സർഗ്ഗം
ഇന്ദ്രന്റെ വരത്താൽ വാനരന്മാർക്കു പുനർജീവൻ
ഇന്ദ്രൻ വരം നൽകാൻ ഒരുങ്ങുന്നു, കൊല്ലപ്പെട്ട വാനരന്മാരെ ജീവിപ്പിക്കാൻ രാമന്റെ പ്രാർഥന, ഇന്ദ്രന്റെ വരദാനം, ഉറക്കമുണർന്നവരെപ്പോലെ വാനരന്മാർ എഴുന്നേൽക്കുന്നു, ദേവന്മാരുടെ മടക്കം, സേനയുടെ രാത്രിവിശ്രമം
അച്ഛനായ ദശരഥൻ ഇന്ദ്രലോകത്തേക്കു മടങ്ങിയപ്പോൾ, പാകശാസനനായ മഹേന്ദ്രൻ അത്യന്തം പ്രീതനായി കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠനായ രാമാ, ഞങ്ങളുടെ ദർശനം വ്യർഥമാകാത്തതാണ്; അതിനാൽ ഞങ്ങൾ നിന്നോടു പ്രീതിയുള്ളവരാണ്; അതുകൊണ്ട് നിന്റെ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തോ അതു പറയുക.’ പ്രസന്നനായ മഹാത്മാവ് മഹേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ അതിപ്രസന്നമനസ്കനും സന്തുഷ്ടനുമായി പറഞ്ഞു: ‘ദേവേശ്വരാ, എന്നിൽ അങ്ങേക്കു പ്രീതിയുണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ ഞാൻ പറയാം; വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ വാക്കു സത്യമാക്കിത്തരണം.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ‘അമോഘം ദർശനം’ (ദർശനം വ്യർഥമാകാത്തത്) എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ ഇന്ദ്രനും അതേ വാക്ക് ആവർത്തിക്കുന്നു — ദേവന്മാരുടെ ദർശനം നിഷ്ഫലമാകരുത്, അതിനാൽ വരം തീർച്ചയായും നൽകണം എന്ന്. മൂന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ ‘ഏവമുക്തോ മഹേന്ദ്രേണ പ്രസന്നേന മഹാത്മനാ’ (പ്രസന്നനായ മഹാത്മാവ് മഹേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അതിനു പകരം ‘ഏവമുക്തസ്തു കാകുത്സ്ഥഃ പ്രത്യുവാച കൃതാഞ്ജലിഃ, ലക്ഷ്മണേന സഹ ഭ്രാത്രാ സീതയാ ചാപി ഭാര്യയാ’ (ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കാകുത്സ്ഥൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യയായ സീതയോടുമൊപ്പം കൈകൂപ്പി മറുപടി പറഞ്ഞു) എന്ന വ്യത്യസ്തമായ ശ്ലോകമാണ്. രാമന്റെ വിനയം ഇവിടെയും കാണാം — വരം ചോദിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് ‘യദി പ്രീതിഃ സമുത്പന്നാ’ (പ്രീതിയുണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ) എന്ന് അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രന്റെ പ്രീതി ഉറപ്പുവരുത്തുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്തോഷവും സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — തനിക്കുവേണ്ടിയല്ല, മറ്റുള്ളവർക്കുവേണ്ടിയാണ് അദ്ദേഹം വരം ചോദിക്കാൻ പോകുന്നത്; അതുതന്നെയാണ് ആ സന്തോഷത്തിനു കാരണം.
‘എനിക്കുവേണ്ടി പരാക്രമം കാണിച്ച് യമലോകം പ്രാപിച്ച വാനരന്മാരെല്ലാം ജീവൻ വീണ്ടെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കട്ടെ. എനിക്കുവേണ്ടി പുത്രന്മാരിൽനിന്നും ഭാര്യമാരിൽനിന്നും വേർപെട്ട വാനരന്മാരെയെല്ലാം സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, മാനദാ. പുരന്ദരാ, വിക്രമികളും ശൂരരുമായ അവർ മരണത്തെ വകവെച്ചില്ല; പ്രയത്നിച്ചു മരിച്ച അവരെ ജീവിപ്പിക്കേണമേ. എന്റെ പ്രിയത്തിൽ തത്പരരായി മരണത്തെ ഗണിക്കാതിരുന്നവർ അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ വീണ്ടും സ്വജനങ്ങളോടു ചേരട്ടെ — ഈ വരമാണ് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നത്. രോഗമില്ലാത്തവരും മുറിവില്ലാത്തവരും ബലവും പൗരുഷവും നിറഞ്ഞവരുമായ ഗോലാംഗൂലന്മാരെയും കരടികളെയും കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ എവിടെ താമസിക്കുന്നുവോ, അവിടെ അകാലത്തിലും പൂക്കളും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും തെളിനീരൊഴുകുന്ന നദികളും ഉണ്ടാകട്ടെ.’ ആറും ഏഴും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — അവ വാനരന്മാരുടെ പുത്രദാരവിയോഗവും അവരുടെ ശൗര്യവും വിശേഷിച്ചു വർണിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആദ്യത്തെ വരം സ്വന്തം രാജ്യത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, സഹായികളുടെ ജീവനുവേണ്ടിയാണ് — ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതജ്ഞതയുടെ നിദർശനം. അദ്ദേഹം ജീവൻ മാത്രമല്ല ചോദിക്കുന്നത്; ആരോഗ്യം, ബലം, പൗരുഷം, ഭക്ഷണം, ജലം — സമ്പൂർണമായ ക്ഷേമം; വനചാരികളായ വാനരന്മാർക്ക് പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും വെള്ളവുമാണ് മുഖ്യമായ സുഖമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. ‘മത്കൃതേ’ (എനിക്കുവേണ്ടി), ‘മമ ഹേതോഃ’ (എന്റെ കാരണത്താൽ), ‘മത്പ്രിയേഷു’ (എന്റെ പ്രിയത്തിൽ) എന്നിങ്ങനെ ആവർത്തിച്ചു പറയുന്നതിലൂടെ രാമൻ തന്റെ കടപ്പാട് അംഗീകരിക്കുന്നു. പുത്രന്മാരിൽനിന്നും ഭാര്യമാരിൽനിന്നും വേർപെട്ട വാനരന്മാരെ ഓർക്കുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹൃദയത്വം കാണിക്കുന്നു — സീതാവിയോഗം സ്വയം അനുഭവിച്ച അദ്ദേഹം മറ്റുള്ളവരുടെ വിയോഗവും അനുഭവിച്ചറിയുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വരമേതമഹം വൃണേ’ (ഈ വരം ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു) എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ, ധർമശാസ്ത്രത്തിലെ വരയാചനവിധിപോലെ, അദ്ദേഹം വരം വ്യക്തമായി നിർദേശിക്കുന്നു.
മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹേന്ദ്രൻ പ്രീതിയോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ, രഘുശ്രേഷ്ഠാ, നീ ചോദിച്ച ഈ വരം വലുതാണ്; എങ്കിലും ഞാൻ ഒരിക്കലും രണ്ടുവിധം പറഞ്ഞിട്ടില്ല; അതിനാൽ ഇതു സംഭവിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട്, മുഖവും കൈകളും വെട്ടിമുറിക്കപ്പെട്ട കരടികളും ഗോലാംഗൂലന്മാരും എല്ലാം എഴുന്നേൽക്കട്ടെ. രോഗമില്ലാതെ, മുറിവില്ലാതെ, ബലവും പൗരുഷവും നിറഞ്ഞ് വാനരന്മാർ ഉറക്കം തീർന്ന് ഉറങ്ങിയവരെന്നപോലെ എഴുന്നേൽക്കും. സുഹൃത്തുക്കളോടും ബന്ധുക്കളോടും ജ്ഞാതികളോടും സ്വജനങ്ങളോടും എല്ലാവരും പരമാനന്ദത്തോടെ ചേരും. മഹാധനുർധരാ, അകാലത്തിലും വൃക്ഷങ്ങൾ പൂക്കൾകൊണ്ടു നിറഞ്ഞും ഫലങ്ങളോടുകൂടിയും, നദികൾ ജലസമൃദ്ധമായും ഇരിക്കും.’ അപ്പോൾ മുമ്പ് മുറിവേറ്റ ശരീരങ്ങളോടുകൂടിയിരുന്ന ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇപ്പോൾ മുറിവില്ലാത്ത, കേടില്ലാത്ത ശരീരങ്ങളോടെ ഉറങ്ങിയുണർന്നവരെപ്പോലെ എഴുന്നേറ്റു. ‘ഇതെന്താണ്?’ എന്ന് എല്ലാ വാനരന്മാരും അദ്ഭുതപ്പെട്ടു. ‘ദ്വിർമയാ നോക്തപൂർവം’ (ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും രണ്ടുവിധം പറഞ്ഞിട്ടില്ല) എന്ന വാക്ക് ഇന്ദ്രന്റെ സത്യവാക്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരിക്കൽ പറഞ്ഞത് അദ്ദേഹം പിൻവലിക്കുന്നില്ല. പന്ത്രണ്ടും പതിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളും പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘സുപ്താ നിദ്രാക്ഷയേ യഥാ’ (ഉറക്കം തീർന്ന് ഉറങ്ങിയവരെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ മരണത്തെ ഉറക്കത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — വാനരന്മാർക്ക് മരണം ഒരു നീണ്ട ഉറക്കം മാത്രമായി. അവരുടെ അദ്ഭുതം സ്വാഭാവികമാണ് — തങ്ങൾ മരിച്ചിരുന്നുവെന്ന് അവർക്കുതന്നെ അറിയില്ല. ഇന്ദ്രൻ രാമന്റെ പ്രാർഥനയുടെ ഓരോ അംശവും ക്രമത്തിൽ സ്വീകരിക്കുന്നു — ജീവൻ, ആരോഗ്യം, സ്വജനസമാഗമം, അകാലത്തിലെ പൂക്കളും പഴങ്ങളും, നദീജലം — അങ്ങനെ വരത്തിന്റെ പൂർണത കാണിക്കുന്നു. കരടികളെയും ഗോലാംഗൂലന്മാരെയും വെവ്വേറെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ എല്ലാ വാനരജാതികളും ഉൾപ്പെടുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ വെട്ടിമുറിച്ച മുഖങ്ങളും കൈകളും പോലും വീണ്ടും ചേർന്നു — ഇതു വരത്തിന്റെ അദ്ഭുതസ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ആഗ്രഹം പൂർണമായി സാധിച്ച കാകുത്സ്ഥനെ കണ്ട് എല്ലാ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരും അത്യന്തം പ്രീതരായി ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഇവിടെനിന്ന് അയോധ്യയിലേക്കു പോകൂ; വാനരന്മാരെ യാത്രയാക്കൂ. നിന്നിൽ അനുരക്തയും യശസ്വിനിയുമായ ഈ മൈഥിലിയെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കൂ. നിന്നെച്ചൊല്ലിയുള്ള ശോകത്താൽ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന സഹോദരൻ ഭരതനെയും മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നനെയും എല്ലാ അമ്മമാരെയും കാണൂ, ശത്രുതാപനാ; സ്വയം അഭിഷേകം ചെയ്യിക്കൂ; ചെന്ന് പൗരന്മാരെ ആനന്ദിപ്പിക്കൂ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരോടൊപ്പം സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന വിമാനങ്ങളിൽ സന്തോഷത്തോടെ പോയി. കാകുത്സ്ഥനും ആ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരെയെല്ലാം അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സേനയ്ക്കു താവളമടിക്കാൻ ആജ്ഞ നൽകി. അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനും രാമനും കാക്കുന്ന, സന്തുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, യശസ്വിനിയായ ആ മഹാസേന ശോഭയാൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട്, ശീതരശ്മിയായ ചന്ദ്രൻ നയിക്കുന്ന രാത്രിപോലെ എല്ലായിടത്തും വിളങ്ങി. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ദേവന്മാരുടെ ഉപദേശത്തിൽ രാമന്റെ തുടർന്നുള്ള കർത്തവ്യം വ്യക്തമാണ് — സീതയെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കൽ, സഹോദരന്മാരെയും അമ്മമാരെയും കാണൽ, അഭിഷേകം, പൗരന്മാരുടെ ആനന്ദം. ‘ശത്രുഘ്നം ച മഹാത്മാനം മാതൄഃ സർവാഃ പരന്തപ’ (മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നനെയും എല്ലാ അമ്മമാരെയും, ശത്രുതാപനാ) എന്ന ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അവസാനത്തെ ഉപമ മനോഹരമാണ് — പുനർജീവിച്ച സേന നിലാവിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന രാത്രിപോലെ ശോഭിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിന്റെ ഇരുട്ടു നീങ്ങി, ശാന്തി വന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു പുനസ്സമാഗമത്തിന്റെ ആനന്ദത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണമാണ് ഈ സർഗം കാണിക്കുന്നത്. ദേവന്മാർ രാമനെ ‘രാജൻ’ (രാജാവേ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അഭിഷേകത്തിനു മുമ്പുതന്നെ അവർ അദ്ദേഹത്തെ രാജാവായി കരുതുന്നു. ഭരതന്റെ ‘ത്വച്ഛോകാദ്വ്രതചാരിണം’ (നിന്നെച്ചൊല്ലിയുള്ള ശോകത്താൽ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ അദ്ദേഹം ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ചതിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ പോയശേഷവും രാമൻ ദേവന്മാരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തിട്ടേ സേനയുടെ ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്യുന്നുള്ളൂ — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്ടാചാരം എവിടെയും മുറിയുന്നില്ല. രാത്രിയിൽ സേന വിശ്രമിക്കുന്നു; പ്രഭാതത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ ആതിഥ്യവും പുഷ്പകവിമാനവും അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२०॥