॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 124-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തുന്നു

പതിനാലാം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ പഞ്ചമിയിൽ രാമൻ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങുന്നു, അയോധ്യയെയും ഭരതനെയും അമ്മമാരെയും കുറിച്ചുള്ള കുശലപ്രശ്നം, ഭരദ്വാജന്റെ മറുപടിയും തപസ്സുകൊണ്ട് എല്ലാ വൃത്താന്തവും അറിഞ്ഞതും, അർഘ്യദാനം, രാമന്റെ വരയാചന, വഴിയിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലങ്ങളും പൂക്കളും തേനും ചൊരിയുന്നു

പതിനാലാം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ, പഞ്ചമിതിഥിയിൽ, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തി, നിയതനായി മുനിയെ വന്ദിച്ചു. തപോധനനായ ആ ഭരദ്വാജനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ‘ഭഗവൻ, അയോധ്യാനഗരത്തിൽ ഭക്ഷ്യസമൃദ്ധിയും ആരോഗ്യവും ഉണ്ടെന്നു കേൾക്കുന്നുണ്ടോ? ഭരതൻ പ്രജാപാലനത്തിൽ ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ടോ? എന്റെ അമ്മമാർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ രണ്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. രാമൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ മഹാമുനിയായ ഭരദ്വാജൻ പുഞ്ചിരിയോടെ, സന്തോഷത്തോടെ രഘുശ്രേഷ്ഠനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭരതൻ നിന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയനായി, ജട ധരിച്ച് നിന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു; നിന്റെ പാദുകകൾ മുന്നിൽവെച്ച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ചെയ്യുന്നു; വീട്ടിലും എല്ലാം കുശലമാണ്.’ ‘പൂർണേ ചതുർദശേ വർഷേ’ (പതിനാലാം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ) എന്ന കാലനിർദേശം പ്രധാനമാണ് — രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ അക്ഷരംപ്രതി പാലിക്കപ്പെട്ടു; വനവാസത്തിന്റെ അവധി പൂർണമായി, ഒരു ദിവസംപോലും കുറയാതെ. അതിനാൽ പ്രതിജ്ഞയുടെ അവധി തീരുന്നതിനുമുമ്പ് രാമൻ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ല; ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ തങ്ങുന്നു. രാമന്റെ ചോദ്യങ്ങളുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം പ്രജകളുടെ ഭക്ഷ്യസമൃദ്ധിയും ആരോഗ്യവും, പിന്നെ ഭരതന്റെ രാജധർമം, ഒടുവിൽ അമ്മമാരുടെ ജീവൻ; രാജാവിന്റെ ചിന്ത പ്രജകളിൽനിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ഭരദ്വാജന്റെ പുഞ്ചിരിയും സന്തോഷവും വാർത്ത ശുഭമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആജ്ഞാവശത്വേ’ (ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയനായി) എന്ന പദം ഭരതന്റെ രാമനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം സ്വയം രാജാവല്ല, രാമന്റെ പ്രതിനിധി മാത്രം. ‘പാദുകേ തേ പുരസ്കൃത്യ’ (നിന്റെ പാദുകകൾ മുന്നിൽവെച്ച്) എന്നത് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ പാദുകാസന്ദർഭത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പങ്കദിഗ്ധസ്തു ഭരതഃ’ (ചെളിപുരണ്ട ഭരതൻ) എന്നും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ആജ്ഞാവശത്വേ ഭരതഃ’ (ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയനായ ഭരതൻ) എന്നുമാണ് പാഠം.

‘പണ്ട് മരവുരി ധരിച്ച് മഹാവനത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നവനും, ഭാര്യയെ മൂന്നാമത്തവളായി മാത്രം കൂട്ടിയവനും, രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനും, ധർമം മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, കാൽനടയായി പോകുന്നവനും, സർവസ്വവും ഉപേക്ഷിച്ചവനും, അച്ഛന്റെ നിർദേശം നടപ്പാക്കുന്നവനും, എല്ലാ ഭോഗങ്ങളാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവനും, സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവനെപ്പോലെയുള്ളവനും, കൈകേയിയുടെ വാക്കിനു വഴങ്ങിയവനും, കാട്ടുകിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിക്കുന്നവനുമായ നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ, യുദ്ധവിജയീ, എന്റെ മനസ്സ് കരുണ നിറഞ്ഞതായിരുന്നു. ഇപ്പോഴാകട്ടെ, ആഗ്രഹങ്ങൾ സമൃദ്ധമായി സാധിച്ചവനും, മിത്രഗണങ്ങളോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പമുള്ളവനും, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനുമായ നിന്നെ കണ്ട് എനിക്ക് ഉത്തമമായ പ്രീതിയുണ്ടായി. രാഘവാ, ജനസ്ഥാനത്തു വസിക്കുമ്പോൾ നീ അനുഭവിച്ച വിപുലമായ സുഖവും ദുഃഖവും എല്ലാം എനിക്കറിയാം.’ ഭരദ്വാജൻ രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾ താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — വനത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ രാമൻ ധനമില്ലാത്തവൻ, കാൽനടക്കാരൻ, സഹോദരനോടും ഭാര്യയോടും മാത്രം കൂടിയവൻ, സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവനെപ്പോലെ; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം വിജയി, മിത്രങ്ങളാലും സേനയാലും ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ, ദിവ്യവിമാനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവൻ. ‘സ്ത്രീതൃതീയം’ (ഭാര്യയെ മൂന്നാമത്തവളായി കൂട്ടിയവൻ) എന്ന പദം മനോഹരമാണ് — അന്ന് രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയും എന്ന മൂന്നുപേർ മാത്രമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു സഹായികൾ. മുനിയുടെ കരുണയും പ്രീതിയും രണ്ടും നിഃസ്വാർഥമാണ് — രാമന്റെ ദുഃഖത്തിൽ അദ്ദേഹം ദുഃഖിതൻ, സുഖത്തിൽ സുഖിതൻ. ‘സ്വർഗച്യുതമിവാമരം’ (സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ ദിവ്യത്വം വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭൂമിയിലെ ദേവൻതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ജനസ്ഥാനവധാദികം’ (ജനസ്ഥാനത്തെ വധം മുതലായവ) എന്നും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ജനസ്ഥാനനിവാസിനാ’ (ജനസ്ഥാനത്തു വസിക്കുന്ന) എന്നുമാണ്. ഈ ഭാഗം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലേക്കുള്ള രാമന്റെ ആദ്യവരവിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അന്നും ഭരദ്വാജനാണ് അദ്ദേഹത്തിനു ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴി പറഞ്ഞുകൊടുത്തത്. ഇങ്ങനെ വനവാസത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും അന്ത്യത്തിലും ഒരേ മുനിതന്നെ സാക്ഷിയാകുന്നു.

‘ബ്രാഹ്മണർക്കുവേണ്ടി നിയുക്തനായി എല്ലാ താപസരെയും രക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, നിന്റെ കുറ്റമറ്റ ഈ ഭാര്യയെ രാവണൻ അപഹരിച്ചു. മാരീചനെ കണ്ടത്, സീതയെ ബലമായി കൊണ്ടുപോയത്, കബന്ധനെ കണ്ടത്, പമ്പയിലേക്കു പോയത്, ബാലിയെ നീ കൊന്ന സുഗ്രീവസഖ്യം, വൈദേഹിയെ തിരഞ്ഞത്, വായുപുത്രനായ ഹനുമാന്റെ കർമം, വൈദേഹിയെ കണ്ടെത്തിയശേഷം നളൻ സേതു നിർമിച്ച വിധം, സന്തുഷ്ടരായ വാനരയൂഥപന്മാർ ലങ്കയ്ക്കു തീകൊളുത്തിയ വിധം, പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടും മന്ത്രിമാരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുമൊപ്പം ബലദർപ്പിതനായ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട വിധം, ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായിരുന്ന ആ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടശേഷം ദേവന്മാരുമായുണ്ടായ സമാഗമം, ദേവന്മാർ നിനക്കു വരം നൽകിയ വിധം — ധർമവത്സലാ, ഇതെല്ലാം എന്റെ തപസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ അറിയിക്കുന്ന എന്റെ ശിഷ്യന്മാരും ഇവിടെനിന്ന് നഗരത്തിലേക്കു പോയിവരുന്നുണ്ട്.’ ഭരദ്വാജൻ രാമായണത്തിന്റെ സാരം ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു — ആരണ്യകാണ്ഡം മുതൽ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ അന്ത്യം വരെ. ഈ ആവർത്തനം രാമന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഒരു സാരസംഗ്രഹംപോലെയാണ്; മുനിയുടെ ദിവ്യദൃഷ്ടിയുടെ തെളിവും. പത്താം ശ്ലോകത്തിന്റെയും പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെയും പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിന്റെയും ഉത്തരാർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘പ്രവൃത്ത്യാഖ്യാഃ’ എന്ന പദം രണ്ടുവിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു — ‘പ്രവൃത്തി’ അഥവാ വൃത്താന്തം അറിയിക്കുന്നവർ എന്നും, ‘പ്രവൃത്തി’ എന്നു പേരുള്ള ശിഷ്യന്മാർ എന്നും; ‘പ്രവൃത്തി എന്നു പേരുള്ള ശിഷ്യന്മാർ’ എന്ന അർഥമാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം സ്വീകരിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഭരദ്വാജന്റെ അറിവ് രണ്ടുവിധമാണ് — തപോബലംകൊണ്ടുള്ള അലൗകികവും ശിഷ്യന്മാരിലൂടെയുള്ള ലൗകികവും. ‘ദേവകണ്ടകേ’ (ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായിരുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ, രാവണൻ ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായിരുന്നുവെന്നും അവന്റെ വധം സർവലോകത്തിനും ഹിതമായിരുന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ച ബ്രഹ്മാവുമായും ഇന്ദ്രനുമായുമുള്ള സമാഗമത്തെയും വരദാനത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

‘ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ഞാനും ഇവിടെ നിനക്ക് ഒരു വരം നൽകുന്നു; ഈ അർഘ്യം സ്വീകരിക്കുക; നാളെ നീ അയോധ്യയിലേക്കു പോകും.’ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്ക് ശിരസ്സാ സ്വീകരിച്ച്, രാജപുത്രനായ ശ്രീമാൻ രാമൻ സന്തോഷത്തോടെ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് വരം ചോദിച്ചു: ‘ഭഗവൻ, അയോധ്യയിലേക്കു പോകുന്ന എന്റെ വഴിയിലെ എല്ലാ വൃക്ഷങ്ങളും അകാലത്തിൽ ഫലം നൽകുന്നവയും തേൻ ചൊരിയുന്നവയും ആകട്ടെ; അമൃതഗന്ധമുള്ള പലതരം ധാരാളം ഫലങ്ങളും ഉണ്ടാകട്ടെ.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്ന് അദ്ദേഹം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത ഉടനെ, ആ വാക്കിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ, അവിടെയുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ സ്വർഗവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെയായി. ഫലമില്ലാത്തവ ഫലമുള്ളവയും പൂവില്ലാത്തവ പൂക്കൾ നിറഞ്ഞവയും ഉണങ്ങിയവ നിറയെ ഇലകളുള്ളവയും ആയി; വൃക്ഷങ്ങൾ തേൻ ചൊരിഞ്ഞു — പോകുന്ന വഴിയിൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും മൂന്നു യോജന ദൂരം വരെ. അപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ, സ്വർഗം ജയിച്ചവരെപ്പോലെ, ധാരാളം ദിവ്യഫലങ്ങൾ ഇഷ്ടംപോലെ ഭക്ഷിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. രാമന്റെ വരം വീണ്ടും സ്വാർഥരഹിതമാണ് — മുമ്പ് ഇന്ദ്രനോടു ചോദിച്ചതുപോലെ, അദ്ദേഹം വാനരന്മാർക്കുവേണ്ടി ഫലങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു. ‘ശ്വോ ഗമിഷ്യസി’ (നാളെ നീ പോകും) എന്നു പറഞ്ഞ് ഭരദ്വാജൻ രാമനെ ആ രാത്രി ആശ്രമത്തിൽ താമസിപ്പിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ പതിനാലു വർഷത്തിന്റെ അവധി കൃത്യമായി പൂർത്തിയാകുന്നു. ഇരുപതും ഇരുപത്തിയൊന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ അരശ്ലോകം നീങ്ങിയാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത് — ‘ഭവന്തു മാർഗേ ഭഗവൻ’ (ഭഗവൻ, വഴിയിൽ ഉണ്ടാകട്ടെ) എന്ന യാചനയുടെ ഉത്തരാർധം ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധത്തിലാണ്. ‘സ്വർഗപാദപസന്നിഭാഃ’ (സ്വർഗവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവ) എന്ന ഉപമ വൃക്ഷങ്ങൾ കല്പവൃക്ഷങ്ങൾക്കു തുല്യമായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ഭരതന്റെ സേനയ്ക്കും ഭരദ്വാജൻ തപോബലംകൊണ്ട് ദിവ്യമായ ആതിഥ്യം ഒരുക്കിയിരുന്നു; ഇപ്പോൾ രാമന്റെ സേനയ്ക്കും അതുപോലെതന്നെ. വാനരന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ‘സ്വർഗജിതോ യഥൈവ’ (സ്വർഗം ജയിച്ചവരെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അവരുടെ വിജയത്തിന്റെ പ്രതിഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച അവർ ഇപ്പോൾ സ്വർഗസുഖം അനുഭവിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२४॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക