമൻ അത് അവനുതന്നെ വിട്ടുകൊടുക്കും. ‘എനിക്ക് ആ രാജ്യം എടുക്കേണ്ടതില്ല’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വ്യക്തമായി പറയുന്നു. രാമൻ സ്വന്തം വനവാസത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥയും ചുരുക്കി നിർദേശിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ അതു ഭരതനോടു വിസ്തരിച്ചു പറയും. വരദാനത്തിന്റെ പരാമർശം — രാവണവധത്തിനുശേഷം ദേവന്മാർ വന്ന് വരങ്ങൾ നൽകിയതും ദശരഥൻ വിമാനത്തിൽ വന്ന് പുത്രനെ കണ്ടതും മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘യമാകാരം ഭജതേ’ (ഏതു ഭാവം കൈക്കൊള്ളുന്നു) — ഇവിടെ ആകാരം എന്നാൽ മുഖഭാവം; ‘ഇംഗിതാനി’ എന്നാൽ ആന്തരികഭാവത്തിന്റെ ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങൾ. ഈ ചിഹ്നങ്ങളിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ ഹൃദയം അറിയാമെന്നാണ് നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ മതം. ‘കസ്യ നാവർതയേന്മനഃ’ (ആരുടെ മനസ്സിനെയാണ് ഇളക്കാത്തത്) എന്നത് ഒരു പൊതുനിയമമാണ് — രാജ്യം എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിളക്കുന്നു; ഭരതനും ഒരു മനുഷ്യൻതന്നെ. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘സംഗതി’ എന്ന പദത്തിനു നൽകുന്ന വിശദീകരണം — കൈകേയിയുടെ സഹവാസം, അല്ലെങ്കിൽ ദീർഘകാലം രാജ്യവൈഭവവുമായുള്ള സമ്പർക്കം. ‘യാവന്ന ദൂരം യാതാഃ സ്മഃ’ (ഞങ്ങൾ അധികം ദൂരം പോകുന്നതിനുമുമ്പ്) — ഞങ്ങൾ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽനിന്ന് അധികം ദൂരേക്കു പോകില്ല, അതിനുമുമ്പ് നീ മടങ്ങിവരണം; ഭരതന്റെ മനസ്സു മറിച്ചാണെങ്കിൽ ഞങ്ങൾ മറ്റെവിടേക്കെങ്കിലും പോകും — ഇതാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ ആശയം. രാമന്റെ ഈ ആജ്ഞയിൽ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ ചേരുന്നു — സഹോദരനിലുള്ള വിശ്വാസവും രാജധർമത്തിന്റെ ജാഗ്രതയും. അദ്ദേഹം ഭരതനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല; ഇരുവരുടെയും ബന്ധം കേടുകൂടാതിരിക്കാൻ അവന്റെ മനസ്സറിയാൻ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഭരതൻ രാജ്യം സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമൻ എതിർക്കില്ല; പ്രീതിയോടെ അതു വിട്ടുകൊടുക്കും — ഇതുതന്നെയാണ് രാമന്റെ സ്വഭാവം.
ഇങ്ങനെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് വേഗത്തിൽ അയോധ്യയിലേക്കു പോയി. ഉത്തമസർപ്പത്തെ പിടിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഗരുഡൻ വേഗത്തിൽ കുതിക്കുന്നതുപോലെ, അദ്ദേഹം വേഗത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങി. അച്ഛനായ വായുവിന്റെ വഴിയായ അന്തരീക്ഷം — പക്ഷിരാജനായ ഗരുഡന്റെ ശുഭമായ വാസസ്ഥാനം — ലംഘിച്ച്, ഗംഗയും യമുനയും ചേരുന്ന ഭീമമായ സംഗമം കടന്ന്, ശൃംഗിവേരപുരത്തിലെത്തി, വീര്യവാനായ അദ്ദേഹം സന്തോഷത്തോടെ ഗുഹനെ സമീപിച്ച് ശുഭമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ സഖാവായ സത്യപരാക്രമൻ കാകുത്സ്ഥനായ രാമൻ, സീതയോടും സൗമിത്രിയോടുമൊപ്പം, നിന്നോടു കുശലം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഭരദ്വാജന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഇന്ന് പഞ്ചമിരാത്രി അവിടെ താമസിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുവാദത്തോടെ (പുറപ്പെടുന്ന) രാഘവനെ നീ ഇവിടെത്തന്നെ കാണും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ മഹാതേജസ്വിയും വേഗവാനുമായ അദ്ദേഹം ഒട്ടും ആലോചിക്കാതെ മഹാവേഗത്തോടെ ഉയർന്നുപൊങ്ങി. വഴിയിൽ അദ്ദേഹം രാമതീർഥവും വാലുകിനീനദിയും വരൂഥിയും ഗോമതിയും ഭയങ്കരമായ സാലവനവും കണ്ടു. ആയിരക്കണക്കിനു പ്രജകളെയും സമൃദ്ധമായ ജനപദങ്ങളെയും കടന്ന്, ദീർഘദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിനടുത്തുള്ള പൂത്തുലഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങളുടെ അടുത്തെത്തി — ദേവേന്ദ്രന്റെ നന്ദനോദ്യാനത്തിലെയും കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥത്തിലെയും വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവ. പിതൃപഥം എന്നാൽ വായുപുത്രന്റെ അന്തരീക്ഷമാർഗം; രാമതീർഥം എന്നത് പരശുരാമതീർഥമാണെന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ഗരുഡോപമയിലൂടെ ഹനുമാന്റെ വേഗവും ലക്ഷ്യനിഷ്ഠയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെ കണ്ട് നിമിഷംകൊണ്ടു കുതിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ രാമന്റെ കാര്യത്തിലേക്കു പായുന്നു. ‘മാനുഷം രൂപം ധാരയൻ’ (മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച്) — വാനരരൂപത്തിൽ ചെന്നാൽ അയോധ്യാവാസികൾ ഭയന്നേക്കാം; അതിനാൽ മനുഷ്യരൂപം. ഗുഹനോടുള്ള അറിയിപ്പിൽ ‘പഞ്ചമീമദ്യ രജനീം’ (ഇന്നു പഞ്ചമിരാത്രി) എന്ന തിഥിയുടെ പരാമർശമുണ്ട് — പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്നതു പഞ്ചമിയിലാണ്; അതിനാൽ ഇന്നു രാത്രി ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ താമസിച്ച് നാളെ രാമൻ വരും. ‘നാളെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി അവിടെനിന്നു പുറപ്പെടും’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു. ‘അവിചാരയൻ’ (ആലോചിക്കാതെ) — ഒരു താമസവുമില്ല, ഒരു സംശയവുമില്ല; സ്വാമിയുടെ കാര്യം മാത്രം. വഴിയിൽ കണ്ട നദികളുടെയും വനങ്ങളുടെയും ജനപദങ്ങളുടെയും വർണനയിലൂടെ കോസലദേശത്തിന്റെ സമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ അസാന്നിധ്യത്തിലും ഭരതന്റെ ഭരണത്തിൽ പ്രജകൾ സുഖികളും സമൃദ്ധരുമാണ്. നന്ദിഗ്രാമത്തിനടുത്തുള്ള പൂത്ത വൃക്ഷങ്ങൾ ദേവോദ്യാനങ്ങളിലേതുപോലെയാണ്; കാരണം ധർമാത്മാവായ ഭരതൻ അവിടെ വസിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം വീണ്ടും ‘ലംഘയിത്വാ’ (ലംഘിച്ച്) എന്ന പദത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു, മുമ്പ് ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ സമുദ്രലംഘനംപോലെ; ഹനുമാന്റെ ജീവിതംതന്നെ ലംഘനങ്ങളുടെ ഒരു പരമ്പരയാണ്. ഗുഹനോടുള്ള സന്ദേശം ‘സഖാ തു തവ’ (നിന്റെ സഖാവ്) എന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് — രാമൻ ഗുഹനെ സേവകനായല്ല, സഖാവായാണ് കരുതുന്നത്; ഇതു ഗുഹനു വലിയ ബഹുമതിയാണ്. ഗുഹനിൽനിന്നു വഴി മനസ്സിലാക്കി ഹനുമാൻ വീണ്ടും ഉയർന്നു; അവിടെ വിശ്രമിച്ചില്ല. സാലവനം ‘ഭീമം’ (ഭയങ്കരം) ആയത് അതിന്റെ നിബിഡതകൊണ്ടാണ്. അയോധ്യയിൽനിന്ന് ഒരു ക്രോശം മാത്രം അകലെ കിഴക്കുഭാഗത്താണ് നന്ദിഗ്രാമം; രാമന്റെ വനവാസകാലത്ത് ഭരതൻ തപസ്വിയായി അവിടെ വസിച്ചു.
ആ വനങ്ങളിൽ നന്നായി അലങ്കരിച്ച പുത്രന്മാരോടും പൗത്രന്മാരോടുമൊപ്പം രമിച്ചുകൊണ്ട് സ്ത്രീകൾ ചുറ്റിനടന്നിരുന്നു. അയോധ്യയിൽനിന്ന് ഒരു ക്രോശം മാത്രം അകലെ ഹനുമാൻ ആശ്രമവാസിയായ ഭരതനെ കണ്ടു — മരവുരിയും കറുത്ത മാൻതോലും ധരിച്ചവൻ, ദീനൻ, മെലിഞ്ഞവൻ, ജട ധരിച്ചവൻ, ശരീരമാകെ ചെളിപുരണ്ടവൻ, സഹോദരന്റെ ദുരന്തത്താൽ ക്ഷീണിച്ചവൻ, പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവൻ, താപസൻ, ധർമചാരി, ഉയർന്ന ജടാഭാരമുള്ളവൻ, വല്കലവും മാൻതോലും ഉടുത്തവൻ, നിയതൻ, ആത്മസംയമി, ബ്രഹ്മർഷിക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവൻ, (രാമന്റെ) ആ പാദുകകൾ മുന്നിൽവെച്ച് ഭൂമി ഭരിക്കുന്നവൻ, നാലു വർണങ്ങളിലുമുള്ള ലോകത്തെ എല്ലാ ഭയത്തിൽനിന്നും രക്ഷിക്കുന്നവൻ. പരിശുദ്ധരായ മന്ത്രിമാരും കാഷായവസ്ത്രം ധരിച്ച പുരോഹിതന്മാരും സേനാമുഖ്യന്മാരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തുണ്ടായിരുന്നു. ധർമവത്സലരായ പൗരന്മാരും മരവുരിയും കറുത്ത മാൻതോലും ധരിച്ച ആ രാജപുത്രനെ വിട്ട് ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കാൻ തുനിഞ്ഞില്ല. ശരീരം ധരിച്ച മറ്റൊരു ധർമംപോലെയുള്ള ധർമജ്ഞനായ ആ ഭരതനെ കണ്ട് ഹനുമാൻ കൈകൂപ്പി. ഇവിടെ ഭരതന്റെ ചിത്രംതന്നെയാണ് രാമന്റെ സംശയത്തിനുള്ള മറുപടി — രാജ്യലോഭമുള്ളവൻ പതിനാലു വർഷം താപസവേഷത്തിൽ പാദുകകളുടെ പേരിൽ ഭരിക്കില്ല. ‘ദേഹബന്ധമിവാപരം ധർമം’ (ശരീരം ധരിച്ച മറ്റൊരു ധർമംപോലെ) എന്ന ഉപമ — ഭരതൻ ശരീരധാരിയായ രണ്ടാം ധർമംതന്നെ. വായനക്കാരൻ അദ്ദേഹത്തെ ക്രമമായി കാണാൻ കഴിയുംവിധം, ഒരു നീണ്ട വിശേഷണമാലയിലൂടെയാണ് കവി ഭരതന്റെ തപസ്സ് വർണിക്കുന്നത് — ആദ്യം വേഷം, പിന്നെ ശരീരം, പിന്നെ ആഹാരം, പിന്നെ മനസ്സ്, ഒടുവിൽ രാജ്യഭരണം. ‘പാദുകേ തേ പുരസ്കൃത്യ’ (ആ പാദുകകൾ മുന്നിൽവെച്ച്) — രാമന്റെ പാദുകകൾ സിംഹാസനത്തിൽ വെച്ച് അവയുടെ പേരിലാണ് അദ്ദേഹം രാജ്യം ഭരിക്കുന്നത്; സ്വയം ഒരു സേവകൻ മാത്രം. മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും സേനാപതികളും കാഷായവസ്ത്രം ധരിക്കുന്നു — രാജാവ് എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ പ്രജകളും. ഭരതന്റെ തപസ്സു കണ്ട് പൗരന്മാരും ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ അയോധ്യ മുഴുവൻ രാമനെ കാത്തിരുന്ന് ഒരു തപസ്വിനിയെപ്പോലെയായി. ‘ബ്രഹ്മർഷിസമതേജസം’ (ബ്രഹ്മർഷിക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവൻ) — ക്ഷത്രിയനായിട്ടും തപസ്സുകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മതേജസ്സ്. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഭരതന്റെ മനോഭാവം പരീക്ഷിക്കാനാണ് ഹനുമാൻ വന്നത്; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ പരീക്ഷയ്ക്ക് ഉത്തരം കിട്ടി — ഇവൻ രാജ്യലോഭിയല്ല, സഹോദരഭക്തനായ തപസ്വിയാണ്.
കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് വായുപുത്രൻ പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ മരവുരിയും ജടയും ധരിച്ചു വസിക്കുന്ന ഏതു കാകുത്സ്ഥനെച്ചൊല്ലി അങ്ങ് ദുഃഖിക്കുന്നുവോ, അദ്ദേഹം അങ്ങയോടു കുശലം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അങ്ങേക്കു പ്രിയമായ വാർത്ത ഞാൻ പറയാം; അതിദാരുണമായ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കുക. ഈ നിമിഷത്തിൽ അങ്ങ് സഹോദരനായ രാമനോടു ചേർന്നതുപോലെയാണ്. രാവണനെ കൊന്ന്, മൈഥിലിയെ വീണ്ടെടുത്ത്, ആഗ്രഹങ്ങൾ സാധിച്ച രാമൻ മഹാബലരായ മിത്രങ്ങളോടൊപ്പം വരുന്നു. മഹാതേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണനും യശസ്വിനിയായ വൈദേഹിയും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പമുണ്ട്; മഹേന്ദ്രനോടൊപ്പം ശചിയെന്നപോലെ, രാമനോടൊപ്പം സീത പൂർണയായി (കേടുകൂടാതെ) ഇരിക്കുന്നു.’ മുപ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ദേവ’ എന്ന സംബോധന ഹനുമാന്റെ വിനയവും ഭരതന്റെ രാജത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അസ്മിൻ മുഹൂർതേ’ (ഈ നിമിഷത്തിൽ) — സന്ദേശത്തിന്റെ അടിയന്തരസ്വഭാവം. ഹനുമാൻ ആദ്യം ഭരതന്റെ ശോകത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — ‘യം ത്വമനുശോചസി’ (ഏതൊരുവനെച്ചൊല്ലി അങ്ങ് ദുഃഖിക്കുന്നുവോ) — പിന്നെ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ഒടുവിൽ പ്രിയവാർത്ത അറിയിക്കുന്നു; ഈ ക്രമം ദൂതന്റെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. പെട്ടെന്നുള്ള പ്രിയവാർത്ത ചിലപ്പോൾ ദോഷകരമായേക്കാം; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ഒരു മുഖവുര ഒരുക്കുന്നു. ‘സമഗ്രാ’ (പൂർണ) — സീത കേടുകൂടാത്തവളും പൂർണയുമാണ്; രാവണന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കഴിഞ്ഞിട്ടും അവളുടെ ശീലം കളങ്കപ്പെട്ടില്ല എന്ന ധ്വനി.
ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതൻ പെട്ടെന്ന് ആനന്ദംകൊണ്ടു വീണു; ആഹ്ലാദത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. ഒരു നിമിഷം കഴിഞ്ഞ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് എഴുന്നേറ്റ് അദ്ദേഹം പ്രിയം പറഞ്ഞ ഹനുമാനെ ആവേശത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ശോകത്തിൽനിന്നല്ലാതെ പ്രീതിയിൽനിന്നുണ്ടായ ധാരാളം കണ്ണീർത്തുള്ളികളാൽ അദ്ദേഹത്തെ നനച്ചു. പിന്നെ പറഞ്ഞു: ‘നീ ദേവനോ മനുഷ്യനോ, കരുണകൊണ്ട് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്? സൗമ്യാ, ഈ പ്രിയവാർത്തയ്ക്കു പകരമായി ഞാൻ നിനക്കു പ്രിയമായതു നൽകുന്നു — ഒരു ലക്ഷം പശുക്കൾ, നൂറ് ഉത്തമഗ്രാമങ്ങൾ, ഭാര്യമാരായി പതിനാറു കന്യകമാർ — കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞവരും ശുഭാചാരകളും സ്വർണവർണമുള്ളവരും സുന്ദരമായ മൂക്കും തുടകളുമുള്ളവരും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സൗമ്യമുഖികളും എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞവരും കുലീനരും.’ പിന്നെ കപിശ്രേഷ്ഠന്റെ വായിൽനിന്ന് അദ്ഭുതകരമായ രാമാഗമനവാർത്ത കേട്ട് രാജപുത്രൻ രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; ആഹ്ലാദത്തോടെ വീണ്ടും ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ‘അശോകജൈഃ’ (ശോകത്തിൽനിന്നുണ്ടാകാത്ത) എന്ന പദത്തിന്റെ ഭാവം — ഇവ ശോകജന്യമായ കണ്ണീരല്ല, പ്രീതിജന്യമാണ്. രാമന്റെ സംശയം ഇവിടെ പൂർണമായി നീങ്ങുന്നു — ഭരതന്റെ ആനന്ദം കപടമില്ലാത്തതാണ്. ഭരതന്റെ ദാനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആനന്ദത്തിന്റെ അളവാണ് — തന്റെ പക്കലുള്ള ശ്രേഷ്ഠമായതെല്ലാം പ്രിയം പറഞ്ഞവനു നൽകാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ഇവിടെ ബ്രാക്കറ്റിൽ ‘എങ്കിലും’ എന്നു ചേർക്കുന്നു — ഈ പ്രിയവാർത്ത എല്ലാ ദാനങ്ങൾക്കും അതീതമാണെങ്കിലും, എന്റെ പക്കലുള്ളതു ഞാൻ നൽകുന്നു എന്ന അർഥത്തിൽ. ‘ദേവോ വാ മാനുഷോ വാ’ (ദേവനോ മനുഷ്യനോ) എന്ന ചോദ്യം — മനുഷ്യരൂപത്തിൽ വന്ന കപിയെ ഭരതൻ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; അവന്റെ വാക്ക് അലൗകികമാണെന്നു കരുതുന്നു. സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഭരതൻ വീണ്ടും സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. പതിനാറു കന്യകമാരുടെ വർണന അക്കാലത്തെ രാജദാനത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുള്ള അവസാനശ്ലോകം സർഗത്തിന്റെ ഭാവം ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു — ‘അദ്ഭുതോപമം’ (അദ്ഭുതതുല്യം) — വാർത്ത അദ്ഭുതകരമാണ്, അസംഭാവ്യമെന്നപോലെ; എങ്കിലും സത്യമാണ്. ‘പുനശ്ച’ (വീണ്ടും) — മോഹാലസ്യത്തിനുശേഷം ദാനത്തിന്റെ വാക്ക്, പിന്നെ വീണ്ടും ആനന്ദത്തോടെയുള്ള സംസാരം; രാമന്റെ കഥ വിസ്തരിച്ചു കേൾക്കാൻ ഭരതൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിഷയം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२५॥