॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 121-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

പുഷ്പകവിമാനം എത്തിക്കുന്നു

വിഭീഷണൻ സ്നാനവും അലങ്കാരങ്ങളും സമർപ്പിക്കുന്നു, ഭരതനില്ലാതെ അവ സ്വീകരിക്കാൻ രാമൻ വിസമ്മതിക്കുന്നു, അയോധ്യയിലെത്താനുള്ള തിടുക്കം, വിഭീഷണന്റെ ആതിഥ്യാഭ്യർഥന, രാമന്റെ വിനയപൂർവമായ നിരസനം, പുഷ്പകത്തെ വിളിച്ചുവരുത്തലും വർണനയും

ആ രാത്രി സുഖമായി കഴിച്ച് ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ ശത്രുനാശകനായ രാമനോട് വിഭീഷണൻ കൈകൂപ്പി ‘അങ്ങേക്കു ജയം’ എന്ന് ആശംസിച്ചശേഷം പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, സ്നാനത്തിനുള്ളവയും അംഗരാഗങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ചന്ദനങ്ങളും പലവിധത്തിലുള്ള ദിവ്യമാലകളും ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു. അലങ്കാരവിദഗ്ധരും താമരക്കണ്ണികളുമായ ഈ സ്ത്രീകൾ ഇവിടെയുണ്ട്; അവർ അങ്ങയെ വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്യിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കാകുത്സ്ഥൻ വിഭീഷണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘സുഗ്രീവൻ തുടങ്ങിയ വാനരന്മാരെ നീ സ്നാനത്തിനു ക്ഷണിക്കുക. എനിക്കാകട്ടെ സ്നാനത്തിൽ താത്പര്യമില്ല. സുഖത്തിൽ ശീലിച്ചവനും സുകുമാരനും മഹാബാഹുവും ധർമാത്മാവും സത്യത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നവനുമായ ഭരതൻ എനിക്കുവേണ്ടി ക്ലേശിക്കുന്നു. കൈകേയിയുടെ പുത്രനും ധർമചാരിയുമായ ആ ഭരതനില്ലാതെ സ്നാനമോ വസ്ത്രങ്ങളോ ആഭരണങ്ങളോ എനിക്കു വലിയ കാര്യമല്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ സഹോദരപ്രേമം പരമമാണ് — പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച അദ്ദേഹം, ഭരതനും നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ അതേ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നുവെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് സ്വയം രാജഭോഗം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. വിഭീഷണന്റെ ആതിഥ്യവും വിശിഷ്ടമാണ് — രാജ്യം ലഭിച്ചശേഷം ആദ്യം തന്റെ ഉപകർത്താവിനെ സത്കരിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. രാമനാകട്ടെ ആ ആതിഥ്യം വാനരന്മാരിലേക്കു തിരിച്ചുവിടുന്നു — ‘വാനരന്മാരെ സ്നാനത്തിനു ക്ഷണിക്കുക’ എന്ന്; തന്റെ സഹായികൾ ആദ്യം സുഖം അനുഭവിക്കട്ടെ. ‘താമ്യതി’ (ക്ലേശിക്കുന്നു) എന്ന ക്രിയ ഭരതന്റെ മനഃക്ലേശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ശരീരംകൊണ്ടല്ല, മനസ്സുകൊണ്ടാണു ക്ലേശിക്കുന്നത്. ‘സുഖോചിതഃ സുകുമാരഃ’ (സുഖത്തിൽ ശീലിച്ചവനും സുകുമാരനും) എന്ന വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ രാമൻ ഭരതന്റെ രാജകുമാരത്വം ഓർക്കുന്നു; അങ്ങനെയുള്ള ഒരാൾക്ക് തപസ്വിജീവിതം കഠിനമാണ്. ലങ്കയുടെ ഐശ്വര്യം മുന്നിലുണ്ട്; എന്നിട്ടും രാമൻ അതിൽ ആകൃഷ്ടനാകുന്നില്ല — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വൈരാഗ്യത്തിന്റെയും സഹോദരനിഷ്ഠയുടെയും സംഗമമാണ്. രാജ്യസുഖംപോലും ഭരതനോടൊപ്പമേ അനുഭവിക്കേണ്ടതുള്ളൂ എന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘നമുക്ക് എത്രയും വേഗം ആ നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങാൻ കഴിയുന്ന വഴി നോക്കുക; അയോധ്യയിലേക്കു പോകാനുള്ള ഈ മാർഗം അത്യന്തം ദുർഗമമാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട വിഭീഷണൻ കാകുത്സ്ഥനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജകുമാരാ, ഒരൊറ്റ ദിവസംകൊണ്ട് ഞാൻ അങ്ങയെ ആ നഗരത്തിലെത്തിക്കാം. അങ്ങേക്കു നന്മ വരട്ടെ, എന്റെ സഹോദരനായ കുബേരന്റെ, സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന പുഷ്പകം എന്ന വിമാനമുണ്ട്; ബലവാനായ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച് അപഹരിച്ചതാണത്. അതുല്യവിക്രമാ, ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്കു പോകുന്ന ദിവ്യവും ഉത്തമവുമായ ആ വിമാനം അങ്ങേക്കുവേണ്ടി കാത്തുസൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. മേഘംപോലെ തോന്നിക്കുന്ന ആ വിമാനം ഇവിടെയുണ്ട്; ആ വാഹനത്തിൽ അങ്ങ് ആകുലതയില്ലാതെ അയോധ്യയിലേക്കു പോകും.’ പുഷ്പകത്തിന്റെ ചരിത്രം ഇവിടെ ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു — ആദ്യം കുബേരന്റേത്, പിന്നെ രാവണൻ ബലമായി അപഹരിച്ചത്, ഇപ്പോൾ രാമന്റെ സേവനത്തിൽ. ‘ഹൃതം നിർജിത്യ സംഗ്രാമേ…’ (യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച് അപഹരിച്ചത്) എന്ന പത്താം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘ത്വദർഥം പാലിതം’ (അങ്ങേക്കുവേണ്ടി കാത്തുസൂക്ഷിച്ചത്) എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ, രാവണന്റെ സമസ്ത വൈഭവവും ഇപ്പോൾ രാമന്റേതാണെന്നു വിഭീഷണൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കരമാർഗം അയോധ്യയിലെത്താൻ അനേകം ദിവസങ്ങൾ വേണം; വിമാനത്തിലാകട്ടെ ഒരു ദിവസം മതി — ഇതാണ് പ്രശ്നത്തിന്റെ പരിഹാരം. ‘അഹ്നാ’ എന്നാൽ ഒരു ദിവസംകൊണ്ട്. രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ഗതജ്വരഃ’ (ആകുലത നീങ്ങിയവൻ) എന്ന വിശേഷണം വിഭീഷണന്റെ പ്രതീക്ഷ കാണിക്കുന്നു — ഭരതനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയാകുന്ന ജ്വരം വിമാനത്തിലെ വേഗമേറിയ യാത്രകൊണ്ടു ശമിക്കും. വിഭീഷണൻ രാമന്റെ ചിന്ത ഉടനെ മനസ്സിലാക്കുന്നു; അതിനുള്ള ഉപായം തൽക്ഷണം സമർപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് സുഹൃത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്കു പോകുന്ന വിമാനം ആഗ്രഹിക്കുന്നിടത്തെല്ലാം എത്തുന്നു — അതിനാൽ ദുർഗമമായ മാർഗവും സുഗമമാകും.

‘ഞാൻ അങ്ങയുടെ അനുഗ്രഹത്തിനു പാത്രമാണെങ്കിൽ, എന്റെ ഗുണങ്ങൾ അങ്ങ് ഓർക്കുന്നുവെങ്കിൽ, എന്നോടു സൗഹൃദമുണ്ടെങ്കിൽ, പ്രാജ്ഞാ, കുറച്ചുകാലം ഇവിടെ താമസിക്കുക. സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യയായ വൈദേഹിയോടുമൊപ്പം എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളാലും ആദരിക്കപ്പെട്ടശേഷം പിന്നെ പോകാം. രാമാ, സൈന്യത്തോടും സുഹൃദ്ഗണത്തോടുമൊപ്പം, പ്രീതിയോടെ ഞാൻ ഒരുക്കിയ സത്കാരം കുറച്ചുനേരം സ്വീകരിക്കുക. രാഘവാ, സ്നേഹംകൊണ്ടും ബഹുമാനംകൊണ്ടും സൗഹൃദംകൊണ്ടും, അങ്ങയുടെ ഭൃത്യനായ ഞാൻ അങ്ങയോട് അപേക്ഷിക്കുകയാണ്, ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രാമൻ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും കേൾക്കെ വിഭീഷണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘വീരാ, നിന്റെ ഉത്തമമായ മന്ത്രിസഹായംകൊണ്ടും സർവാത്മനാ ഉള്ള പ്രയത്നങ്ങൾകൊണ്ടും പരമമായ സൗഹൃദംകൊണ്ടും ഞാൻ ആദരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാക്ഷസേശ്വരാ, നിന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കില്ല എന്നല്ല; എന്നാൽ സഹോദരനായ ഭരതനെ കാണാൻ എന്റെ മനസ്സു തിടുക്കം കൂട്ടുന്നു. എന്നെ മടക്കിക്കൊണ്ടുപോകാൻ ചിത്രകൂടത്തിൽ വന്നവനും, തലകുനിച്ചു യാചിച്ചിട്ടും ഞാൻ വാക്കു കേൾക്കാതിരുന്നവനുമായ അവനെയും, കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും യശസ്വിനിയായ കൈകേയിയെയും, സുഹൃത്തായ ഗുഹനെയും, നഗരവാസികളെയും ജനപദവാസികളെയും കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സൗമ്യനായ വിഭീഷണാ, എനിക്ക് അനുവാദം തരൂ; ഞാൻ ആദരിക്കപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു; സഖേ, പരിഭവിക്കരുത്; ഞാൻ നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. രാക്ഷസേശ്വരാ, എത്രയും വേഗം എനിക്കു വിമാനം ഒരുക്കിത്തരൂ; കാര്യം സാധിച്ചുകഴിഞ്ഞ ഞാൻ ഇവിടെ താമസിക്കുന്നത് എങ്ങനെ ഉചിതമാകും?’ ‘പ്രേഷ്യോഽഹം’ (ഞാൻ ഭൃത്യനാണ്) എന്ന വിനയംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞതാണ് വിഭീഷണന്റെ അപേക്ഷ — രാജാവായിട്ടും അദ്ദേഹം രാമന്റെ സേവകൻതന്നെ. രാമന്റെ മറുപടിയും അതുപോലെതന്നെ മധുരമാണ് — അദ്ദേഹം നിരസിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആദ്യം വിഭീഷണന്റെ ഉപകാരം അംഗീകരിക്കുന്നു, പിന്നെ കാരണം പറയുന്നു, ഒടുവിൽ ‘മന്യുർന കർതവ്യഃ’ (പരിഭവിക്കരുത്) എന്നു സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം (‘അനുജാനീഹി മാം സൗമ്യ…’) ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിനു (‘ഉപസ്ഥാപയ മേ ശീഘ്രം…’) മുമ്പാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ക്രമം മറിച്ചാണ്. ചിത്രകൂടത്തിന്റെ സ്മരണ, ഭരതന്റെ യാചന സഫലമാകാതെപോയതിന്റെ വേദന രാമന്റെ ഹൃദയത്തിലുണ്ടെന്നു കാണിക്കുന്നു — അന്ന് അച്ഛന്റെ വാക്കു പാലിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഭരതനെ നിരസിച്ചു; ഇപ്പോൾ ആ കടം വീട്ടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ഗുഹം ച സുഹൃദം’ (സുഹൃത്തായ ഗുഹനെയും) എന്ന ഗുഹസ്മരണയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഖ്യനിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ മറുപടിയിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങളുണ്ട് — ഭരതനെ കാണൽ, അമ്മമാരെ കാണൽ, പൗരന്മാരെ കാണൽ; എല്ലാം പ്രേമജന്യമാണ്, രാജ്യലോഭജന്യമല്ല. ‘കൃതകാര്യസ്യ മേ വാസഃ കഥം സ്യാദിഹ സമ്മതഃ’ (കാര്യം സാധിച്ച എനിക്ക് ഇവിടെ താമസിക്കുന്നത് എങ്ങനെ ഉചിതമാകും) എന്ന അവസാനചോദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയം ദൃഢമാക്കുന്നു — കാര്യം കഴിഞ്ഞു, അതിനാൽ ഇവിടെ നിൽക്കാൻ കാരണമില്ല. വിഭീഷണന്റെ നാലാമത്തെ കാരണം — ‘യദി സ്മരസി മേ ഗുണാൻ’ (എന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഓർക്കുന്നുവെങ്കിൽ) — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ കോമളത കാണിക്കുന്നു; രാമനുവേണ്ടി അദ്ദേഹം സ്വന്തം സഹോദരനെപ്പോലും ഉപേക്ഷിച്ചു. എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും കേൾക്കെയാണ് രാമൻ സംസാരിക്കുന്നത് — അങ്ങനെ വിഭീഷണനുള്ള ആദരം പരസ്യമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ നിരസനംപോലും ആദരരൂപമായി. വിഭീഷണന്റെ നിർബന്ധവും രാമന്റെ തിടുക്കവും — രണ്ടും പ്രേമജന്യമാണ്; അതിനാൽ ഈ വിരോധംപോലും മധുരമാണ്.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ തിടുക്കത്തോടെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന വിമാനത്തെ വിളിച്ചുവരുത്തി. ആ വിമാനം സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രീകരിച്ച ഭാഗങ്ങളും വൈഡൂര്യമണികൊണ്ടുള്ള വേദികകളും ഉള്ളതും, എല്ലാ വശത്തും മുകൾമുറികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും, വെള്ളിയുടെ കാന്തിയുള്ളതുമായിരുന്നു. വെളുത്ത പതാകകളാലും കൊടികളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, സ്വർണത്താമരകളാൽ ഭൂഷിതമായ സ്വർണമാളികകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായിരുന്നു. കിങ്ങിണിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, മുത്തുകളും മണികളും പതിച്ച ജാലകങ്ങളുള്ളതും, മണിക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് എല്ലായിടത്തും മധുരസ്വരം മുഴക്കുന്നതുമായിരുന്നു. വിശ്വകർമാവ് നിർമിച്ച അത് മേരുശിഖരത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ളതും, മുത്തുകളും വെള്ളിയും കൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്ന വലിയ മാളികകളാൽ ഭൂഷിതവുമായിരുന്നു. അതിന്റെ തറകൾ സ്ഫടികംകൊണ്ടു ചിത്രീകരിച്ചവയും, ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങൾ വൈഡൂര്യമയങ്ങളും ആയിരുന്നു; അതിവിലയേറിയ വിരിപ്പുകളും അതിലുണ്ടായിരുന്നു. ആരാലും ആക്രമിക്കാനാവാത്തതും മനസ്സിന്റെ വേഗമുള്ളതുമായ ആ വിമാനം എത്തിയെന്നു രാമനെ അറിയിച്ച് വിഭീഷണൻ അവിടെ നിന്നു. പർവതംപോലെ തോന്നിക്കുന്ന, ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്കു പോകുന്ന ആ പുഷ്പകവിമാനം വന്നുനിൽക്കുന്നതു കണ്ട് ഉദാരസത്ത്വനായ രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം അപ്പോൾ വിസ്മയിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. വിമാനത്തിന്റെ വർണന ഒരു വാസ്തുശില്പചിത്രംപോലെയാണ് — വേദികകൾ, മുകൾമുറികൾ, ജാലകങ്ങൾ, മാളികകൾ, തറകൾ, ആസനങ്ങൾ — എല്ലാം രത്നമയം. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ കണ്ട പുഷ്പകം ഇവിടെ രാമന്റെ സേവനത്തിനെത്തിയിരിക്കുന്നു. ‘മനോജവം’ (മനസ്സിന്റെ വേഗമുള്ളത്) എന്ന പദം അതിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മനസ്സിന്റെ വേഗത്തിൽ അതു സഞ്ചരിക്കുന്നു. കിങ്ങിണികളുടെയും മണികളുടെയും മധുരസ്വരം അതിന്റെ സഞ്ചാരത്തിന്റെ ശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ വിസ്മയവും സ്വാഭാവികമാണ് — വനവാസിയായിരുന്ന അദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ ഒരു ദിവ്യവാഹനത്തിൽ കയറാൻ പോകുന്നു. വിശ്വകർമാവിന്റെ നിർമിതി എന്ന പദംകൊണ്ട് അതിന്റെ ദിവ്യത്വം തെളിയിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തലൈഃ സ്ഫടികചിത്രാംഗൈഃ’ (സ്ഫടികംകൊണ്ടു ചിത്രീകരിച്ച തറകളാൽ) എന്നതു തറയുടെയും, ‘വരാസനൈഃ’ (ശ്രേഷ്ഠാസനങ്ങളാൽ) എന്നത് ആസനങ്ങളുടെയും, ‘മഹാർഹാസ്തരണോപേതൈഃ’ (വിലയേറിയ വിരിപ്പുകളോടുകൂടിയ) എന്നതു ശയ്യകളുടെയും വർണനയാണ് — ഇങ്ങനെ വിമാനം ഒരു ചലിക്കുന്ന കൊട്ടാരംപോലെയാണ്. പതാകകളുടെ വെളുപ്പ് ശാന്തിയുടെയും വിജയത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്. വിമാനം സമർപ്പിച്ചശേഷം വിഭീഷണൻ അവിടെത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു — ആജ്ഞ കാത്തുനിൽക്കുന്ന സേവകനെപ്പോലെ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ സത്കാരവും വിമാനാരോഹണവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. പുഷ്പകം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ മുമ്പും കണ്ടിട്ടുണ്ട് — അതിലാണ് സീതയെ യുദ്ധഭൂമി കാണിച്ചത് — ഇപ്പോൾ അതുതന്നെ അവളുടെ ഗൃഹയാത്രയ്ക്കുള്ള വാഹനമാകും. രാവണന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ ചിഹ്നമായിരുന്നതുതന്നെ ധർമവിജയത്തിന്റെ വാഹനമായി.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२१॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക