॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 123-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

വഴി കാണിക്കുന്നു

പുഷ്പകത്തിൽനിന്ന് രാമൻ സീതയ്ക്ക് ലങ്കയിലെ യുദ്ധഭൂമി, സേതു, കിഷ്കിന്ധ, ഋശ്യമൂകം, പമ്പ, ജനസ്ഥാനം, പഞ്ചവടി, ചിത്രകൂടം, ഗംഗായമുനകൾ, അയോധ്യ എന്നിവ കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു; കിഷ്കിന്ധയിൽ വാനരസ്ത്രീകൾ വിമാനത്തിൽ കയറുന്നു

രാമൻ അനുവാദം നൽകിയ, ഹംസങ്ങളോടുകൂടിയ ആ അനുപമമായ വിമാനം വലിയ മുഴക്കത്തോടെ ആകാശത്തിലേക്കുയർന്നു. പിന്നെ രഘുനന്ദനൻ എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും കണ്ണോടിച്ച്, ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ള മൈഥിലിയായ സീതയോടു പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, കൈലാസശിഖരംപോലെയുള്ള ത്രികൂടശിഖരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, വിശ്വകർമാവ് നിർമിച്ച ലങ്കയെ നോക്കൂ. സീതേ, മാംസവും ചോരയും ചെളിയായിത്തീർന്ന ഈ യുദ്ധഭൂമി നോക്കൂ — ഇവിടെയാണ് വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും വലിയ സംഹാരം നടന്നത്. വിശാലാക്ഷീ, വരം ലഭിച്ചവനും ലോകത്തെ പീഡിപ്പിച്ചവനുമായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ നിനക്കുവേണ്ടി ഞാൻ കൊന്നിട്ട് ഇതാ കിടക്കുന്നു.’ ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ ‘ഹംസയുക്തം മഹാനാദമുത്പപാത വിഹായസം’ (ഹംസങ്ങളോടുകൂടിയ വിമാനം വലിയ മുഴക്കത്തോടെ ആകാശത്തിലേക്കുയർന്നു) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഉത്പപാത മഹാമേഘഃ ശ്വസനേനോദ്ധതോ യഥാ’ (കാറ്റിനാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട മഹാമേഘംപോലെ ഉയർന്നു) എന്നും. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധമായ ‘ഏഷ ദത്തവരഃ ശേതേ’ (വരം ലഭിച്ച ഇവൻ ഇതാ കിടക്കുന്നു) വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഈ സർഗം ആകാശത്തുനിന്നുള്ള യാത്രാവർണനയാണ് — രാമൻ സീതയ്ക്ക് മുഴുവൻ വഴിയും വിപരീതക്രമത്തിൽ, ലങ്കയിൽനിന്നു തുടങ്ങി അയോധ്യവരെ, കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ സമ്പൂർണകഥയുടെ സ്മരണ ഉണ്ടാകുന്നു — ആരണ്യകാണ്ഡം മുതൽ യുദ്ധകാണ്ഡം വരെ സീതാവിരഹത്തിൽ രാമൻ ഏകനായി കണ്ട സ്ഥലങ്ങൾ ഇപ്പോൾ സീതയോടൊപ്പം വീണ്ടും കാണുന്നു. ആദ്യം യുദ്ധഭൂമി — അതു മാംസവും ചോരയും ചെളിയായ ഭീഷണസ്ഥലം; എന്നാൽ സീതയുടെ ദുഃഖത്തിനു കാരണമായ രാവണൻ അവിടെയാണ് കിടക്കുന്നത്. ‘തവ ഹേതോഃ’ (നിനക്കുവേണ്ടി) എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിന്റെയും ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘ദത്തവരഃ’ (വരം ലഭിച്ചവൻ) എന്ന വിശേഷണം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ അവധ്യനായിരുന്നിട്ടും ഒരു മനുഷ്യനാൽ അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യരെ നിസ്സാരരായി കരുതി രാവണൻ അവരെ ഗണിച്ചില്ല. ‘ശശിനിഭാനനാം’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവളെ) എന്ന സീതയുടെ വിശേഷണം അവളുടെ പ്രസന്നത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്കുശേഷം അവളുടെ മുഖം ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ലങ്ക കൈലാസശിഖരംപോലെയുള്ള ത്രികൂടത്തിലാണ് — അതിന്റെ സൗന്ദര്യവും രാമൻ നിഷ്പക്ഷമായി പ്രശംസിക്കുന്നു. ‘ഹംസയുക്തം’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് വിമാനത്തിന്റെ ശോഭയും ‘മഹാനാദം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അതിന്റെ വേഗവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും കണ്ണോടിച്ചശേഷമാണ് രാമൻ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നത് — ഒരു സമർഥനായ വഴികാട്ടിയെപ്പോലെ, ആദ്യം അദ്ദേഹം സ്വയം ദൃശ്യം കാണുന്നു, പിന്നെ സീതയ്ക്കു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു.

‘ഇവിടെയാണ് കുംഭകർണനും നിശാചരനായ പ്രഹസ്തനും കൊല്ലപ്പെട്ടത്; ഇവിടെ വാനരനായ ഹനുമാൻ ധൂമ്രാക്ഷനെ കൊന്നു. ഇവിടെ മഹാത്മാവായ സുഷേണൻ വിദ്യുന്മാലിയെ കൊന്നു; ലക്ഷ്മണൻ രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു. ഇവിടെ അംഗദൻ വികടൻ എന്ന രാക്ഷസനെ കൊന്നു; നോക്കാൻപോലും ഭയങ്കരനായ വിരൂപാക്ഷനും മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും ഇവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടു. അകമ്പനനും മറ്റു ബലവാന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരും ത്രിശിരസ്സും അതികായനും ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും ഇവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരായ യുദ്ധോന്മത്തനും മത്തനും, കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരായ ബലവാന്മാർ നികുംഭനും കുംഭനും ഇവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടു. വജ്രദംഷ്ട്രനും ദംഷ്ട്രനും അനേകം രാക്ഷസന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടു; ദുർധർഷനായ മകരാക്ഷനെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തി. അകമ്പനനും വീര്യവാനായ ശോണിതാക്ഷനും യൂപാക്ഷനും പ്രജംഘനും മഹായുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ഭയങ്കരരൂപിയായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ എന്ന രാക്ഷസനും യജ്ഞശത്രുവും മഹാബലനായ സുപ്തഘ്നനും സൂര്യശത്രുവും മറ്റൊരുവനായ ബ്രഹ്മശത്രുവും കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാവണന്റെ ഭാര്യയായ മണ്ഡോദരി ആയിരത്തിലധികം സപത്നിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവനെച്ചൊല്ലി വിലപിച്ചു.’ ആറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും ഏഴാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും എട്ടാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും പത്താം ശ്ലോകം മുതൽ പതിനാലാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധം വരെയുള്ളതെല്ലാം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കുംഭകർണൻ, പ്രഹസ്തൻ, ഇന്ദ്രജിത്ത്, വിരൂപാക്ഷൻ, മഹാപാർശ്വൻ, മഹോദരൻ, അകമ്പനൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ, ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ എന്നിവരുടെ പരാമർശം മാത്രമേയുള്ളൂ. വൾഗേറ്റിൽ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഏതാണ്ട് എല്ലാ പ്രമുഖരാക്ഷസന്മാരുടെയും പേരുകൾ ഒരു സൂചികപോലെ ശേഖരിച്ചിരിക്കുന്നു. അകമ്പനന്റെ പേര് രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു (9.1, 12.1) — ഇതു വൾഗേറ്റിന്റെതന്നെ പുനരുക്തിയാണ്. വാനരവീരന്മാരെയും ഓർമിക്കുന്നു — ഹനുമാൻ, സുഷേണൻ, അംഗദൻ, ലക്ഷ്മണൻ — വിജയം എല്ലാ സഹായികളുടേതുമാണെന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മണ്ഡോദരിയുടെ വിലാപത്തിന്റെ സ്മരണ കരുണരസം ചേർക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ഭാര്യയുടെ ദുഃഖവും രാമൻ മറക്കുന്നില്ല. ‘സാഗ്രേണ’ (ആയിരത്തിലധികം) എന്ന പദം അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ വ്യക്തമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സാസ്രേണ’ (കണ്ണീരോടുകൂടിയ) എന്നാണ്. ഈ പേരുകളിൽ ചിലത് — യജ്ഞശത്രു, ബ്രഹ്മശത്രു, സൂര്യശത്രു തുടങ്ങിയവ — രാവണന്റെ സേനാപതികളാണെന്ന് വൾഗേറ്റിലെ മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. നാമാവലിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാണ് — സീത ലങ്കയിൽ അശോകവനികയിൽ തടവിലായിരുന്നു; യുദ്ധം കണ്ടിരുന്നില്ല; അതിനാൽ രാമൻ അവൾക്ക് യുദ്ധത്തിന്റെ ചുരുക്കവിവരണം സ്ഥലംതോറും പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ ഭാഗം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒരു സാരസംഗ്രഹംപോലെയാണ്.

‘സുന്ദരമുഖീ, സമുദ്രത്തിന്റെ ഈ തീർഥം (കടവ്) കാണുന്നുവല്ലോ; ഇവിടെയാണ് സമുദ്രം കടന്ന് നമ്മൾ ആ രാത്രി താമസിച്ചത്. വിശാലാക്ഷീ, നിനക്കുവേണ്ടി ലവണസമുദ്രത്തിൽ ഞാൻ കെട്ടിയ അതിദുഷ്കരമായ നളസേതുവാണിത്. വൈദേഹീ, ഇളക്കാനാവാത്ത, വരുണാലയമായ, അതിരില്ലാത്തതുപോലെ ഗർജിക്കുന്ന, ശംഖുകളും ചിപ്പികളും നിറഞ്ഞ സമുദ്രം നോക്കൂ. മൈഥിലീ, ഹനുമാനു വിശ്രമിക്കാനായി സമുദ്രം പിളർന്ന് ഉയർന്നുവന്ന സ്വർണമയമായ പർവതരാജൻ ഹിരണ്യനാഭനെ നോക്കൂ. സമുദ്രത്തിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ഈ ദ്വീപിലാണ് നമ്മുടെ സൈന്യം താവളമടിച്ചത്; ഇവിടെയാണ് പണ്ട് വിഭുവായ മഹാദേവൻ പ്രസാദിച്ചത്. മഹാത്മാവായ സമുദ്രത്തിന്റെ ഈ തീർഥം സേതുബന്ധം എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഇതിനെ പൂജിക്കുന്നു; ഇതു പരമപവിത്രവും മഹാപാതകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. ഇവിടെയാണ് ഈ രാക്ഷസരാജൻ വിഭീഷണൻ നമ്മുടെ അടുത്തു വന്നത്. സീതേ, ഇതാ വിചിത്രമായ വനങ്ങളുള്ള കിഷ്കിന്ധ, സുഗ്രീവന്റെ രമണീയമായ നഗരം; ഇവിടെയാണ് ഞാൻ ബാലിയെ കൊന്നത്.’ അപ്പോൾ ബാലി ഭരിച്ചിരുന്ന കിഷ്കിന്ധാനഗരം കണ്ട് സീത സ്നേഹവും സങ്കോചവും കലർന്ന് രാമനോടു വിനീതമായി ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ഈ ഭാഗത്ത് വൾഗേറ്റിന്റെ ഒരു വിശിഷ്ടാംശം — പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം മുതൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം വരെ (സൈന്യത്തിന്റെ താവളം, മഹാദേവന്റെ പ്രസാദം, സേതുബന്ധതീർഥം, മഹാപാതകനാശനം) — സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ഇതു രാമേശ്വരതീർഥത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സേതു കെട്ടുന്നതിനുമുമ്പ് ഞാൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതിനാൽ അദ്ദേഹം (മഹാദേവൻ) ഇവിടെ വിരാജിക്കുന്നു’ എന്നാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ഇതു വിശദീകരിക്കുന്നത്. ഈ പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം മുതൽ ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം വരെ അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ ശ്ലോകസംഖ്യകൾ അരശ്ലോകം നീങ്ങിയിരിക്കുന്നു — ഓരോ ശ്ലോകവും ഒരു വാക്യത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അടുത്തതിന്റെ പൂർവാർധവും ചേർന്നതാണ്; ഇതു സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ വിഭജനത്തിൽനിന്ന് അരശ്ലോകം മാറിയിരിക്കുന്നു; ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ഒത്തുചേരുന്നു. ഹിരണ്യനാഭൻ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ മൈനാകൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്; ഹനുമാനു വിശ്രമിക്കാനായി സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന പർവതം. ‘ലവണാർണവേ’ (ലവണസമുദ്രത്തിൽ) എന്നാണ് അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സലിലാർണവേ’ (ജലസമുദ്രത്തിൽ) എന്നും. സേതുവിന്റെ ദർശനം രാമന്റെ ഏറ്റവും മഹത്തായ കർമത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അസാധ്യമെന്ന് എല്ലാവരും കരുതിയിരുന്നത് നളന്റെ കൗശലംകൊണ്ടും വാനരന്മാരുടെ അധ്വാനംകൊണ്ടും സാധിച്ചു. ‘തവ ഹേതോഃ’ (നിനക്കുവേണ്ടി) എന്ന വാക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — യുദ്ധഭൂമിയിലും സേതുവിലും — രാമന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നവും സീതയ്ക്കുവേണ്ടിയായിരുന്നുവെന്ന് ഇതു ദൃഢമാക്കുന്നു. സീതയുടെ പ്രതികരണം ഇവിടെ പറയുന്നില്ല; എന്നാൽ കിഷ്കിന്ധ കണ്ടപ്പോഴാണ് അവൾ ആദ്യമായി സംസാരിക്കുന്നത് — അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ ഉപകാരത്തിന്റെ സ്മരണ ഉണരുന്നു.

സീത പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, സുഗ്രീവന്റെ താര തുടങ്ങിയ പ്രിയഭാര്യമാരാലും മറ്റു വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ സ്ത്രീകളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് അങ്ങയോടൊപ്പം രാജധാനിയായ അയോധ്യയിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ വൈദേഹി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്ന് അവളോടു പറഞ്ഞ്, കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി വിമാനം നിർത്തി, സുഗ്രീവനെ നോക്കി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വാനരശാർദൂലാ, എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോടും പറയുക — എല്ലാവരും സ്ത്രീകളോടൊപ്പം സീതയോടൊപ്പം അയോധ്യയിലേക്കു വരട്ടെ. മഹാബലാ, നീയും നിന്റെ എല്ലാ സ്ത്രീകളോടുമൊപ്പം; വാനരാധിപാ, വേഗമാകട്ടെ, നമുക്കു പോകാം.’ അമിതതേജസ്വിയായ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീമാനായ വാനരാധിപതി സുഗ്രീവൻ അവരെല്ലാവരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് വേഗം അന്തഃപുരത്തിൽ കടന്ന് താരയെ നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘പ്രിയേ, മൈഥിലിയുടെ പ്രിയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാഘവൻ അനുവാദം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരുടെ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം നീ വേഗം വരൂ; വാനരസ്ത്രീകളെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് നമ്മൾ പോകുന്നു; ദശരഥന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരെയും അയോധ്യയെയും ഞങ്ങൾ (നിങ്ങൾക്കു) കാണിച്ചുതരാം.’ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കു കേട്ട് സർവാംഗസുന്ദരിയായ താര എല്ലാ വാനരസ്ത്രീകളെയും വിളിച്ചുവരുത്തി പറഞ്ഞു: ‘സുഗ്രീവന്റെ അനുവാദത്തോടെ നിങ്ങൾക്കെല്ലാം എല്ലാ വാനരന്മാരോടുമൊപ്പം പോകാം; അയോധ്യ കാണുന്നത് എനിക്കും പ്രിയമായ കാര്യമാകും; നഗരവാസികളോടും ജനപദവാസികളോടുമൊപ്പമുള്ള രാമന്റെ നഗരപ്രവേശവും ദശരഥന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരുടെയും പ്രൗഢിയും നമുക്കു കാണാം.’ താരയുടെ അനുവാദം ലഭിച്ച എല്ലാ വാനരസ്ത്രീകളും വസ്ത്രാലങ്കാരങ്ങൾ വിധിപ്രകാരം അണിഞ്ഞ്, വിമാനത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, സീതയെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ആ വിമാനത്തിൽ കയറി. അവരോടൊപ്പം വേഗം ഉയർന്ന വിമാനം കണ്ട് രാഘവൻ ഋശ്യമൂകത്തിനടുത്തുവെച്ച് വൈദേഹിയോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ഈ സന്ദർഭം മുഴുവൻ — ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം മുതൽ മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം വരെ — വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇതു തീരെയില്ല. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ഇവിടെ ഒരു പാദടിപ്പണിയുണ്ട് — തിലകവ്യാഖ്യാതാവിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇക്കാരണത്താൽ വിമാനം ഒരു ദിവസം കിഷ്കിന്ധയിൽ തങ്ങി; ആശ്വിനമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷചതുർഥിയിൽ അവിടെ തങ്ങി പഞ്ചമിയിൽ പുറപ്പെട്ടു; അതേ ദിവസംതന്നെ അംഗദന്റെ യുവരാജാഭിഷേകവും നടന്നു — മഹാഭാരതം വനപർവത്തെ (291.58–59) ആധാരമാക്കിയാണ് ഈ അഭിപ്രായം. സീതയുടെ ആഗ്രഹം അവളുടെ സ്നേഹശീലം കാണിക്കുന്നു — സഹചാരിണികളോടൊപ്പം സ്വന്തം വീട്ടിലേക്കു പോകാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘പ്രണയസാധ്വസാ’ (സ്നേഹവും സങ്കോചവും കലർന്നവൾ) എന്ന പദം അവളുടെ സങ്കോചം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. താരയുടെ ചിത്രവും മധുരമാണ് — അയോധ്യ കാണാൻ അവളും ഉത്സുകയാണ്. സീതയുടെ ആഗ്രഹം രാമൻ ഉടനെ സ്വീകരിക്കുന്നു — ‘ഏവമസ്തു’ (അങ്ങനെയാകട്ടെ) എന്ന് — അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്കുശേഷം അവളുടെ ഓരോ ആഗ്രഹവും നിറവേറ്റാൻ അദ്ദേഹം ഉത്സുകനാണ്. സുഗ്രീവനും രാമന്റെ ആജ്ഞ വേഗത്തിൽ പാലിക്കുന്നു; ‘അഭിത്വരയ’ (വേഗമാകട്ടെ) എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് അയോധ്യയിലേക്കു പോകാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഔത്സുക്യം കാണിക്കുന്നു. താരയുടെ വാക്കിൽ കാണേണ്ട മൂന്നു കാര്യങ്ങളുണ്ട് — അയോധ്യ, രാമന്റെ നഗരപ്രവേശം, ദശരഥപത്നിമാരുടെ പ്രൗഢി — ഇതിലൂടെ സ്ത്രീകളുടെ സ്വാഭാവികമായ കൗതുകം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. വാനരസ്ത്രീകൾ ‘നേപഥ്യവിധിപൂർവം’ (വസ്ത്രാലങ്കാരങ്ങൾ വിധിപ്രകാരം അണിഞ്ഞ്) അലങ്കരിച്ച് വിമാനം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു — മംഗളാചാരത്തിന്റെ പാലനം. ഇങ്ങനെ വിമാനം ഒരു വലിയ ഉത്സവസംഘംപോലെയാകുന്നു.

‘സീതേ, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ, സ്വർണധാതുക്കളാൽ ആവൃതമായ, മഹത്തായ ആ ശ്രേഷ്ഠപർവതം ഋശ്യമൂകം കാണുന്നുവല്ലോ. ഇവിടെയാണ് ഞാൻ വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനുമായി സമാഗമിച്ചത്; സീതേ, ബാലിയെ കൊല്ലാമെന്ന് ഞാൻ ഉടമ്പടി ചെയ്തതും ഇവിടെവെച്ചാണ്. ഇതാ വിചിത്രവനങ്ങളുള്ള താമരപ്പൊയ്കയായ പമ്പ; ഇവിടെയാണ് നീയില്ലാതെ അതിദുഃഖിതനായി ഞാൻ വിലപിച്ചത്. ഇതിന്റെ തീരത്തുവെച്ചാണ് ധർമചാരിണിയായ ശബരിയെ ഞാൻ കണ്ടത്. ഇവിടെ യോജനനീളമുള്ള കൈകളുള്ള കബന്ധനെ ഞാൻ കൊന്നു. സീതേ, ജനസ്ഥാനത്ത് ആ ശ്രീമത്തായ വൃക്ഷം കാണുന്നുവല്ലോ; വിലാസിനീ, അവിടെവെച്ചാണ് നിനക്കുവേണ്ടി പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനും ബലവാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ജടായുവിനെ രാവണൻ കൊന്നത്. ഇവിടെ ഖരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ദൂഷണൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു; മഹാവീര്യനായ ത്രിശിരസ്സിനെയും നേരെ പായുന്ന ബാണങ്ങളാൽ ഞാൻ കൊന്നു.’ മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഇവിടെ രാമന്റെ സ്മരണകൾ കരുണമാണ് — പമ്പാതീരത്തെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപം, ശബരിയുടെ ഭക്തി, കബന്ധന്റെ ഉപദേശം, ജടായുവിന്റെ ബലിദാനം. ‘ത്വയാ വിഹീനോ യത്രാഹം വിലലാപ സുദുഃഖിതഃ’ (നീയില്ലാതെ അതിദുഃഖിതനായി ഞാൻ വിലപിച്ചിടം) എന്ന സമ്മതം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ കോമളത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — വീരനായിരുന്നിട്ടും പ്രിയാവിയോഗത്തിൽ അദ്ദേഹം കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ജടായുവിനെ ‘പക്ഷിണാം പ്രവരോ ബലീ’ (പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനും ബലവാനും) എന്ന് ആദരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലിദാനം രാമൻ എന്നും ഓർക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ജടായുവിന്റെ പരാമർശം ‘യത്ര യുദ്ധം മഹദ്വൃത്തം തവഹേതോർവിലാസിനി. രാവണസ്യ നൃശംസസ്യ ജടായോശ്ച മഹാത്മനഃ’ (വിലാസിനീ, നിനക്കുവേണ്ടി ക്രൂരനായ രാവണനും മഹാത്മാവായ ജടായുവും തമ്മിൽ മഹായുദ്ധം നടന്നിടം) എന്ന ആറു പാദങ്ങളുള്ള ശ്ലോകത്തിലാണ്; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ അതിനു പകരം ‘ജടായുശ്ച മഹാതേജാസ്തവ ഹേതോർവിലാസിനി. രാവണേന ഹതോ യത്ര പക്ഷിണാം പ്രവരോ ബലീ’ (വിലാസിനീ, നിനക്കുവേണ്ടി മഹാതേജസ്വിയും പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനും ബലവാനുമായ ജടായു രാവണനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടിടം) എന്ന വ്യത്യസ്തപാഠമാണ്; അതിനാൽ 6.111.019-ന്റെ മൂന്നാം അർധത്തിന് നേരിട്ടുള്ള പ്രതിരൂപമില്ല. യാത്രയുടെ ക്രമം കൃത്യമായി വിപരീതമാണ് — കിഷ്കിന്ധ, ഋശ്യമൂകം, പമ്പ, ജനസ്ഥാനം, പിന്നെ ദണ്ഡകാരണ്യം; രാമൻ വന്ന വഴിയേ വിപരീതമായി മടങ്ങിപ്പോകുന്നു. ഋശ്യമൂകത്തിൽവെച്ച് അഗ്നിസാക്ഷിയായി സുഗ്രീവനുമായി ചെയ്ത സഖ്യമാണ് സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ മൂലമായത്. അതിനാൽ രാമൻ ആ സ്ഥലം വിശേഷിച്ച് ഓർക്കുന്നു; വിമാനത്തിൽ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിൽത്തന്നെ ഇരിക്കുന്നുമുണ്ട്. ‘സവിദ്യുദിവ തോയദഃ’ (മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ) എന്ന ഉപമ ഋശ്യമൂകത്തിലെ സ്വർണധാതുക്കൾ മിന്നൽപോലെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശബരിയുടെ സ്മരണ ഭക്തിയുടെ മഹിമ കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ വരവു കാത്തുമാത്രമാണ് അവൾ പ്രാണൻ നിലനിർത്തിയത്.

‘സുന്ദരീ, ഇതാണ് നമ്മുടെ ആ ആശ്രമസ്ഥലം; ശുഭദർശനേ, ആ വിചിത്രമായ പർണശാലയും കാണുന്നുവല്ലോ; അവിടെനിന്നാണ് രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണൻ നിന്നെ ബലമായി അപഹരിച്ചത്. ഇതാ രമണീയവും തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ളതും ശുഭവുമായ ഗോദാവരി; വാഴകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അഗസ്ത്യന്റെ ആശ്രമവും കാണുന്നു. ഇതാ മഹാത്മാവായ സുതീക്ഷ്ണന്റെ ദീപ്തമായ ആശ്രമം; വൈദേഹീ, ആയിരം കണ്ണുള്ള പുരന്ദരനായ ശക്രൻ വന്ന മഹത്തായ ശരഭംഗാശ്രമവും കാണുന്നു. ഈ പ്രദേശത്തുവെച്ചാണ് ഭീമാകാരനായ വിരാധനെ ഞാൻ കൊന്നത്. കൃശോദരീ, ദേവീ, സൂര്യനെയും അഗ്നിയെയും പോലെ ശോഭിക്കുന്ന കുലപതിയായ അത്രി വസിക്കുന്നിടത്തെ ആ താപസന്മാരെ കാണുന്നുവല്ലോ; സീതേ, ഇവിടെവെച്ചാണ് ധർമചാരിണിയായ താപസിയെ (അനസൂയയെ) നീ കണ്ടത്. സുന്ദരാംഗീ, അതാ പർവതരാജനായ ചിത്രകൂടം പ്രകാശിക്കുന്നു; അവിടെയാണ് കൈകേയിയുടെ പുത്രനായ ഭരതൻ എന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ വന്നത്.’ നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. പർണശാലയുടെ ദർശനം സീതാപഹരണത്തിന്റെ സ്മരണ ഉണർത്തുന്നു — ദുഃഖം ആരംഭിച്ച സ്ഥലം. രാമൻ അതും നിർഭയനായി കാണിക്കുന്നു; കാരണം ഇപ്പോൾ ആ ദുഃഖം അവസാനിച്ചിരിക്കുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വിരാധവധസ്ഥലം (6.111.025-ന്റെ പൂർവാർധം) അത്ര്യാശ്രമത്തിനു (024-ന്റെ പൂർവാർധം) മുമ്പാണു പറയുന്നത്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ക്രമം മറിച്ചാണ്; അതിനാൽ ഇതു സ്ഥാനമാറ്റമാണ്, ലോപമല്ല. അനസൂയയുടെ പേര് മൂലത്തിലില്ല; എന്നാൽ ‘താപസീ ധർമചാരിണീ’ (ധർമചാരിണിയായ താപസി) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ‘അനസൂയാദേവി’ എന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. ചിത്രകൂടത്തിന്റെ സ്മരണ ഭരതന്റെ ഭക്തിയെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ചിത്രകൂടത്തിൽ രാമനെ മടക്കിക്കൊണ്ടുപോകാൻ വന്നവൻ ഇപ്പോൾ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ കാത്തിരിക്കുന്നു. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെ ആശ്രമങ്ങളുടെ ക്രമം — അഗസ്ത്യൻ, സുതീക്ഷ്ണൻ, ശരഭംഗൻ, അത്രി — ആരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ ക്രമത്തിന്റെ വിപരീതമാണ്; അവിടെ രാമൻ ചിത്രകൂടത്തിൽനിന്ന് അത്രിയെയും പിന്നെ വിരാധനെയും ശരഭംഗനെയും സുതീക്ഷ്ണനെയും അഗസ്ത്യനെയും ക്രമത്തിൽ പ്രാപിച്ചു. ശരഭംഗാശ്രമത്തിലെ ഇന്ദ്രന്റെ ആഗമനം ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട് — അവിടെ ഇന്ദ്രൻ രാമനെ ദൂരെനിന്നു കണ്ട് മടങ്ങിപ്പോയി.

‘ഇതാ വിചിത്രവനങ്ങളുള്ള രമണീയമായ ആ യമുന; മൈഥിലീ, ഇതാ ശ്രീമത്തായ ഭരദ്വാജാശ്രമവും. ഇതാ പുണ്യവും മൂന്നു വഴികളിലൊഴുകുന്നതുമായ ഗംഗാനദി, പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും പൂത്തുലഞ്ഞ വനങ്ങളുള്ളതും. ഇതാ ശൃംഗിവേരപുരം, എന്റെ സഖാവായ ഗുഹൻ ഉള്ളിടം; സീതേ, യജ്ഞസ്തംഭങ്ങളുടെ മാലയണിഞ്ഞ ആ സരയു ഇതാ. സീതേ, ഇതാ എന്റെ അച്ഛന്റെ രാജധാനി; വൈദേഹീ, തിരിച്ചെത്തിയ നീ അയോധ്യയെ നമസ്കരിക്കുക.’ അപ്പോൾ ആ വാനരന്മാരും വിഭീഷണനോടുകൂടിയ രാക്ഷസന്മാരും എല്ലാം സന്തോഷത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചാടിയുയർന്ന് ആ നഗരം കണ്ടു. പിന്നെ വെളുത്ത മാളികകളുടെ നിരകളുള്ളതും വിശാലമായ മുറ്റങ്ങളുള്ളതും ആനകളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞതും മഹേന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെയുള്ളതുമായ ആ നഗരം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം വാനരന്മാർ കണ്ടു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അമ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘പ്രണാമം പുനരാഗതാ’ (തിരിച്ചെത്തിയവൾ നമസ്കരിക്കുക) എന്ന വാക്കാണ് സർഗത്തിന്റെ ഭാവശിഖരം — പതിനാലു വർഷത്തിനുശേഷം മാതൃഭൂമി കാണുമ്പോൾ ഭാര്യ ആദ്യം അതിനെ നമസ്കരിക്കട്ടെ എന്നാണ് രാമന്റെ ആഗ്രഹം. സരയുവിനെ ‘യൂപമാലിനീ’ (യജ്ഞസ്തംഭങ്ങളുടെ മാലയണിഞ്ഞവൾ) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അതിന്റെ തീരത്ത് ഇക്ഷ്വാകുരാജാക്കന്മാരുടെ യജ്ഞസ്തംഭങ്ങൾ നിൽക്കുന്നു; അവ ആ വംശത്തിന്റെ ധർമനിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ‘ഉത്പത്യോത്പത്യ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും ചാടിയുയർന്ന്) എന്ന ഇരട്ടിപ്പ് അവരുടെ കുട്ടികളുടേതുപോലുള്ള ഔത്സുക്യം കാണിക്കുന്നു — വിമാനത്തിൽ ചാടിയുയർന്ന് നഗരം കാണാൻ അവർ മത്സരിക്കുന്നു. അയോധ്യയെ അമരാവതിയോട് ഉപമിക്കുന്നത് അതിന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ അതിന്റെ അധിപനാകും. ഗുഹനെ ‘സഖാ മമ’ (എന്റെ സഖാവ്) എന്ന് ഓർക്കുന്നത് ആ നിഷാദരാജനോടുള്ള സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു; നൂറ്റിയിരുപത്തിയഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ അദ്ദേഹത്തിനു സന്ദേശം കൊണ്ടുപോകും. യമുന, ഗംഗ, സരയു എന്നീ മൂന്നു നദികളുടെ ദർശനം പവിത്രതയുടെ ഒരു അനുക്രമംപോലെയാണ് — പ്രയാഗത്തിൽ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമം, ഗംഗാതീരത്ത് ഗുഹന്റെ രാജ്യം, സരയുതീരത്ത് അച്ഛന്റെ നഗരം. അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പുനരാഗതാ’ (തിരിച്ചെത്തിയവൾ) എന്ന പദം സീതയുടെ മടക്കം വിശേഷിച്ചു നിർദേശിക്കുന്നു — രാവണൻ അപഹരിച്ചവൾ ഇപ്പോൾ ബഹുമാനത്തോടെ സ്വഗൃഹത്തിലേക്കു മടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. രാമൻ ആദ്യം സ്വയം നമസ്കരിക്കാനല്ല, സീതയോടു നമസ്കരിക്കാനാണു പറയുന്നത് — ഇതിലൂടെ അവളുടെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങും — അതിനാൽ അയോധ്യയുടെ ദർശനം ദൂരെനിന്നു മാത്രമാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക